Bài tập cuối chương VII Toán 7 Kết nối tri thức yêu cầu kết nối các kiến thức về biểu thức đại số và đa thức một biến. Em không chỉ thực hiện phép tính mà còn phải giải thích ý nghĩa của giá trị, nhận biết nghiệm, tìm đa thức chưa biết và kiểm tra xem một phép chia có thật sự chia hết hay không.
Bài ôn tập này dùng các tình huống và bài luyện tự biên soạn, không chép đề trong sách giáo khoa. Trước khi làm, hãy chuẩn bị cách thu gọn, cộng, trừ, nhân và chia đa thức. Mục tiêu là chọn đúng phép biến đổi cho từng yêu cầu, trình bày đầy đủ điều kiện và kiểm tra kết quả bằng lập luận thay vì chỉ dựa vào đáp số.
1. Bản đồ kiến thức cần kết nối
Biểu thức đại số dùng số, chữ và các phép toán để mô tả một quan hệ. Khi một biểu thức là đa thức một biến, số mũ của biến trong các hạng tử đều là số nguyên không âm. Để xác định bậc, trước hết phải thu gọn các hạng tử cùng bậc; sau đó tìm số mũ lớn nhất còn hệ số khác không.
Với một đa thức đã thu gọn, hệ số cao nhất đi cùng hạng tử có bậc lớn nhất, còn hệ số tự do là hạng tử không chứa biến. Đa thức không không có bậc. Một hằng số khác không có bậc bằng không. Hai trường hợp này cần tách riêng, nhất là khi phép cộng hoặc phép trừ làm toàn bộ các hạng tử triệt tiêu.
Giá trị của đa thức tại một số được tìm bằng cách thay số đó vào tất cả các vị trí của biến. Nếu số được thay là số âm, phải dùng ngoặc khi tính lũy thừa và phép nhân. Một số là nghiệm của đa thức khi giá trị nhận được bằng không, không phải khi số đó xuất hiện trong hệ số hay trong tên của biến.
Bốn phép toán không có cùng cách làm. Cộng và trừ tập trung vào các hạng tử cùng bậc; nhân yêu cầu phân phối mỗi hạng tử với từng hạng tử; chia cần tìm thương và dư. Khi đề yêu cầu tìm một đa thức chưa biết, hãy viết quan hệ tổng, hiệu hoặc tích rõ ràng trước rồi mới tính toán.
2. Lập biểu thức và giữ đúng phạm vi của biến
Xét một bài toán giả định: một xưởng làm mô hình thu phí chuẩn bị cố định 24 nghìn đồng và thêm 6 nghìn đồng cho mỗi mô hình. Với n mô hình trong một đơn hàng, tổng tiền tính bằng nghìn đồng được mô tả bởi T(n) = 24 + 6n. Đây chỉ là dữ kiện để luyện toán, không phải bảng giá của một dịch vụ thực tế.
Vì n đếm số mô hình được đặt, trong bài toán này n là số nguyên dương. Đa thức T có bậc một, hệ số cao nhất bằng 6 và hệ số tự do bằng 24. Hai hệ số gắn với hai khoản tiền khác nhau: chi phí cho mỗi mô hình và chi phí chuẩn bị. Không được coi 24 là số mô hình hoặc bỏ khoản cố định khi tính tổng.
Tại n = 8, ta được T(8) = 24 + 6 · 8 = 72. Kết quả có nghĩa đơn hàng tám mô hình có tổng tiền 72 nghìn đồng theo giả thiết. Khi đổi sang đồng, cần nhân cả kết quả với 1 000. Ghi số 72 đồng sẽ sai đơn vị dù phép tính số học đã đúng.
Về đại số, đa thức còn nhận giá trị ở nhiều số khác. Tuy nhiên, n = −2 hoặc n = 2,5 không phù hợp với ý nghĩa đếm các mô hình nguyên chiếc. Khi giải một bài ứng dụng, hãy phân biệt miền giá trị được phép trong tình huống với những giá trị có thể thay vào một đa thức thuần túy.
3. Nhận biết nghiệm bằng phép thế và bằng cấu trúc tích
Xét F(x) = \(3x^{2}\) − 2x − 1. Thay x = 1 cho F(1) = 3 − 2 − 1 = 0, nên 1 là một nghiệm. Thay x = −1 cho F(−1) = 3 + 2 − 1 = 4, nên −1 không phải nghiệm. Hai phép thế này cho thấy dấu của số được thay ảnh hưởng trực tiếp tới kết luận.
Nếu đề chỉ yêu cầu tìm một nghiệm, chứng minh F(1) = 0 đã đáp ứng yêu cầu đó. Nhưng không được tự nâng kết luận thành “đa thức chỉ có nghiệm 1”. Để khẳng định tất cả nghiệm, cần thêm lập luận phù hợp. Trong bài ôn này, ta tập trung vào nhận biết và kiểm chứng những giá trị cụ thể, không dùng công thức giải phương trình bậc hai chưa thuộc mục tiêu.
Một cách khác dựa vào cấu trúc tích. Nếu P(x) = (x − a)Q(x) với Q là đa thức, thay x = a cho P(a) = (a − a)Q(a) = 0. Vì vậy a là nghiệm của P. Lập luận này không cần biết trước giá trị cụ thể của Q(a), vì tích đã có thừa số bằng không.
Chẳng hạn, P(x) = (x − 2)(\(x^{2}\) + 3) có nghiệm 2. Khai triển cho P(x) = \(x^{3}\) − \(2x^{2}\) + 3x − 6, rồi thế 2 cũng cho 8 − 8 + 6 − 6 = 0. Hai cách kiểm tra nhất quán. Đẳng thức đa thức đúng tại 2, nhưng phân thức P(x)/(x − 2) không xác định ở giá trị đó.
4. Tìm đa thức chưa biết: phân biệt hai kiểu hiệu
Cho A(x) = \(2x^{3}\) − \(x^{2}\) + 4x − 5 và T(x) = \(x^{3}\) + 3x − 2. Nếu A + B = T thì B = T − A. Đặt A trong ngoặc khi trừ sẽ giúp giữ đúng dấu: B = \(x^{3}\) + 3x − 2 − (\(2x^{3}\) − \(x^{2}\) + 4x − 5).
Sau khi đổi dấu toàn bộ các hạng tử trong ngoặc, B = −\(x^{3}\) + \(x^{2}\) − x + 3. Kiểm tra bằng cách cộng B với A: các hệ số bậc ba cho 1, bậc hai cho 0, bậc một cho 3 và hệ số tự do cho −2. Kết quả trở lại đúng T.
Nếu yêu cầu là A − C = T thì C = A − T, không phải T − A. Lần này C = \(x^{3}\) − \(x^{2}\) + x − 3. Ta thấy C là đa thức đối của B trong hai bài toán đang xét. Nhận xét đó có thể dùng để kiểm tra dấu nhưng không thay thế việc xác định đúng quan hệ ban đầu.
Đối với tích, giả sử A = BQ và B khác đa thức không. Ta cần chia A cho B rồi kiểm tra dư. Chỉ khi dư bằng không mới tìm được đa thức Q đáp ứng đẳng thức tích. Nếu dư khác không, không thể bỏ dư để đưa ra một thương rồi coi đó là lời giải của yêu cầu chia hết.
5. Chia hết, chia có dư và một phản ví dụ
Lấy A(x) = \(x^{3}\) + \(x^{2}\) − 4x − 4. Khi chia cho x + 1, thương là \(x^{2}\) − 4 và dư bằng không. Kiểm tra bằng phép nhân: (x + 1)(\(x^{2}\) − 4) = \(x^{3}\) + \(x^{2}\) − 4x − 4. Vậy tồn tại đa thức thương đúng như yêu cầu.
Vẫn đa thức A ấy, chia cho \(x^{2}\) + 1 được thương x + 1 và dư −5x − 5. Dư có bậc một nhỏ hơn bậc hai của đa thức chia, nên phép chia đã hoàn tất. Đẳng thức kiểm tra là A = (\(x^{2}\) + 1)(x + 1) − 5x − 5.
Dư không phải đa thức không, vì hệ số của x bằng −5 và hệ số tự do cũng bằng −5. Do đó A không chia hết cho \(x^{2}\) + 1. Việc dư nhận giá trị không tại x = −1 không làm phép chia trở thành chia hết: chia hết đòi hỏi dư là đa thức không, không chỉ bằng không tại một điểm.
Đây cũng là lí do không nên dùng một vài lần bấm máy làm bằng chứng duy nhất cho đẳng thức đa thức. Một lần thử sai đủ bác bỏ một kết quả, nhưng một lần thử đúng chưa chứng minh nó đúng ở mọi giá trị. Hãy khai triển và đối chiếu toàn bộ hệ số để xác nhận kết quả đại số.
6. Tổng có thể giảm bậc nhưng không tự tăng bậc
Khi cộng hai đa thức có bậc không vượt quá hai, các hạng tử chỉ có thể thuộc bậc hai, bậc một hoặc bậc không. Vì vậy tổng của chúng không thể xuất hiện hạng tử bậc ba với hệ số khác không. Đây là lập luận dựa vào cấu trúc, không cần thử nhiều ví dụ để đoán.
Ngược lại, tổng của hai đa thức bậc bốn có thể có bậc thấp hơn bốn nếu các hạng tử cao nhất triệt tiêu. Ví dụ, U(x) = \(x^{4}\) + \(2x^{3}\) + 1 và V(x) = −\(x^{4}\) − \(x^{3}\) + 2 có cùng bậc bốn, nhưng U + V = \(x^{3}\) + 3 có bậc ba.
Để đọc bậc của một tổng, không lấy bậc của đa thức đầu cộng với bậc của đa thức sau. Quy tắc cộng bậc chỉ phù hợp với tích của hai đa thức khác không, không phải tổng. Nếu cộng một đa thức với đa thức đối của nó, tổng bằng không và không có bậc.
7. Bài luyện tổng hợp tự biên soạn
Hãy làm từng ý trên một dòng hoặc một đoạn riêng. Với bài tính, giữ lại ít nhất một bước biến đổi trước đáp số. Với bài giải thích, cần nêu điều kiện hoặc chỉ ra hệ số quyết định kết luận. Các câu hỏi dưới đây không yêu cầu phần xác suất của chương tiếp theo.
Bài 1. Giá trị và nghiệm
a) Tính F(−2) với F(x) = \(2x^{2}\) + x − 6.
b) Chứng minh \(\frac{3}{2}\) là một nghiệm của F.
c) Có thể kết luận F chỉ có nghiệm \(\frac{3}{2}\) từ ý b không? Giải thích bằng kết quả ý a.
Bài 2. Tìm đa thức
a) Cho A = \(x^{2}\) − 3x + 2 và T = \(2x^{2}\) + x − 1. Tìm B sao cho A + B = T.
b) Với A và T trên, tìm C sao cho A − C = T.
c) Tính (x − 2)A rồi xác định bậc của kết quả.
Bài 3. Thương và dư
a) Chia \(x^{2}\) + 4x + 3 cho x + 1, nêu thương và dư.
b) Chia \(x^{2}\) + 4x + 5 cho x + 1, nêu thương và dư.
c) Chia 2x − 7 cho \(x^{2}\) + 1, nêu thương và dư.
Bài 4. Lập luận về bậc và ứng dụng
a) Tìm hai đa thức bậc ba có tổng bằng \(x^{2}\) + 2.
b) Tổng của hai đa thức bậc một có thể bằng \(x^{2}\) + 2 không? Giải thích.
c) Một bài toán giả định cho phí chuẩn bị 15 nghìn đồng và 4 nghìn đồng mỗi sản phẩm. Lập đa thức tổng tiền cho n sản phẩm nguyên chiếc trong đơn hàng, rồi tính khi n = 7.
8. Lời giải và cách kiểm tra
Bài 1
a) F(−2) = 2 · (−2)² + (−2) − 6 = 8 − 2 − 6 = 0. Vì vậy −2 là một nghiệm của F. Ngoặc quanh số âm làm rõ rằng bình phương của −2 bằng 4.
b) F(\(\frac{3}{2}\)) = 2 · \(\frac{9}{4}\) + \(\frac{3}{2}\) − 6 = \(\frac{9}{2}\) + \(\frac{3}{2}\) − 6 = 0. Do đó \(\frac{3}{2}\) là một nghiệm của đa thức.
c) Không thể kết luận như vậy, vì ý a đã tìm được nghiệm −2 khác 3/2. Hai giá trị khác nhau cùng làm đa thức bằng không. Việc tìm một nghiệm không tự đồng nghĩa với việc đã liệt kê toàn bộ nghiệm.
Bài 2
a) B = T − A = \(2x^{2}\) + x − 1 − (\(x^{2}\) − 3x + 2) = \(x^{2}\) + 4x − 3. Cộng lại với A cho đúng \(2x^{2}\) + x − 1.
b) C = A − T = −\(x^{2}\) − 4x + 3. Kiểm tra A − C cần đổi dấu cả ba hạng tử của C, khi đó kết quả đúng bằng T.
c) (x − 2)A = \(x^{3}\) − \(3x^{2}\) + 2x − \(2x^{2}\) + 6x − 4 = \(x^{3}\) − \(5x^{2}\) + 8x − 4. Hệ số của \(x^{3}\) bằng 1 khác không nên kết quả có bậc ba.
Bài 3
a) Thương x + 3, dư không. Tích (x + 1)(x + 3) = \(x^{2}\) + 4x + 3, xác nhận phép chia hết.
b) Thương x + 3, dư 2. Tích ở ý a cộng thêm 2 bằng đa thức bị chia mới. Dư có bậc bằng 0, nhỏ hơn bậc 1 của đa thức chia, nên điều kiện dừng được đáp ứng.
c) Thương bằng không, dư 2x − 7. Bậc một của đa thức bị chia đã nhỏ hơn bậc hai của đa thức chia. Dù dư có hệ số tự do âm, đây vẫn là dư hợp lệ.
Bài 4
a) Có thể chọn U = \(x^{3}\) + \(x^{2}\) và V = −\(x^{3}\) + 2. Mỗi đa thức đều có hệ số bậc ba khác không; khi cộng, hai hạng tử bậc ba triệt tiêu, còn \(x^{2}\) + 2.
b) Không thể. Tổng của hai đa thức bậc một không có hạng tử bậc hai với hệ số khác không, trong khi \(x^{2}\) + 2 có hệ số bậc hai bằng 1. Sự khác biệt này bác bỏ khả năng bằng nhau.
c) Tổng tiền là C(n) = 15 + 4n, đơn vị nghìn đồng, với n nguyên dương. C(7) = 43, nghĩa là đơn hàng bảy sản phẩm có tổng tiền 43 nghìn đồng theo dữ kiện giả định, không phải một báo giá thực tế.
9. Tự đánh giá trước khi chuyển chương
Em có thể tự kiểm bằng năm câu hỏi: đã thu gọn trước khi đọc bậc chưa, đã đổi dấu cả ngoặc chưa, đã thế vào mọi chỗ có biến chưa, đã kiểm tra dư chưa và đã ghi đơn vị cho bài ứng dụng chưa? Nếu một câu trả lời là chưa, hãy sửa đúng bước đó trước khi làm thêm bài khó.
Đối với một kết luận về nghiệm, hãy ghi phép thế cho kết quả bằng không. Đối với phép chia, hãy ghi đẳng thức bị chia bằng chia nhân thương cộng dư. Đối với tranh luận về bậc, hãy chỉ ra hạng tử cao nhất hoặc sự triệt tiêu. Mỗi kiểu kết luận cần một kiểu bằng chứng phù hợp.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 28.
Bài sau: Bài 29. Làm quen với biến cố.
Phạm vi và thứ tự được đối chiếu với Toán 7 tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống trên nguồn sách điện tử NXBGDVN. Các ví dụ và bài luyện của bài viết được biên soạn độc lập.