Một sự kiện có thể đã xảy ra trong lần thử vừa rồi nhưng vẫn không phải là điều chắc chắn cho lần thử tiếp theo. Ngược lại, một sự kiện chưa xuất hiện trong những lần quan sát không nhất thiết là không thể xảy ra. Bài học mở đầu chương VIII giúp em phân biệt biến cố chắc chắn, biến cố không thể và biến cố ngẫu nhiên dựa vào điều kiện của tình huống, thay vì dựa vào cảm giác hoặc một vài kết quả nhìn thấy.
1. Hiểu biến cố từ một hành động cụ thể
Trong bài học, ta xét các sự kiện, hiện tượng và gọi chung là biến cố. Để phân loại một biến cố trong trò chơi, trước tiên phải biết hành động đang thực hiện và những kết quả được phép xuất hiện. Ví dụ, rút một thẻ từ hộp khác với rút hai thẻ; trả thẻ lại hộp trước lượt sau khác với giữ thẻ ở ngoài. Chỉ thay một quy tắc nhỏ cũng có thể làm thay đổi kết luận.
Giả sử hộp có bốn thẻ ghi các số 2, 5, 8 và 11. Rút ngẫu nhiên đúng một thẻ, mỗi thẻ đều có thể được rút. Câu “số trên thẻ lớn hơn một” mô tả một biến cố. Câu “rút được thẻ số tám” cũng mô tả một biến cố nhưng không có cùng tính chất. Ta cần đối chiếu từng câu với toàn bộ những số thực sự có trong hộp, không thêm số khác vào danh sách.
2. Ba loại biến cố và cách giải thích
Biến cố chắc chắn là điều biết trước sẽ luôn xảy ra trong tình huống đã nêu. Với hộp trên, rút được số lớn hơn một là chắc chắn vì cả bốn thẻ đều mang số lớn hơn một. Muốn chứng minh loại này, phải kiểm tra tất cả các kết quả có thể, hoặc đưa ra một lí do bao quát chúng. Chỉ nêu một thẻ thỏa mãn chưa đủ để kết luận chắc chắn.
Biến cố không thể là điều biết trước sẽ không xảy ra trong tình huống đó. Rút được số sáu từ hộp trên là không thể vì không có thẻ nào mang số sáu. Đây không phải kết luận từ việc thử nhiều lần không gặp số sáu; nó xuất phát trực tiếp từ thành phần hộp. Nếu thêm thẻ số sáu vào hộp, tình huống đã đổi và kết luận cũ phải được xét lại.
Biến cố ngẫu nhiên là điều chưa thể biết trước có xảy ra hay không. Rút được số chẵn trong hộp trên là ngẫu nhiên: thẻ 2 hoặc 8 làm biến cố xảy ra, thẻ 5 hoặc 11 làm biến cố không xảy ra. Một cách giải thích gọn là chỉ ra một kết quả có thể thỏa điều kiện và một kết quả có thể không thỏa. Cả hai ví dụ đều phải thuộc tình huống đang xét.
3. Có thể xảy ra không có nghĩa là đồng khả năng
Ở bài này, mục tiêu chính là phân loại, chưa phải tính xác suất bằng một phân số. Biết rằng nhiều kết quả đều có thể xuất hiện không tự động cho phép khẳng định chúng dễ xảy ra như nhau. Chẳng hạn, tên hai màu trong hộp không nói cho em biết số thẻ của mỗi màu. Không thể suy rằng có hai màu thì cơ hội của mỗi màu luôn bằng một nửa.
Khi chứng minh một biến cố là ngẫu nhiên, ta không cần gán phần trăm. Chỉ cần biết có một kết quả hợp lệ làm nó xảy ra và một kết quả hợp lệ làm nó không xảy ra. Tất nhiên, các kết quả đó phải thật sự có thể đạt được theo quy tắc. Một thẻ đã bị lấy ra và không trả lại thì không còn là lựa chọn cho lượt tiếp theo.
4. Phân loại trước phép thử và ghi nhận sau phép thử
Trước khi rút thẻ, em có thể chưa biết biến cố “rút số chẵn” có xảy ra không. Sau khi thấy thẻ số tám, em biết biến cố ấy đã xảy ra trong lượt vừa làm. Điều này không biến nó thành biến cố chắc chắn theo nghĩa phân loại cho trò chơi. Từ “đã xảy ra” mô tả một kết quả quan sát, còn từ “chắc chắn” nói về toàn bộ các kết quả được phép trước khi biết kết quả cụ thể.
Nếu các lượt có trả lại thẻ và trộn lại, thành phần hộp giữ nguyên. Một chuỗi kết quả cùng tính chất không loại bỏ những thẻ còn lại. Vì vậy, không được nói lần sau bắt buộc ra số lẻ để bù cho những lần chẵn trước. Bài học không yêu cầu dự báo lượt kế tiếp; nó yêu cầu giải thích điều gì có thể, luôn hoặc không thể xảy ra dưới quy tắc đã nêu.
5. Bài luyện A: phân loại từ danh sách thẻ
Hộp A có năm thẻ ghi 3, 6, 9, 12 và 15. Mỗi lần rút đúng một thẻ, mọi thẻ đều có thể được chọn. Hãy phân loại các biến cố sau và giải thích bằng chính danh sách đã cho. Những con số này chỉ là dữ liệu luyện tập giả định.
Đề bài
a) Số trên thẻ rút được chia hết cho ba.
b) Số trên thẻ rút được bằng mười.
c) Số trên thẻ rút được là số chẵn.
Lời giải
a) Đây là biến cố chắc chắn vì cả năm số 3, 6, 9, 12 và 15 đều chia hết cho ba. Lập luận xét toàn bộ hộp, không chỉ một ví dụ. Dù rút thẻ nào trong những thẻ đã cho, điều kiện vẫn được đáp ứng.
b) Đây là biến cố không thể vì hộp không có thẻ số mười. Việc mười nằm giữa chín và mười hai trên trục số không làm xuất hiện thẻ mười trong hộp. Danh sách kết quả có thể phải lấy từ dữ kiện thực tế của phép rút.
c) Đây là biến cố ngẫu nhiên. Có thể rút thẻ số sáu hoặc mười hai để được số chẵn, nhưng cũng có thể rút thẻ số ba để không được số chẵn. Các ví dụ thỏa và không thỏa đều có trong hộp, nên chưa biết trước biến cố có xảy ra hay không.
6. Bài luyện B: rút một thẻ ở mỗi hộp
Hộp B ghi các số 1 và 4; hộp C ghi các số 2 và 5. Rút một thẻ từ mỗi hộp, mọi cặp gồm một thẻ B và một thẻ C đều có thể xuất hiện. Ghi kết quả theo thứ tự thẻ B trước, thẻ C sau. Các cặp là (1; 2), (1; 5), (4; 2), (4; 5), với tổng tương ứng 3, 6, 6 và 9.
Đề bài
a) Tổng hai số là một số chia hết cho ba.
b) Tổng hai số bằng sáu.
c) Độ chênh lệch giữa hai số bằng năm, trong đó chênh lệch được hiểu là số lớn trừ số bé.
Lời giải
a) Đây là biến cố chắc chắn vì các tổng có thể là 3, 6 và 9, tất cả đều chia hết cho ba. Hai cặp khác nhau cùng cho tổng sáu không tạo thêm một tổng mới, nhưng vẫn là hai kết quả rút khác nhau. Ở đây ta chỉ phân loại nên không chuyển việc đếm đó thành công thức xác suất.
b) Đây là biến cố ngẫu nhiên. Cặp (1; 5) cho tổng sáu, còn cặp (1; 2) cho tổng ba. Cả hai đều có thể xuất hiện, nên có trường hợp xảy ra và trường hợp không xảy ra. Không được nói chắc chắn chỉ vì có hai cặp cùng cho tổng sáu.
c) Đây là biến cố không thể. Bốn độ chênh lệch lần lượt là 1, 4, 2 và 1, không có giá trị năm. Việc tính đủ các cặp tránh nhầm rằng có thẻ số năm thì sẽ có chênh lệch bằng năm; chênh lệch phụ thuộc vào cả hai số.
7. Bài luyện C: trả lại thẻ hay không trả lại?
Một hộp có hai thẻ phân biệt ghi số 7 và 9. Ta xét hai cách chơi: cách thứ nhất rút một thẻ, trả lại rồi trộn trước khi rút lần hai; cách thứ hai rút một thẻ và giữ ở ngoài trước khi rút thẻ còn lại. Không thay đổi nội dung hộp bằng cách thêm thẻ mới trong quá trình chơi.
Đề bài
a) Ở cách có trả lại, biến cố “hai lần rút cùng một số” thuộc loại nào?
b) Ở cách không trả lại, biến cố “hai lần rút cùng một số” thuộc loại nào?
c) Ở cách không trả lại, biến cố “tổng hai số rút được bằng mười sáu” thuộc loại nào?
Lời giải
a) Biến cố ngẫu nhiên vì có thể rút (7; 7), nhưng cũng có thể rút (7; 9). Thẻ được trả lại nên lần rút thứ hai vẫn có khả năng lấy đúng số đã gặp ở lần đầu. Không được dùng lập luận của cách giữ thẻ ở ngoài cho trường hợp này.
b) Biến cố không thể. Sau khi rút thẻ số bảy thì chỉ còn số chín, và sau khi rút số chín thì chỉ còn số bảy. Vì mỗi số chỉ ghi trên một thẻ và thẻ không được trả lại, hai số không thể trùng nhau.
c) Biến cố chắc chắn vì hai kết quả theo thứ tự có thể là (7; 9) hoặc (9; 7), đều cho tổng mười sáu. Việc chưa biết thẻ nào được rút trước không làm mọi biến cố đều ngẫu nhiên. Một điều kiện về tổng vẫn có thể luôn đúng.
8. Bài luyện D: quan sát và kết luận
Trở lại hộp có các số 2, 5, 8 và 11, mỗi lượt rút có trả lại và trộn. Xét một chuỗi giả định gồm ba kết quả 2, 8 và 2. Đây chỉ là dữ liệu minh họa để thảo luận cách lập luận, không phải số liệu từ một thí nghiệm đã tiến hành.
Đề bài
a) Biến cố “rút được số chẵn” đã xảy ra ở những lượt nào trong chuỗi?
b) Có thể kết luận rút số chẵn là biến cố chắc chắn của trò chơi này không?
c) Có thể kết luận lượt tiếp theo bắt buộc rút được số lẻ để cân bằng không?
Lời giải
a) Biến cố đã xảy ra ở cả ba lượt ghi trong chuỗi vì hai và tám đều là số chẵn. Đây là nhận xét về ba kết quả cụ thể. Nó không cho phép bỏ qua thẻ năm và mười một khi xem xét toàn bộ trò chơi.
b) Không thể kết luận như vậy. Hộp vẫn chứa thẻ năm và mười một, và các thẻ này đều có thể được rút, làm biến cố không xảy ra. Biến cố rút số chẵn vẫn là ngẫu nhiên, dù trong chuỗi vừa nêu cả ba lượt đều thỏa mãn.
c) Không. Thẻ được trả lại nên lượt sau vẫn có thể ra hai hoặc tám, cũng có thể ra năm hoặc mười một. Không có điều khoản nào trong quy tắc buộc kết quả phải bù cho các lượt trước. Không nên thêm một quy luật cân bằng mà đề bài không cung cấp.
9. Tự viết một lời giải đủ căn cứ
Với biến cố chắc chắn, hãy giải thích vì sao mọi kết quả có thể đều thỏa điều kiện. Với biến cố không thể, hãy giải thích vì sao không kết quả nào thỏa. Với biến cố ngẫu nhiên, hãy nêu một kết quả làm biến cố xảy ra và một kết quả làm nó không xảy ra. Đây là ba kiểu lập luận khác nhau, không chỉ là ba nhãn để điền vào ô trống.
Trước khi kết thúc, kiểm tra xem em đã giữ đúng số thẻ rút, quy tắc trả lại, danh sách số và cách hiểu từ ngữ chưa. Những cụm như “lớn hơn”, “ít nhất” và “chênh lệch” cần được đọc chính xác. Bài tiếp theo mới làm quen với xác suất của biến cố; ở bài này, một lời giải phân loại rõ ràng có căn cứ quan trọng hơn việc gán một con số chưa được chứng minh.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài tập cuối chương VII.