Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức Bài 30: Làm quen với xác suất của biến cố

Hiểu xác suất từ 0 đến 1, biến cố đồng khả năng và điều kiện dùng 1/k. Có ví dụ xúc xắc, thẻ, bài luyện riêng từng ý và lời giải.

Xác suất từ 0 đến1 và các điều kiện áp dụng1/k

Xác suất của biến cố là một số từ 0 đến 1 dùng để mô tả khả năng biến cố xảy ra. Trong Bài 30 Toán 7 Kết nối tri thức, điều quan trọng không chỉ là tìm một phân số mà còn là giải thích vì sao các khả năng đang xét được coi là ngang nhau. Có hai kết quả được gọi tên không có nghĩa mỗi kết quả tự động mang xác suất một phần hai.

Bài học này tiếp nối việc nhận biết biến cố chắc chắn, không thể và ngẫu nhiên ở Bài 29. Các ví dụ được biên soạn riêng, tập trung vào đồng xu, xúc xắc và thẻ trong mô hình chọn đều đã nêu rõ. Sau bài học, em có thể đọc xác suất, tính những trường hợp đơn giản và nhận ra khi dữ kiện chưa đủ để áp dụng quy tắc đồng khả năng.

1. Xác suất cho biết điều gì?

Một biến cố có thể được mô tả bằng câu nói về điều xảy ra trong thí nghiệm. Chẳng hạn, khi gieo một con xúc xắc sáu mặt, câu “Mặt xuất hiện có bốn chấm” mô tả một biến cố. Xác suất gắn với biến cố này cho biết mức độ có khả năng xảy ra trong mô hình đang xét, không phải số chấm trên mặt xúc xắc.

Xác suất càng gần 1 thì khả năng xảy ra càng lớn; càng gần 0 thì khả năng xảy ra càng nhỏ. Ví dụ, 0,7 lớn hơn 0,2 nên biến cố có xác suất 0,7 có khả năng xảy ra lớn hơn biến cố có xác suất 0,2. Nhưng 0,7 vẫn nhỏ hơn 1, vì thế không được gọi biến cố đó là chắc chắn chỉ vì khả năng cao.

Có thể viết xác suất dưới dạng phân số, số thập phân hoặc phần trăm. Ta có \(\frac{1}{2}\) = 0,5 = \(50\%\) và \(\frac{1}{4}\) = 0,25 = \(25\%\). Một xác suất không thể là 1,2 hoặc −0,1. Nếu phép tính đưa ra những số này, em cần kiểm tra lại cách đọc đề, phép chia hoặc việc đổi sang phần trăm.

Để đổi 0,08 sang phần trăm, ta nhân với 100 và nhận \(8\%\). Ngược lại, \(8\%\) bằng 8/100, tức 0,08, không phải 0,8. Đây là lỗi nhỏ về cách viết nhưng làm mức độ khả năng bị thay đổi gấp mười lần. Hãy giữ ít nhất một dòng đổi đơn vị khi chưa quen.

2. Biến cố chắc chắn và không thể

Trong mô hình gieo một xúc xắc thông thường có các mặt ghi từ một đến sáu chấm, biến cố “Số chấm xuất hiện nhỏ hơn 8” luôn xảy ra. Đó là biến cố chắc chắn và có xác suất 1. Kết luận này không cần giả thiết các mặt có khả năng xuất hiện bằng nhau, vì mọi kết quả được xét đều thỏa điều kiện.

Biến cố “Số chấm xuất hiện bằng 9” không thể xảy ra với xúc xắc ấy, nên có xác suất 0. Chúng ta đang xét các lần gieo có kết quả hợp lệ là một trong sáu mặt; nếu vật bị mất hoặc không đọc được mặt thì đó không phải kết quả của thí nghiệm đã mô tả. Nêu rõ mô hình giúp tránh tranh luận ngoài phạm vi câu hỏi.

Với hai xúc xắc thông thường, tổng số chấm nhỏ nhất là 2 và lớn nhất là 12. Vì thế biến cố “Tổng lớn hơn 0” có xác suất 1, còn “Tổng bằng 15” có xác suất 0. Ta chỉ dùng giới hạn của các số chấm, không cần lập bảng các cặp hay giả định tính độc lập để kết luận hai điều này.

3. Khi nào được dùng quy tắc một phần k?

Nếu một thí nghiệm được chia thành k biến cố có khả năng xảy ra như nhau và mỗi lần thực hiện luôn xảy ra đúng một biến cố trong số đó, xác suất của mỗi biến cố là 1/k. Cần kiểm tra cả sự đồng khả năng lẫn việc danh sách không bỏ sót và không chồng lấn, chứ không chỉ đếm có bao nhiêu tên gọi.

Ví dụ, gieo một đồng xu cân đối trong mô hình chỉ nhận mặt sấp hoặc mặt ngửa. Hai biến cố “Xuất hiện mặt sấp” và “Xuất hiện mặt ngửa” có khả năng như nhau, đồng thời mỗi lần gieo hợp lệ chỉ có một trong hai xảy ra. Vì vậy xác suất của mỗi biến cố là 1/2.

Nếu đồng xu không được giả thiết cân đối, hoặc đề không cung cấp cơ chế tương đương, chỉ việc có hai mặt chưa đủ kết luận xác suất mỗi mặt bằng 1/2. Cần thêm thông tin về mô hình. Không nên tự thêm giả thiết “mọi khả năng đều bằng nhau” để biến một câu hỏi thiếu dữ kiện thành câu hỏi có đáp số đẹp.

Tương tự, với một xúc xắc sáu mặt cân đối trong mô hình mỗi mặt đồng khả năng, sáu biến cố xuất hiện từng số chấm từ 1 đến 6 tạo thành một danh sách đầy đủ. Mỗi lượt có đúng một số chấm xuất hiện. Xác suất của biến cố “Xuất hiện bốn chấm” là 1/6, không phải 4/6.

4. Kết quả riêng lẻ khác với một nhóm kết quả

Trong ví dụ xúc xắc cân đối, kết quả bốn chấm chỉ ứng với một mặt. Còn biến cố “Số chấm là số chẵn” ứng với các mặt hai, bốn và sáu chấm. Một biến cố có thể được thỏa mãn bởi nhiều kết quả. Vì vậy không được lẫn số biến cố mình đang quan tâm với số kết quả riêng lẻ của thí nghiệm.

Để xét chẵn và lẻ, ta ghép mỗi mặt lẻ với một mặt chẵn: một với hai, ba với bốn, năm với sáu. Các mặt đều đồng khả năng, hai nhóm có cùng số mặt, nên hai biến cố chẵn và lẻ có khả năng bằng nhau. Chúng bao phủ mọi kết quả và không thể cùng xảy ra trong một lượt, nên mỗi biến cố có xác suất 1/2.

Nhưng nếu chia thành hai nhóm “Số chấm bằng 1” và “Số chấm khác 1”, hai nhóm không đồng khả năng. Nhóm đầu chỉ có một mặt, nhóm sau có năm mặt. Dù mỗi lượt thuộc đúng một nhóm, vẫn thiếu điều kiện đồng khả năng để dùng 1/2. Sự khác nhau nằm ở cách gom các kết quả, không nằm ở số tên gọi của hai nhóm.

Sáu mặt xúc xắc đồng khả năng được ghép thành ba cặp lẻ và chẵn
Cùng số kết quả đồng khả năng trong hai nhóm mới giúp kết luận hai biến cố ngang khả năng.

5. Rút một thẻ theo mô hình chọn đều

Xét sáu thẻ cùng hình dạng và kích thước, ghi lần lượt các số 11, 12, 13, 14, 15, 16. Trong bài toán này, ta giả sử mỗi thẻ có cùng khả năng được chọn khi rút một thẻ từ hộp kín. Sáu biến cố rút được từng thẻ là đồng khả năng và mỗi lượt chỉ chọn một thẻ.

Do đó xác suất rút được thẻ ghi số 14 bằng 1/6. Việc số 14 lớn hơn số 11 không làm thẻ 14 dễ được chọn hơn. Con số trên thẻ là nhãn nhận diện; cơ chế chọn đều mới là căn cứ cho xác suất. Tương tự, chữ số có hai nét hay ba nét cũng không ảnh hưởng trong mô hình đã cho.

Biến cố “Rút được số có hai chữ số” có xác suất 1, vì cả sáu thẻ đều thỏa điều kiện. Biến cố “Rút được số 20” có xác suất 0, vì không có thẻ nào mang số ấy. Nếu chỉ biết có một hộp thẻ nhưng không biết số thẻ hoặc cách chọn, ta không thể sử dụng kết quả \(\frac{1}{6}\) của ví dụ này cho hộp khác.

Nếu thẻ được thay đổi sau một lượt, phải đọc lại dữ kiện trước khi tính cho lượt tiếp theo. Bài học này chỉ xét một lượt chọn như đã mô tả, không tính xác suất của chuỗi rút nhiều lần. Cách giới hạn bài toán giúp tránh vô tình giữ nguyên mẫu số sau khi số vật trong hộp đã thay đổi.

6. Không nhầm xác suất với kết quả một lần hoặc tỉ lệ quan sát

Một đồng xu cân đối có xác suất xuất hiện mặt ngửa bằng \(\frac{1}{2}\) không có nghĩa cứ hai lần gieo phải có đúng một lần ngửa. Xác suất mô tả mức độ khả năng theo mô hình, còn kết quả thực tế là những gì xảy ra trong các lượt cụ thể. Một vài lượt chưa đủ để buộc số lần xuất hiện khớp đúng tỉ lệ một nửa.

Giả sử một bảng ghi chép minh họa có 20 lần gieo và 12 lần ngửa. Tỉ lệ quan sát là \(\frac{12}{20}\) = 0,6 = \(60\%\). Đây là dữ liệu giả định để phân biệt hai khái niệm, không phải kết quả kiểm thử một đồng xu hay công cụ thật. Không được từ bảng này tự tuyên bố xác suất của mô hình đồng xu cân đối đã đổi thành 0,6.

Nội dung xác suất thực nghiệm ở lớp 6 giúp đọc tỉ lệ trong dữ liệu thu được. Bài này nhấn mạnh xác suất của những mô hình đơn giản với giả thiết đồng khả năng được nêu trước. Khi trình bày, hãy viết rõ mình đang dùng dữ kiện về mô hình hay số liệu quan sát; đừng dùng hai loại căn cứ thay thế cho nhau mà không giải thích.

Cũng không được khẳng định một mặt “đến lượt phải xuất hiện” chỉ vì trước đó chưa xuất hiện. Các thông tin trong bài hiện tại không cho phép suy ra quy luật bù trừ như vậy. Ta không học cách dự đoán chắc chắn lượt kế tiếp, mà học cách diễn đạt mức độ khả năng và kiểm tra điều kiện của một kết luận xác suất.

7. Bài luyện tự biên soạn

Mỗi câu cần kèm một lí do ngắn. Với quy tắc 1/k, hãy nêu các biến cố đồng khả năng và giải thích mỗi lượt chỉ có một biến cố xảy ra. Với biến cố chắc chắn hoặc không thể, hãy xét toàn bộ các kết quả có thể có, không dựa vào một lần gieo tình cờ.

Bài 1. Đọc và so sánh xác suất

a) Viết 0,35 dưới dạng phần trăm.

b) Viết \(25\%\) dưới dạng phân số tối giản.

c) So sánh \(\frac{1}{2}\) và 0,45. Xác suất nào biểu thị khả năng lớn hơn?

Bài 2. Một xúc xắc cân đối

a) Tính xác suất xuất hiện mặt năm chấm.

b) Tính xác suất số chấm xuất hiện không vượt quá 6.

c) Tính xác suất số chấm xuất hiện là 10.

Bài 3. Chọn thẻ đều nhau

Một hộp có bốn thẻ ghi các chữ A, B, C, D. Mỗi thẻ có cùng khả năng được chọn và chỉ rút một thẻ.

a) Tính xác suất chọn được thẻ C.

b) Xét hai biến cố “Chọn A hoặc B” và “Chọn C hoặc D”. Chúng có đồng khả năng không? Nêu xác suất của mỗi biến cố.

c) Hai biến cố “Chọn A” và “Không chọn A” có được tự động gán xác suất \(\frac{1}{2}\) không? Giải thích.

Bài 4. Kiểm tra lập luận

a) Một bạn nói xác suất \(90\%\) nghĩa là chắc chắn xảy ra. Nhận xét có đúng không?

b) Trong bảng dữ liệu giả định, một biến cố xuất hiện 9 lần trên 15 lần thử. Tính tỉ lệ quan sát; có thể chỉ từ đó kết luận xác suất chính xác của mô hình bằng tỉ lệ này không?

c) Hai xúc xắc thông thường được gieo một lần. Tính xác suất tổng số chấm lớn hơn 12, không cần giả thiết các cặp đồng khả năng.

8. Đáp án và giải thích

Bài 1

a) 0,35 = \(35\%\). Ta nhân số thập phân với 100 để lấy số phần trăm, đồng thời giữ kí hiệu phần trăm trong đáp án.

b) \(25\%\) = \(\frac{25}{100}\) = 1/4. Tử và mẫu cùng chia cho 25 để được phân số tối giản.

c) \(\frac{1}{2}\) = 0,5 lớn hơn 0,45. Vì vậy xác suất \(\frac{1}{2}\) biểu thị khả năng lớn hơn, nhưng cả hai đều nhỏ hơn 1 nên không thể gọi là chắc chắn.

Bài 2

a) Xác suất bằng 1/6. Sáu mặt của xúc xắc cân đối được giả thiết đồng khả năng và mỗi lượt xuất hiện đúng một mặt. Năm chấm là một kết quả, không phải năm kết quả.

b) Xác suất bằng 1. Mọi số chấm từ một đến sáu đều không vượt quá sáu, nên đây là biến cố chắc chắn.

c) Xác suất bằng 0. Xúc xắc đang xét không có mặt mười chấm, nên biến cố không thể xảy ra trong mô hình.

Bài 3

a) Xác suất bằng \(\frac{1}{4}\) vì bốn thẻ có cơ hội được chọn bằng nhau và một lượt rút chỉ lấy một thẻ. Chữ C là nhãn của một thẻ trong bốn thẻ.

b) Hai biến cố có đồng khả năng vì mỗi nhóm gồm hai thẻ trong cùng mô hình chọn đều. Mỗi lượt thuộc đúng một nhóm, nên xác suất mỗi nhóm bằng 1/2.

c) Không. Nhóm “Chọn A” chỉ gồm một thẻ, còn nhóm kia gồm ba thẻ đồng khả năng. Hai biến cố không có khả năng bằng nhau; riêng xác suất chọn A đã được xác định là 1/4, không phải 1/2.

Bài 4

a) Nhận xét sai. \(90\%\) bằng 0,9 và nhỏ hơn 1. Nó thể hiện khả năng cao chứ không bảo đảm biến cố xảy ra trong lượt đang xét.

b) Tỉ lệ quan sát là \(\frac{9}{15}\) = \(\frac{3}{5}\) = 0,6 = \(60\%\). Chỉ bảng dữ liệu hữu hạn này chưa đủ khẳng định xác suất chính xác của mô hình bằng 0,6. Cần phân biệt tỉ lệ đã ghi nhận với xác suất đang muốn tìm.

c) Xác suất bằng 0. Mỗi xúc xắc có nhiều nhất sáu chấm nên tổng nhiều nhất là 12. Biến cố tổng lớn hơn 12 là không thể, bất kể các kết quả trong phạm vi đó có đồng khả năng hay không.

9. Ghi nhớ trước khi chuyển bài

Hãy kiểm tra ba điều trước khi ghi 1/k: danh sách có đủ các khả năng cần xét không, mỗi lượt có đúng một biến cố trong danh sách xảy ra không, và những biến cố đó có đồng khả năng không? Thiếu một điều kiện thì phép chia đều chưa được biện minh.

Điểm khác biệt của bài này so với chỉ phân loại biến cố là gắn mức độ khả năng với một con số. Tuy nhiên, con số ấy không tự biến dự đoán thành điều chắc chắn. Một lời giải tốt cần đi cùng mô tả thí nghiệm, điều kiện của mô hình và cách hiểu đúng kết quả.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 29. Làm quen với biến cố.

Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 30.

Đối chiếu phạm vi và thứ tự tại Toán 7 tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống, nguồn sách điện tử NXBGDVN. Ví dụ, tình huống và bài luyện trong bài viết được biên soạn độc lập.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗