Phần luyện tập này nằm sau bài Làm quen với xác suất của biến cố, trước bài tập cuối chương VIII. Em sẽ kết hợp phân loại biến cố với tính xác suất trong những mô hình hữu hạn đơn giản. Trọng tâm là đọc đúng điều kiện đồng khả năng, nhận ra biến cố chắc chắn hoặc không thể và tránh hiểu xác suất thành lời hứa cho một số lượt chơi cụ thể. Các bài tập và số liệu dưới đây được biên soạn mới.
1. Xác định điều gì được chọn trước khi tính
Trước một phép rút, hãy liệt kê những kết quả có thể và xác định điều kiện của biến cố. Nếu mọi kết quả đều thỏa điều kiện, biến cố chắc chắn có xác suất bằng một. Nếu không kết quả nào thỏa, biến cố không thể có xác suất bằng không. Trong các mô hình hữu hạn của bài này, mỗi kết quả được liệt kê đều có khả năng dương; không mở rộng các nhận xét này thành kết luận về những mô hình vô hạn chưa học.
Với một số kết quả thỏa và một số không thỏa, biến cố là ngẫu nhiên. Muốn tính xác suất bằng cách đếm, cần thêm căn cứ rằng các kết quả cơ bản đang đếm có khả năng như nhau. Hai tên màu hoặc hai mức điểm không tự động tạo thành hai lựa chọn đồng khả năng. Phải quay lại xem mỗi màu, mỗi mức điểm tương ứng với bao nhiêu phần được chọn và cơ chế chọn có được giả định công bằng hay không.
Trong bài này, các thẻ được chọn đều nhau khi đề nói rõ mỗi thẻ có cùng khả năng được rút. Đối với vòng quay, ta dùng mô hình lí tưởng: các ô bằng nhau, cơ chế không thiên lệch, mỗi lượt hợp lệ dừng vào đúng một ô; nếu mũi tên ở ranh giới thì quay lại. Đây là giả thiết toán học để giải bài, không phải kết quả kiểm định một dụng cụ thật. Một hình chia đều trên giấy không tự chứng minh thiết bị ngoài đời vận hành công bằng.
2. Một kết quả và một nhóm kết quả
Nếu có tám ô đồng khả năng và mỗi lượt chọn đúng một ô, xác suất của từng ô là một phần tám. Một mức điểm gắn với hai ô như vậy có xác suất hai phần tám, bằng một phần tư. Nếu bốn mức điểm đều gắn với hai ô, bốn mức điểm đồng khả năng. Nếu một mức gắn với bốn ô còn mức khác chỉ gắn một ô, không thể lấy số mức điểm làm mẫu số rồi cho mọi mức xác suất bằng nhau.
Cần phân biệt ô với nhãn ghi trên ô. Hai ô cùng ghi một chữ vẫn là hai ô riêng trong cách đếm ban đầu. Biến cố đọc được chữ đó bao gồm cả hai ô. Khi lập bảng, em có thể ghi số thứ tự ô ở cột đầu và nhãn ở cột sau để không đếm thiếu những nhãn lặp. Bước phân nhóm phải diễn ra sau khi hiểu các lựa chọn cơ bản, không trước.
3. Nhóm A: vòng quay tám ô
Xét vòng quay lí tưởng có tám ô bằng nhau ghi số từ 1 đến 8, mỗi số xuất hiện đúng một lần. Mọi ô đồng khả năng. Quy tắc điểm giả định là: ô 1 và 2 cho 10 điểm; ô 3 và 4 cho 20 điểm; ô 5 và 6 cho 30 điểm; ô 7 và 8 cho 40 điểm. Các điểm chỉ phục vụ bài toán, không liên quan đến tiền hoặc phần thưởng thật.
Đề bài
a) Tính xác suất mũi tên dừng ở số nhỏ hơn chín, ở số không và ở số ba.
b) Bốn biến cố nhận 10, 20, 30 hoặc 40 điểm có đồng khả năng không? Tính xác suất mỗi biến cố.
c) Nếu ô 8 được đổi từ 40 điểm sang 10 điểm, hai biến cố nhận 10 điểm và nhận 40 điểm còn đồng khả năng không?
Lời giải
a) Các số đều nhỏ hơn chín nên biến cố thứ nhất chắc chắn, xác suất bằng một. Không ô nào ghi số không nên biến cố thứ hai không thể, xác suất bằng không. Chỉ ô số ba đáp ứng điều kiện cuối, nên xác suất bằng một phần tám trong mô hình tám ô đồng khả năng.
b) Mỗi mức điểm ứng với đúng hai ô đồng khả năng, nên xác suất đều bằng \(\frac{2}{8}\) = 1/4. Vì vậy bốn biến cố đồng khả năng. Kết luận dựa trên số ô và giả thiết công bằng, không chỉ dựa trên việc danh sách có bốn mức điểm khác nhau.
c) Sau thay đổi, 10 điểm ứng với các ô 1, 2 và 8 nên xác suất là 3/8. Mức 40 điểm chỉ còn ô 7 nên xác suất là 1/8. Hai biến cố không còn đồng khả năng. Cơ chế quay giữ nguyên, nhưng quy tắc gán điểm đã thay đổi nên xác suất của mức điểm thay đổi.
4. Nhóm B: thẻ số và các điều kiện khác nhau
Một hộp có sáu thẻ ghi 4, 7, 10, 13, 16 và 19. Các thẻ giống nhau về kích thước, được trộn; mô hình cho mỗi thẻ có cùng khả năng được rút. Rút đúng một thẻ rồi đọc số. Khi phân loại, em nên xét danh sách trước; khi tính xác suất của biến cố ngẫu nhiên, mới đếm các thẻ thỏa điều kiện.
Đề bài
a) Phân loại và tính xác suất rút được số lớn hơn ba.
b) Phân loại và tính xác suất rút được số chia hết cho ba.
c) Tính xác suất rút được số nguyên tố và rút được số chính phương. Hai biến cố này có đồng khả năng không?
Lời giải
a) Cả sáu số đều lớn hơn ba nên biến cố chắc chắn, xác suất bằng một. Không cần suy từ vài lần rút thử. Danh sách đầy đủ đã đủ để biết điều kiện này luôn được thỏa trong mô hình.
b) Không số nào trong danh sách chia hết cho ba, nên biến cố không thể, xác suất bằng không. Số mười có hai chữ số nhưng không chia hết cho ba; việc kiểm tra phải dựa vào tính chia hết, không dựa vào số lượng chữ số.
c) Các số nguyên tố là 7, 13 và 19 nên xác suất bằng \(\frac{3}{6}\) = 1/2. Các số chính phương là 4 và 16 nên xác suất bằng \(\frac{2}{6}\) = 1/3. Vì một phần hai khác một phần ba, hai biến cố không đồng khả năng. Cả hai vẫn là biến cố ngẫu nhiên vì đều có thẻ thỏa và thẻ không thỏa.
5. Nhóm C: những xác suất không cần đếm toàn bộ cặp
Gieo hai xúc xắc thông thường, mỗi con có các mặt ghi từ một đến sáu chấm. Chỉ xét những lượt hợp lệ cho đúng một mặt trên mỗi con. Trong các câu sau, kết luận chắc chắn hoặc không thể dựa vào giới hạn số chấm nên không cần giả thiết hai xúc xắc công bằng. Không dùng tình huống này để tính xác suất một tổng riêng nếu chưa có thêm giả thiết phù hợp.
Đề bài
a) Tính xác suất cả hai số chấm đều nhỏ hơn bảy.
b) Tính xác suất chênh lệch giữa hai số chấm bằng sáu, hiểu chênh lệch là số lớn trừ số bé.
c) Tính xác suất tổng hai số chấm bằng một và tổng hai số chấm ít nhất bằng hai.
Lời giải
a) Mỗi mặt có số chấm từ một đến sáu nên cả hai đều nhỏ hơn bảy trong mọi lượt hợp lệ. Biến cố chắc chắn, xác suất bằng một. Xúc xắc có thiên lệch về một mặt vẫn không tạo ra mặt bảy theo cấu tạo đang xét.
b) Chênh lệch lớn nhất là 6 − 1 = 5, nên chênh lệch sáu không thể xảy ra. Xác suất bằng không. Đây là một giới hạn bao quát tất cả các cặp, không phải kết luận vì chưa thấy cặp như vậy trong thực nghiệm.
c) Tổng nhỏ nhất là 1 + 1 = 2. Vì vậy tổng bằng một là biến cố không thể, xác suất bằng không; tổng ít nhất bằng hai là biến cố chắc chắn, xác suất bằng một. Hai câu hỏi khác nhau bởi điều kiện, dù cùng nói về tổng số chấm.
6. Nhóm D: hai màu không có nghĩa là một nửa
Hộp I có bốn thẻ xanh và bốn thẻ vàng. Hộp II có hai thẻ xanh và sáu thẻ vàng. Các thẻ của mỗi hộp đều có cùng khả năng được rút; mỗi lượt chỉ rút một thẻ từ hộp đang xét. Không có màu thứ ba. Hãy so sánh các biến cố theo thành phần từng hộp, không chuyển tỉ lệ của hộp này sang hộp kia.
Đề bài
a) Ở hộp I, hai màu có đồng khả năng không? Xác suất rút được mỗi màu là bao nhiêu?
b) Ở hộp II, tính xác suất rút được xanh và vàng. Sửa lập luận “có hai màu nên mỗi màu một nửa”.
c) Ở cả hai hộp, tính xác suất rút được xanh hoặc vàng và xác suất rút được đỏ.
Lời giải
a) Hộp I có tám thẻ, mỗi màu chiếm bốn thẻ nên xác suất mỗi màu bằng \(\frac{4}{8}\) = 1/2. Hai biến cố đồng khả năng vì thành phần đối xứng kết hợp với cách rút đều giữa các thẻ. Không bỏ qua giả thiết về cách rút khi giải thích.
b) Hộp II cho xác suất xanh \(\frac{2}{8}\) = \(\frac{1}{4}\) và vàng \(\frac{6}{8}\) = 3/4. Hai màu chỉ là hai tên kết quả được gộp từ các thẻ, không phải hai lựa chọn cơ bản có số lượng bằng nhau. Vì vậy lập luận dựa duy nhất vào số tên màu là sai.
c) Xanh hoặc vàng bao quát toàn bộ thẻ ở mỗi hộp nên xác suất bằng một. Không hộp nào có thẻ đỏ nên xác suất đỏ bằng không. Hai kết luận này không bị thay đổi bởi sự mất cân bằng giữa xanh và vàng trong hộp II.
7. Đọc đúng một xác suất khi lặp lại trò chơi
Giả sử rút từ hộp I, sau mỗi lượt đều trả thẻ lại và trộn theo cùng mô hình. Xác suất xanh một phần hai không bắt buộc hai lượt liên tiếp phải có đúng một xanh và một vàng. Một chuỗi toàn xanh trong vài lượt không làm biến cố xanh trở thành chắc chắn; thẻ vàng vẫn có thể được rút ở lượt sau. Cũng không có quy tắc buộc lượt sau ra vàng để bù lại.
Nếu chỉ biết một thiết bị đã cho ra xanh trong một lần, em chưa thể suy ra xác suất xanh của nó. Một quan sát riêng lẻ không cung cấp đầy đủ cấu tạo và cơ chế chọn. Nếu đề không nêu đồng khả năng, hãy nói rõ thiếu căn cứ thay vì tự gán mỗi nhãn một xác suất bằng nhau. Đây là sự cẩn thận khi đọc mô hình, không phải từ chối làm toán.
Trước khi chuyển sang bài tập cuối chương, hãy tự kiểm ba câu: kết quả cơ bản là gì, chúng có đồng khả năng theo giả thiết nào, và biến cố gồm những kết quả nào? Với biến cố chắc chắn hoặc không thể, tìm một lập luận bao quát; với biến cố ngẫu nhiên, đếm đúng trong mô hình đã xác định. Sau cùng, xác suất phải nằm từ không đến một, nhưng chỉ nằm trong khoảng đó chưa đủ bảo đảm phép tính đúng.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 30. Làm quen với xác suất của biến cố.
Bài sau: Bài tập cuối chương VIII.