Bài tập cuối chương VIII Toán 7 Kết nối tri thức kết hợp hai việc: nhận biết loại biến cố và tìm xác suất trong những mô hình đơn giản. Điểm dễ nhầm là thấy có vài tên gọi rồi chia đều xác suất cho chúng, trong khi mỗi tên gọi có thể bao gồm số kết quả khác nhau. Muốn giải đúng, em cần quay lại mô tả thí nghiệm và kiểm tra từng điều kiện.
Bài ôn tập dưới đây dùng ví dụ và bài luyện tự biên soạn, không sao chép bài tập sách giáo khoa. Em nên ôn Bài 29 về biến cố và Bài 30 về xác suất trước khi làm. Mục tiêu là phân loại có căn cứ, so sánh khả năng, nhận biết trường hợp đồng khả năng và giải thích một đáp án bằng lời rõ ràng.
1. Bắt đầu từ thí nghiệm, không bắt đầu từ công thức
Trước mỗi câu hỏi, hãy trả lời: ta thực hiện việc gì, có những kết quả nào và biến cố cần xét là câu nói nào? Chẳng hạn, “rút một thẻ từ hộp” là thí nghiệm; “thẻ được rút ghi số 12” là một kết quả cụ thể; “số trên thẻ là số chẵn” là biến cố có thể được thỏa mãn bởi nhiều kết quả.
Nếu tất cả kết quả đều thỏa mô tả, biến cố là chắc chắn. Nếu không kết quả nào thỏa, biến cố là không thể. Nếu có kết quả thỏa và có kết quả không thỏa, trong mô hình mà các kết quả ấy đều có thể xuất hiện, ta gặp biến cố ngẫu nhiên. Cách xét này đáng tin cậy hơn việc dựa vào cảm giác “dễ gặp” hoặc “hiếm gặp”.
Đừng nhầm ngẫu nhiên với đồng khả năng. Một thí nghiệm có thể chưa biết trước kết quả nhưng các kết quả không ngang khả năng. Ví dụ, một hộp có nhiều thẻ mang màu xanh hơn màu vàng vẫn cho kết quả màu chưa biết trước. Điều đó không tự làm hai màu có cơ hội xuất hiện bằng nhau.
2. Ví dụ phân loại với các số trên thẻ
Xét hộp có năm thẻ ghi lần lượt 4, 8, 12, 16, 20. Rút một thẻ theo cách mỗi thẻ đều có khả năng được chọn. Biến cố “Số được chọn chia hết cho 4” là chắc chắn vì cả năm số đều thỏa. Biến cố “Số được chọn bằng 7” là không thể vì trong hộp không có thẻ ghi số ấy.
Biến cố “Số được chọn là số chính phương” là ngẫu nhiên. Các số 4 và 16 là số chính phương, còn 8, 12, 20 không phải. Như vậy có cả trường hợp biến cố xảy ra lẫn trường hợp biến cố không xảy ra. Chỉ cần chỉ ra hai phía này đã đủ để phân loại, không nhất thiết phải tính một xác suất cụ thể.
Biến cố “Số được chọn lớn hơn 10” cũng ngẫu nhiên: các thẻ 12, 16, 20 làm biến cố xảy ra; các thẻ 4, 8 thì không. Hai biến cố cùng được gọi là ngẫu nhiên không có nghĩa chúng đồng khả năng. Loại biến cố trả lời câu hỏi về việc có biết chắc kết quả hay không, còn xác suất mô tả mức độ khả năng.
3. Từ phân loại sang xác suất
Biến cố chắc chắn có xác suất 1; biến cố không thể có xác suất 0. Các giá trị xác suất nằm từ 0 đến 1. Vì vậy trong ví dụ năm thẻ, xác suất số được chọn chia hết cho 4 là 1, còn xác suất chọn được số 7 là 0. Hai kết luận này dựa vào danh sách kết quả, không cần chia đều giữa các tên biến cố.
Muốn tính xác suất của một kết quả riêng lẻ bằng 1/k, cần giả thiết k kết quả ấy đồng khả năng và mỗi lượt chỉ xuất hiện đúng một kết quả trong danh sách. Nếu bổ sung mô hình chọn đều cho năm thẻ trên, xác suất rút được thẻ ghi số 12 bằng 1/5. Không được lấy 12 chia cho tổng các số trên thẻ.
Trong mô hình chọn đều, các số ghi trên thẻ chỉ là nhãn. Thay nhãn 20 bằng 200 không làm khả năng chọn đúng tấm thẻ đó thay đổi. Nhưng các biến cố như “Số được chọn nhỏ hơn 100” có thể thay đổi loại vì mô tả của biến cố phụ thuộc vào nhãn. Hãy tách cơ chế chọn khỏi nội dung điều kiện đang xét.
4. So sánh khả năng khi số vật khác nhau
Xét một bài toán giả định với hộp chứa 4 thẻ xanh, 8 thẻ vàng và 12 thẻ tím. Các thẻ giống nhau về hình dạng, kích thước và được chọn theo mô hình mỗi thẻ có khả năng như nhau; chỉ rút một thẻ. Màu tím có nhiều thẻ nhất, nên khả năng rút màu tím lớn nhất. Màu xanh có ít thẻ nhất nên khả năng rút màu xanh nhỏ nhất.
Có thể giải thích bằng việc ghép các thẻ thành những nhóm cùng số lượng. Mỗi nhóm bốn thẻ có cơ hội như nhau trong mô hình chọn đều. Màu xanh chiếm một nhóm, vàng chiếm hai nhóm và tím chiếm ba nhóm. Đây là căn cứ so sánh; không phải vì màu tím đậm hơn, nổi bật hơn hoặc được nhiều người thích hơn.
Ba màu không đồng khả năng chỉ vì danh sách có ba tên. Đếm tên cho kết quả ba, nhưng các nhóm phía sau mỗi tên có quy mô khác nhau. Nếu đề chỉ yêu cầu màu có khả năng lớn nhất, hãy trả lời màu tím kèm lí do về số thẻ và cơ chế chọn, không cần mở rộng sang một bài tính phức tạp hơn.
Nếu không được giả thiết mỗi thẻ có cơ hội như nhau, việc đếm màu chưa đủ để khẳng định chính xác khả năng. Một cách chọn thiên lệch có thể ưu tiên một nhóm. Trong bài học, điều kiện chọn đều là phần của mô hình toán học, không phải một kết quả thực nghiệm mà ta đã tự kiểm chứng bằng vài lần rút.
5. Vòng quay: phải xét cả các ô lẫn cách gom nhóm
Xét một vòng quay mô hình có sáu ô bằng nhau, ghi các số từ 1 đến 6. Ta giả sử cơ chế quay công bằng: mỗi ô có cùng khả năng được chọn, mỗi lượt cho đúng một ô; nếu kim dừng trên vạch ngăn thì lượt đó không được tính và quay lại. Đây là bài toán giả định, không phải kiểm định một vòng quay ngoài đời.
Xác suất kim dừng ở ô 4 bằng 1/6. Để tạo ba nhóm, gọi nhóm A gồm ô 1 và 2, nhóm B gồm ô 3 và 4, nhóm C gồm ô 5 và 6. Mỗi nhóm có hai ô đồng khả năng, nên ba nhóm có cơ hội bằng nhau. Mỗi lượt hợp lệ thuộc đúng một nhóm, vì vậy xác suất của mỗi nhóm là 1/3.
Ta có thể cho nhóm A nhận một nhãn hình tròn, nhóm B nhận nhãn hình vuông và nhóm C nhận nhãn hình tam giác. Hình dạng của phần thưởng không làm thay đổi xác suất trong mô hình. Điều quyết định là những ô nào dẫn tới từng nhãn và các ô đó có cơ hội xuất hiện ra sao.
Nếu đổi luật thành nhóm A gồm ô 1, nhóm B gồm ô 2 và 3, nhóm C gồm ô 4, 5, 6 thì ba nhóm không còn đồng khả năng. Mỗi nhóm vẫn có một tên và một nhãn riêng, nhưng số ô phía sau tên lần lượt là một, hai và ba. Do đó quy tắc chia đều thành ba phần không còn được biện minh.
6. Ba lỗi lập luận cần tránh
Lỗi thứ nhất là cho rằng một biến cố ngẫu nhiên luôn có xác suất 1/2. Từ “ngẫu nhiên” chỉ cho biết chưa thể nói trước chắc chắn nó có xảy ra hay không. Xác suất trúng một ô cụ thể trên vòng quay sáu ô đồng khả năng là 1/6, dù biến cố ấy vẫn ngẫu nhiên.
Lỗi thứ hai là coi xác suất cao thành bảo đảm. Một biến cố có xác suất \(80\%\) vẫn không phải chắc chắn vì \(80\%\) nhỏ hơn \(100\%\). Tương tự, xác suất nhỏ không đồng nghĩa với không thể. Khi viết lời giải, hãy giữ sự khác nhau giữa “có khả năng lớn hơn” và “nhất định xảy ra”.
Lỗi thứ ba là dùng số lần xuất hiện trong một bảng ghi chép ngắn làm xác suất chính xác của mô hình. Nếu dữ liệu giả định cho một nhóm xuất hiện 7 lần trong 12 lượt, tỉ lệ quan sát là 7/12. Điều đó không đủ để thay xác suất \(\frac{1}{3}\) trong một mô hình ba nhóm đồng khả năng bằng 7/12. Hai con số xuất phát từ hai loại căn cứ khác nhau.
Trong bài ôn này, chúng ta xét một lượt chọn và không yêu cầu tính xác suất của một chuỗi lượt. Không được tự nhân xác suất của nhiều lượt nếu chưa có các điều kiện cần thiết. Cũng không suy ra lượt sau “phải bù lại” chỉ vì một nhóm chưa xuất hiện ở vài lượt trước.
7. Bài luyện tổng hợp
Các câu dưới đây được biên soạn riêng để kiểm tra việc đọc điều kiện. Với câu phân loại, chỉ ra những kết quả làm biến cố xảy ra hoặc không xảy ra. Với câu xác suất, nêu căn cứ chắc chắn, không thể hoặc đồng khả năng. Mỗi ý cần lời giải riêng thay vì gộp nhiều đáp số trên một dòng.
Bài 1. Phân loại biến cố
Hộp có bốn thẻ ghi 6, 9, 12, 15. Mỗi thẻ đều có khả năng được chọn và chỉ rút một thẻ.
a) Phân loại biến cố “Số được chọn chia hết cho 3”.
b) Phân loại biến cố “Số được chọn bằng 10”.
c) Phân loại biến cố “Số được chọn là số chẵn”.
Bài 2. Xác suất khi chọn đều
Vẫn hộp bốn thẻ ở Bài 1, bổ sung rằng bốn thẻ đồng khả năng.
a) Tính xác suất chọn được thẻ ghi số 9.
b) Tính xác suất chọn được số nhỏ hơn 20.
c) Tính xác suất chọn được số chẵn, bằng cách xét hai nhóm chẵn và lẻ.
Bài 3. Thay đổi luật gom nhóm
Một mô hình chọn đều sáu thẻ mang chữ A, B, C, D, E, F; mỗi lượt chọn một thẻ.
a) Chia thành ba nhóm AB, CD, EF. Nêu xác suất chọn được thẻ thuộc mỗi nhóm.
b) Đổi thành ba nhóm A, BC, DEF. Các nhóm có còn đồng khả năng không? Nhóm nào có khả năng lớn nhất?
c) Tính xác suất chọn được thẻ E, dù đang dùng cách chia nhóm nào.
Bài 4. Phản biện và đọc số liệu
a) Một bạn nói: “Có hai biến cố là chọn A và không chọn A trong Bài 3, nên mỗi biến cố có xác suất \(\frac{1}{2}\)”. Hãy chỉ ra lỗi.
b) Trong bảng giả định có 18 lượt chọn và 5 lượt nhận nhãn hình vuông. Tính tỉ lệ quan sát và giải thích vì sao chưa thể kết luận xác suất chính xác bằng tỉ lệ ấy.
c) Gieo hai xúc xắc thông thường. Nêu xác suất tổng số chấm nhỏ hơn 13 và xác suất tổng bằng 1, không cần giả định các cặp đồng khả năng.
8. Lời giải chi tiết
Bài 1
a) Biến cố chắc chắn vì cả 6, 9, 12, 15 đều chia hết cho 3. Mỗi lần rút hợp lệ đều cho một số thỏa điều kiện.
b) Biến cố không thể vì không có thẻ ghi số 10. Việc các số khác gần 10 không ảnh hưởng tới kết luận về điều kiện bằng đúng 10.
c) Biến cố ngẫu nhiên. Thẻ 6 và 12 làm biến cố xảy ra; thẻ 9 và 15 làm nó không xảy ra. Cả hai loại kết quả đều có thể được chọn.
Bài 2
a) Xác suất bằng 1/4. Bốn thẻ đồng khả năng và mỗi lượt chọn đúng một thẻ, nên mỗi thẻ có xác suất như nhau bằng một phần tư.
b) Xác suất bằng 1. Cả bốn số đều nhỏ hơn 20, nên đây là biến cố chắc chắn, không cần dùng quy tắc chia đều.
c) Hai nhóm chẵn và lẻ đều có hai thẻ đồng khả năng. Mỗi lượt thuộc đúng một trong hai nhóm, nên xác suất chọn số chẵn bằng 1/2.
Bài 3
a) Mỗi nhóm có hai thẻ trong mô hình chọn đều. Ba nhóm đầy đủ và không chồng lấn, nên mỗi nhóm có xác suất 1/3.
b) Không còn đồng khả năng vì số thẻ trong ba nhóm lần lượt là một, hai và ba. Nhóm DEF có khả năng lớn nhất vì chứa nhiều thẻ đồng khả năng nhất.
c) Xác suất chọn thẻ E vẫn bằng 1/6. Việc đổi cách đặt tên nhóm không thay đổi số thẻ hoặc cơ chế chọn. E vẫn là một thẻ trong sáu thẻ đồng khả năng.
Bài 4
a) Bạn chỉ kiểm tra có hai tên gọi mà bỏ qua điều kiện đồng khả năng. Chọn A chỉ gồm một thẻ, còn không chọn A gồm năm thẻ. Riêng xác suất chọn A bằng \(\frac{1}{6}\) đã cho thấy đáp án \(\frac{1}{2}\) sai.
b) Tỉ lệ quan sát là 5/18, xấp xỉ \(27{,}78\%\). Đây là tỉ lệ trong bảng giả định hữu hạn, không tự xác định chính xác xác suất của cơ chế chọn. Cần giữ nguyên giả thiết về mô hình nếu đang giải một bài xác suất lí thuyết.
c) Tổng nằm từ 2 đến 12. Vì vậy tổng nhỏ hơn 13 là chắc chắn, có xác suất 1; tổng bằng 1 là không thể, có xác suất 0. Lập luận chỉ dựa vào giới hạn số chấm.
9. Tự kiểm tra trước khi sang chương mới
Em đã nắm trọng tâm nếu có thể tự giải thích vì sao một biến cố chắc chắn, chỉ ra một kết quả làm biến cố ngẫu nhiên không xảy ra, và nhận biết hai nhóm không đồng khả năng dù đều có tên riêng. Những lời giải này quan trọng hơn việc chỉ nhớ vài phân số quen thuộc.
Trước khi chốt đáp án, kiểm tra xác suất có nằm từ 0 đến 1 không, cơ chế chọn đều đã được cho chưa và danh sách nhóm có bỏ sót hay chồng lấn không. Nếu đề yêu cầu so sánh, không cần suy ra dự đoán chắc chắn cho lượt tới. Hoàn thành bước này là đủ để kết thúc phần ôn biến cố và xác suất đơn giản.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 30.
Bài sau: Bài 31. Quan hệ giữa góc và cạnh đối diện trong tam giác.
Phạm vi và thứ tự được đối chiếu với Toán 7 tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống trên nguồn sách điện tử NXBGDVN. Các ví dụ, dữ liệu giả định và bài luyện được biên soạn độc lập.