Muốn so sánh các góc của một tam giác, không phải lúc nào em cũng cần dùng thước đo góc. Muốn so sánh các cạnh, cũng không nhất thiết phải biết chiều dài từng cạnh. Hai quan hệ về góc và cạnh đối diện cho phép chuyển thông tin từ cạnh sang góc hoặc ngược lại. Điều kiện quan trọng là những góc, cạnh được so sánh phải thuộc cùng một tam giác, và việc ghép đối diện phải chính xác.
1. Nhận đúng cặp góc và cạnh đối diện
Trong tam giác ABC, góc A đối diện với cạnh BC, góc B đối diện với cạnh AC, còn góc C đối diện với cạnh AB. Một mẹo kiểm tra là nhìn tên cạnh: cạnh đối diện một góc không chứa chữ cái chỉ đỉnh của góc đó. Vì thế góc A không đối diện cạnh AB hoặc AC, dù hai cạnh này xuất phát từ A và có vẻ gần góc A trên hình.
Trước một bài so sánh, em có thể ghi ba cặp này thành một dòng nháp. Khi đổi tên tam giác, phải lập lại các cặp theo tên mới, không bê nguyên thứ tự chữ của ví dụ trước. Ví dụ, trong tam giác MNP, cạnh MN đối diện góc P chứ không phải góc M. Sai bước ghép đối diện sẽ làm cả lời giải sai dù phép sắp xếp các số ban đầu hoàn toàn đúng.
2. Từ cạnh lớn hơn đến góc lớn hơn
Trong cùng một tam giác, cạnh lớn hơn đối diện với góc lớn hơn. Chẳng hạn, biết AB nhỏ hơn AC thì so hai góc đối diện tương ứng là góc C và góc B, từ đó góc C nhỏ hơn góc B. Không được kết luận góc A nhỏ hơn góc C vì góc A không phải góc đối diện cạnh AB. Khi viết lời giải, nên nêu rõ tên tam giác trước khi áp dụng quan hệ.
Xét tam giác ABC được cho có AB = 5 cm, AC = 7 cm, BC = 8 cm. Sắp xếp cạnh được AB nhỏ hơn AC nhỏ hơn BC. Theo các cặp đối diện, góc C nhỏ hơn góc B nhỏ hơn góc A. Vậy góc A lớn nhất và góc C nhỏ nhất. Những kết luận này chỉ so sánh độ lớn; chúng chưa cho số đo cụ thể của mỗi góc.
3. Từ góc lớn hơn đến cạnh lớn hơn
Chiều so sánh ngược cũng đúng: trong một tam giác, góc lớn hơn đối diện với cạnh lớn hơn. Nếu đề cho hai góc, trước hết dùng tổng ba góc bằng một trăm tám mươi độ để tìm góc còn lại. Sau đó sắp xếp ba số đo và chuyển thứ tự sang các cạnh đối diện. Không được dùng trực tiếp thứ tự của hai góc đã cho rồi bỏ qua cạnh liên quan góc thứ ba.
Ví dụ, tam giác DEF có góc D bằng 42 độ và góc E bằng 63 độ. Góc F bằng 180 − 42 − 63 = 75 độ. Vì 42 nhỏ hơn 63 nhỏ hơn 75 nên EF nhỏ hơn DF nhỏ hơn DE. Cạnh DE là cạnh lớn nhất vì đối diện góc F, không phải vì chữ D hoặc E xuất hiện trước trong tên tam giác.
Nếu hai cạnh bằng nhau, hai góc đối diện bằng nhau theo tính chất tam giác cân đã học. Ngược lại, nếu hai góc bằng nhau thì hai cạnh đối diện bằng nhau. Không dùng dấu lớn hơn khi dữ kiện là bằng nhau. Với tam giác cân, thứ tự có thể có dấu bằng giữa hai vị trí; điều đó không làm mất khả năng xác định cạnh đáy lớn hơn hay nhỏ hơn cạnh bên khi biết thêm góc.
4. Tam giác vuông và tam giác tù
Trong tam giác vuông, hai góc còn lại đều nhọn vì tổng của chúng bằng chín mươi độ. Do đó góc vuông là góc lớn nhất. Cạnh đối diện góc vuông, gọi là cạnh huyền, là cạnh lớn nhất. Nhận xét này giúp kiểm tra nhanh tên cạnh huyền sau khi đã xác định đỉnh góc vuông; không chọn cạnh huyền chỉ vì trên hình nó nằm nghiêng.
Trong tam giác tù, góc tù lớn hơn chín mươi độ, còn hai góc kia đều nhỏ hơn chín mươi độ. Cạnh đối diện góc tù vì thế là cạnh lớn nhất. Tuy nhiên, chỉ biết một góc tù chưa đủ so sánh hai cạnh còn lại nếu chưa biết thứ tự hai góc nhọn. Lời giải cần dừng đúng ở điều dữ kiện cho phép, không tự thêm một thứ tự từ dáng hình.
5. Bài luyện A: đọc cạnh rồi xếp góc
Cho tam giác MNP có MN = 6 cm, NP = 9 cm và MP = 7 cm. Các số đo là giả thiết của bài, không phải số đo do học sinh lấy trên một hình vẽ. Hãy hoàn thành từng bước theo thứ tự nhận cặp, so sánh và kết luận.
Đề bài
a) Nêu góc đối diện với từng cạnh MN, NP và MP.
b) Sắp xếp ba góc từ nhỏ đến lớn.
c) Một bạn kết luận góc N lớn nhất vì cạnh NP dài nhất. Hãy chỉ ra điểm sai trong lập luận.
Lời giải
a) Cạnh MN đối diện góc P, cạnh NP đối diện góc M, cạnh MP đối diện góc N. Mỗi góc được đặt tại đỉnh không nằm trên cạnh tương ứng. Đây là bước xác định quan hệ hình học, chưa cần so độ dài.
b) Ta có MN nhỏ hơn MP nhỏ hơn NP vì 6 nhỏ hơn 7 nhỏ hơn 9. Trong tam giác MNP, góc đối diện cạnh lớn hơn là góc lớn hơn nên góc P nhỏ hơn góc N nhỏ hơn góc M. Vậy góc M lớn nhất, góc P nhỏ nhất.
c) Bạn ghép sai góc với cạnh đối diện. Góc N có đỉnh nằm trên cạnh NP nên không thể là góc đối diện cạnh đó. Cạnh NP đối diện góc M; nhận xét NP dài nhất dẫn tới góc M lớn nhất, không phải góc N.
6. Bài luyện B: tìm góc còn lại rồi xếp cạnh
Đề bài
a) Tam giác RST có góc R bằng 38 độ và góc S bằng 67 độ. Tính góc T rồi xếp các cạnh từ ngắn đến dài.
b) Tam giác UVW có góc U bằng 104 độ và góc V bằng 31 độ. Xác định loại tam giác theo góc và xếp các cạnh.
c) Tam giác KLM vuông tại L, góc K bằng 34 độ. Nêu cạnh huyền và so sánh hai cạnh góc vuông.
Lời giải
a) Góc T bằng 180 − 38 − 67 = 75 độ. Thứ tự góc là R nhỏ hơn S nhỏ hơn T, nên ST nhỏ hơn RT nhỏ hơn RS. Khi ghi kết luận, nhớ rằng cạnh ST ứng với góc nhỏ nhất R, không ứng với góc S.
b) Góc W bằng 180 − 104 − 31 = 45 độ. Tam giác tù tại U. Vì góc V nhỏ hơn góc W nhỏ hơn góc U nên UW nhỏ hơn UV nhỏ hơn VW. Cạnh VW đối diện góc tù và là cạnh lớn nhất, phù hợp với nhận xét chung.
c) Góc M bằng 90 − 34 = 56 độ. Cạnh huyền là KM vì đối diện góc vuông L. Hai cạnh góc vuông là LM và KL; góc K nhỏ hơn góc M nên LM nhỏ hơn KL. Toàn bộ thứ tự là LM nhỏ hơn KL nhỏ hơn KM.
7. Bài luyện C: trường hợp hai cạnh bằng nhau
Cho tam giác ABC cân tại A. Khi đọc một góc đã cho, cần xác định đó là góc ở đỉnh hay góc ở đáy. Hai góc ở đáy B và C bằng nhau, nên tổng góc giúp kiểm tra một cách gán vị trí có phù hợp hay không.
Đề bài
a) Biết góc A bằng 100 độ. Tính hai góc còn lại và so cạnh đáy với các cạnh bên.
b) Biết góc B bằng 70 độ. Tính góc A rồi so cạnh đáy với các cạnh bên.
c) Nếu chỉ biết tam giác cân có một góc bằng 100 độ, góc đó có thể là góc ở đáy không?
Lời giải
a) Hai góc B và C đều bằng (180 − 100) : 2 = 40 độ. Góc A lớn nhất nên cạnh đáy BC lớn hơn AB và AC; đồng thời AB bằng AC theo giả thiết cân tại A. Không được kết luận cạnh bên luôn lớn hơn cạnh đáy ở mọi tam giác cân.
b) Góc C cũng bằng 70 độ nên góc A bằng 40 độ. Góc A nhỏ hơn hai góc đáy, vì vậy BC nhỏ hơn AB và AC, còn AB bằng AC. Đây là thứ tự ngược với câu trước dù cả hai tam giác đều cân tại A.
c) Không thể là góc đáy, vì khi đó cả hai góc đáy đều bằng 100 độ, tổng riêng hai góc đã là 200 độ, vượt tổng ba góc tam giác. Do đó góc 100 độ phải ở đỉnh. Lập luận dựa vào tính chất cân và tổng góc, không dựa vào hình minh họa.
8. Bài luyện D: so khoảng cách qua hai tam giác
Trong một mô hình vị trí giả định, A, B, C thẳng hàng theo thứ tự đó, B nằm giữa A và C. Điểm D không nằm trên đường thẳng AC; \(\angle BCD\) là góc tù. Các khoảng cách AD, BD, CD là các đoạn thẳng nối vị trí, không phải độ dài những đường đi quanh vật cản. Ta sẽ so sánh qua từng tam giác thay vì đo hình.
Đề bài
a) Trong tam giác BCD, so sánh BD với CD.
b) Giải thích vì sao \(\angle ABD\) là góc tù, rồi so sánh AD với BD.
c) Kết hợp kết quả để xác định trong A, B, C, điểm nào gần D nhất và điểm nào xa D nhất.
Lời giải
a) Góc BCD tù nên lớn nhất trong tam giác BCD. Cạnh đối diện nó là BD, nên BD lớn hơn CD. Ta không cần biết số đo chính xác của góc tù để có kết luận này; chỉ cần đúng giả thiết tù và đúng tam giác đang xét.
b) Trong tam giác BCD, \(\angle CBD\) là góc nhọn vì một góc khác đã tù. Hai tia BA và BC đối nhau nên \(\angle ABD\) bù với \(\angle CBD\), do đó \(\angle ABD\) tù. Trong tam giác ABD, cạnh AD đối diện góc tù B nên AD lớn hơn BD.
c) Từ hai kết quả được AD lớn hơn BD lớn hơn CD. Vậy C gần D nhất và A xa D nhất. Việc kết nối hai so sánh hợp lệ không phải áp dụng trực tiếp định lí cho ba đoạn thuộc các tam giác khác nhau; mỗi bước đã có một tam giác cụ thể làm căn cứ.
9. Những kết luận cần tránh
Không so cạnh của hai tam giác khác nhau chỉ từ thứ tự một cặp góc. Một tam giác nhỏ và một tam giác lớn có thể có cùng các góc nhưng độ dài hoàn toàn khác nhau. Quan hệ đang học có điều kiện trong một tam giác. Nếu bài gồm nhiều tam giác, hãy chỉ ra từng tam giác sử dụng rồi mới ghép những bất đẳng thức có chung đoạn thẳng.
Không suy ra số đo góc từ một thứ tự cạnh, không suy ra tỉ lệ cạnh bằng tỉ lệ số đo góc và không coi dáng hình là dữ kiện. Bài này tập trung vào quan hệ đối diện; chưa dùng bất đẳng thức tam giác để kiểm tra tổng các cạnh. Trước khi hoàn tất, kiểm tra tên đỉnh, cặp đối diện, tổng góc và dấu so sánh. Bài tiếp theo nghiên cứu quan hệ giữa đường vuông góc và đường xiên.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài tập cuối chương VIII.
Bài sau: Bài 32. Quan hệ giữa đường vuông góc và đường xiên.