Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức Bài 32: Quan hệ giữa đường vuông góc và đường xiên

Hiểu đường vuông góc ngắn nhất, khoảng cách từ điểm đến đường thẳng và cách so hai đường xiên. Có hình, chứng minh và bài luyện từng ý.

Điều kiện so sánh đường vuông góc AH và đường xiên AM

Trong các đoạn nối một điểm nằm ngoài một đường thẳng tới các điểm trên đường thẳng ấy, đoạn vuông góc là đoạn ngắn nhất. Đây là nội dung trọng tâm của Bài 32 Toán 7 Kết nối tri thức. Muốn áp dụng đúng, em cần xác định cùng một điểm xuất phát, cùng đường thẳng đích và đúng chân đường vuông góc.

Bài học dưới đây dùng hình vẽ và bài tập tự biên soạn. Kiến thức cần ôn là tổng ba góc của tam giác, quan hệ giữa góc và cạnh đối diện, cùng các trường hợp bằng nhau của tam giác vuông. Sau bài học, em có thể nhận biết đường xiên, tìm khoảng cách từ điểm đến đường thẳng và chứng minh một số so sánh độ dài mà không cần tính từng đoạn.

1. Đường vuông góc, chân đường vuông góc và đường xiên

Cho điểm A không thuộc đường thẳng d. Kẻ AH vuông góc với d tại H, trong đó H thuộc d. Đoạn AH được gọi là đường vuông góc kẻ từ A đến d; điểm H là chân đường vuông góc. Trong ngữ cảnh này, từ “đường” đang chỉ đoạn nối A với H, không phải toàn bộ đường thẳng kéo dài vô hạn qua hai điểm.

Lấy M thuộc d và khác H. Đoạn AM là một đường xiên kẻ từ A đến d. Hai điều kiện M thuộc d và M khác H đều cần thiết. Nếu M trùng H thì AM chính là đoạn vuông góc. Nếu M không nằm trên d thì chưa thể gọi AM là đường xiên từ A đến đường thẳng d.

Đường xiên không nhất thiết phải nghiêng theo một hướng quen thuộc trên trang giấy. Nếu xoay cả hình, quan hệ vuông góc và vị trí các điểm vẫn giữ nguyên. Do đó hãy đọc kí hiệu góc vuông và giả thiết thuộc đường thẳng, không phân loại chỉ dựa vào việc một đoạn trông đứng, ngang hay chéo.

2. Vì sao đường vuông góc ngắn nhất?

Xét M thuộc d và khác H. Vì A nằm ngoài d, ba điểm A, H, M tạo thành một tam giác không suy biến. Tam giác AHM vuông tại H. Hai góc còn lại là góc nhọn, nên góc H lớn hơn góc M. Theo quan hệ giữa góc và cạnh đối diện trong một tam giác, cạnh AM đối diện góc H lớn hơn cạnh AH đối diện góc M.

Vậy AH < AM với mọi M khác H trên d. Nếu chọn M = H thì đoạn nối là AH, có độ dài bằng chính AH. Kết hợp hai trường hợp, AH là độ dài nhỏ nhất trong các đoạn nối A tới d; dấu bằng chỉ xảy ra khi điểm đích là H. Đây là một lập luận cho mọi điểm trên đường thẳng, không phải kết quả đo thử vài đoạn.

Chứng minh này không dùng công thức bình phương cạnh. Nó nối trực tiếp với Bài 31: trong tam giác vuông, cạnh đối diện góc vuông là cạnh lớn nhất. Khi viết bài, chỉ cần chỉ ra tam giác vuông phù hợp và cặp góc đối diện đúng, thay vì đưa vào những công cụ chưa cần thiết.

Điểm A ngoài d, AH vuông góc d, M khác H thuộc d nên AH nhỏ hơn AM
Trong tam giác AHM vuông tại H, AM là cạnh huyền nên dài hơn AH.

3. Khoảng cách từ một điểm đến một đường thẳng

Khoảng cách từ A đến d là độ dài đoạn vuông góc AH, không phải tên điểm H và không phải một đoạn xiên tùy chọn. Nếu AH = 3 cm thì khoảng cách cần tìm là 3 cm. Khi câu hỏi yêu cầu một độ dài, đáp án nên kèm đơn vị và căn cứ vuông góc xác định đoạn được dùng.

Nếu A thuộc d thì khoảng cách từ A đến d bằng 0. Trường hợp này khác giả thiết A nằm ngoài d của định lí về đường vuông góc và đường xiên. Không dựng một tam giác vuông giả tạo bằng ba điểm trùng hoặc thẳng hàng để chứng minh. Hãy xử lí riêng theo vị trí điểm.

Trong một tam giác, chiều cao ứng với cạnh BC là độ dài đoạn vuông góc từ đỉnh A đến đường thẳng chứa BC. Chân đường cao có thể thuộc đoạn BC hoặc phần kéo dài của nó. Vì thế khi nói khoảng cách từ A đến đường thẳng BC, không được tự thêm yêu cầu chân đường cao phải nằm giữa B và C.

Đường thẳng và đoạn thẳng không phải cùng đối tượng. Định lí đang xét cho phép điểm đích nằm ở bất cứ đâu trên cả đường thẳng. Nếu một bài khác chỉ cho phép điểm đích thuộc một đoạn giới hạn, cần kiểm tra chân vuông góc có thuộc đoạn ấy hay không trước khi kết luận vị trí gần nhất.

4. Ví dụ với hình chữ nhật và đơn vị đo

Cho hình chữ nhật PQRS có PQ = 7 cm và QR = 4 cm, các đỉnh được gọi theo thứ tự quanh hình. Vì PQ vuông góc QR tại Q, khoảng cách từ P đến đường thẳng QR bằng PQ, tức 7 cm. Vì PS vuông góc SR tại S, khoảng cách từ P đến đường thẳng SR bằng \(PS=QR\) = 4 cm.

Lấy T nằm giữa Q và R. Khi đó PT là đường xiên từ P đến đường thẳng QR, còn PQ là đường vuông góc. Suy ra PT > PQ = 7 cm. Kết luận này không cần biết T nằm chính giữa QR hay gần một đầu hơn; chỉ cần T thuộc QR và khác Q.

Không được lấy hai khoảng cách 7 cm và 4 cm trong ví dụ để phát biểu “đường vuông góc luôn ngắn hơn mọi đường vuông góc khác”. Hai đoạn đang hướng đến hai đường thẳng đích khác nhau. Định lí so sánh đường vuông góc với đường xiên chỉ áp dụng khi chúng cùng xuất phát từ một điểm và cùng kết thúc trên một đường thẳng.

5. So sánh hai đường xiên: phải xét vị trí chân

Từ A ngoài d, gọi H là chân vuông góc. Nếu M và N ở cùng phía đối với H trên d, với H, M, N theo thứ tự ấy, ta có AM < AN. Để chứng minh, \(\angle AMH\) trong tam giác vuông AHM là góc nhọn. Vì MH và MN là hai tia đối nhau, \(\angle AMN\) bù với \(\angle AMH\) nên là góc tù.

Trong tam giác AMN, góc tại M lớn hơn góc tại N. Cạnh AN đối diện góc M vì vậy lớn hơn cạnh AM đối diện góc N. Lập luận này giải thích kết quả khi điểm N nằm xa H hơn M trên cùng một tia. Nếu M = H thì kết luận trở về quan hệ giữa đường vuông góc và đường xiên.

Nếu M và N nằm ở hai phía của H, có thể lấy M′ trên tia HN sao cho HM′ = HM. Hai tam giác vuông AHM và AHM′ có AH chung, \(HM=HM\)′ nên bằng nhau theo hai cạnh góc vuông; do đó \(AM=AM\)′. Khi HM < HN, điểm M′ nằm giữa H và N, áp dụng trường hợp cùng phía cho AM′ < AN, suy ra AM < AN.

Nếu \(HM=HN\) thì hai tam giác vuông AHM và AHN bằng nhau theo hai cạnh góc vuông, nên \(AM=AN\). Như vậy muốn so hai đường xiên từ cùng một điểm đến cùng đường thẳng, cần so độ dài từ chân vuông góc tới hai điểm đích. Không so bằng cách nhìn điểm nào nằm bên trái hay bên phải trên hình.

6. Tìm đoạn ngắn nhất trong tam giác cân

Cho tam giác ABC cân tại A và H là trung điểm BC. Hai tam giác ABH và ACH có \(AB=AC\), \(BH=CH\) và AH chung, nên bằng nhau theo ba cạnh. Suy ra \(\angle AHB\) bằng \(\angle AHC\). Hai góc này kề bù nên mỗi góc bằng \(90^{\circ}\), tức AH vuông góc BC.

Với M di chuyển trên đoạn BC, đoạn AM ngắn nhất khi M trùng H, vì H thuộc đoạn BC và AH là đường vuông góc. Nếu M khác H, định lí cho AH < AM. Cần chứng minh hoặc được cho AH vuông góc BC trước khi sử dụng tính chất ngắn nhất; chỉ biết H là trung điểm trong một tam giác bất kì thì chưa đủ.

Nếu M nằm hẳn bên trong đoạn BC, ta còn có AM < AB. Thật vậy, HM < \(HB=HC\). Nếu M khác H, dùng kết quả so hai đường xiên để được AM < AB; nếu M = H thì dùng đường vuông góc ngắn hơn đường xiên AB. Tại hai đầu mút B hoặc C, độ dài bằng AB, nên điều kiện M nằm trong đoạn là cần cho dấu nhỏ hơn nghiêm ngặt.

7. Bài luyện tự biên soạn

Trong mỗi bài, hãy ghi rõ điểm nào thuộc đường thẳng và góc vuông nằm ở đâu. Những câu hỏi dưới đây chủ yếu yêu cầu suy luận, không yêu cầu tính cạnh huyền bằng công thức bình phương. Mỗi ý có lời giải riêng để em dễ kiểm tra giả thiết và kết luận.

Bài 1. Nhận biết và khoảng cách

Cho O ngoài đường thẳng a, OK vuông góc a tại K và OK = 5 cm. Điểm L thuộc a, L khác K.

a) Chỉ ra đường vuông góc và đường xiên từ O đến a.

b) So sánh OL với 5 cm.

c) Nêu khoảng cách từ O đến a và từ K đến a.

Bài 2. Hai điểm đích trên cùng đường thẳng

Cho A ngoài d, AH vuông góc d tại H. Các điểm H, M, N cùng thuộc d theo thứ tự đó; HM = 2 cm, HN = 6 cm.

a) So sánh AH với AM.

b) So sánh AM với AN và giải thích bằng góc trong tam giác AMN.

c) Lấy P trên tia đối của tia HM sao cho HP = 2 cm. So sánh AP với AM.

Bài 3. Khoảng cách trong hình chữ nhật

Cho hình chữ nhật EFGH có EF = 9 cm, FG = 5 cm; các đỉnh gọi theo thứ tự quanh hình.

a) Tìm khoảng cách từ E đến đường thẳng FG.

b) Tìm khoảng cách từ E đến đường thẳng GH.

c) Lấy J nằm giữa F và G. So sánh EJ với EF.

Bài 4. Kiểm tra điều kiện

a) Một bạn nói: “Mọi đoạn nối A ngoài d tới d đều dài hơn AH”, với H là chân vuông góc. Câu này thiếu trường hợp nào?

b) Với tam giác cân tại A, H là trung điểm BC, M nằm trong BC và khác H. So sánh AH, AM và AB.

c) Chân đường cao từ A xuống đường thẳng BC nằm ngoài đoạn BC. Có được dùng độ dài đường cao làm khoảng cách từ A đến đường thẳng BC không?

8. Lời giải và đáp án

Bài 1

a) OK là đường vuông góc vì K thuộc a và OK vuông góc a. OL là đường xiên vì L thuộc a và L khác chân K.

b) OK < OL, nên OL > 5 cm. Tam giác OKL vuông tại K có cạnh huyền OL lớn hơn cạnh góc vuông OK.

c) Khoảng cách từ O đến a bằng OK = 5 cm. Khoảng cách từ K đến a bằng 0 vì K nằm trên a.

Bài 2

a) AH < AM vì AH là đường vuông góc còn AM là đường xiên từ cùng điểm A đến d.

b) AM < AN. Góc AMH nhọn, nên \(\angle AMN\) bù với nó là góc tù; góc tại M lớn nhất trong tam giác AMN. Cạnh đối diện AN do đó lớn hơn AM.

c) \(AP=AM\). Hai tam giác vuông AHP và AHM có AH chung và \(HP=HM\) = 2 cm, nên bằng nhau theo hai cạnh góc vuông. Hai cạnh huyền tương ứng bằng nhau.

Bài 3

a) Khoảng cách bằng EF = 9 cm vì F thuộc FG và EF vuông góc FG. Chân đường vuông góc là F.

b) Khoảng cách bằng \(EH=FG\) = 5 cm vì H thuộc GH và EH vuông góc GH. Không lấy đường chéo EG làm khoảng cách.

c) EJ > EF, do J thuộc đường thẳng FG và khác F. EJ là đường xiên, còn EF là đường vuông góc từ E đến cùng đường thẳng.

Bài 4

a) Câu nói bỏ sót đoạn AH. Đúng phải là mọi đoạn nối đến điểm khác H đều dài hơn AH; riêng đoạn nối tới H có độ dài bằng AH. Vì vậy có thể viết AM ≥ AH với M thuộc d, dấu bằng khi M = H.

b) AH < AM < AB. Bất đẳng thức đầu dùng M khác H; bất đẳng thức sau dùng M nằm hẳn trong BC và tam giác cân, như chứng minh ở phần trước. Nếu cho M ở đầu mút thì dấu thứ hai phải được xét lại.

c) Có. Khoảng cách tới đường thẳng BC là độ dài đoạn vuông góc, không yêu cầu chân nằm trong đoạn cạnh BC. Không nhầm câu hỏi này với một bài chỉ cho phép điểm đích thuộc đoạn BC.

9. Tự kiểm tra lời giải hình học

Trước khi dùng định lí, hãy đánh dấu ba yếu tố: điểm xuất phát nằm ngoài đường thẳng, chân vuông góc nằm trên đường thẳng và điểm đích của đường xiên khác chân. Khi so hai đường xiên, bổ sung thông tin về các đoạn từ chân tới điểm đích. Thiếu điều kiện nào thì phải chứng minh hoặc bổ sung từ giả thiết, không tự suy ra từ hình vẽ.

Hình minh họa chỉ giúp đọc cấu hình; độ dài nhìn thấy trên màn hình không thay thế lập luận. Một lời giải ngắn vẫn đủ chặt nếu nêu đúng tam giác vuông, cặp cạnh đối diện và điều kiện dấu bằng. Đây là cách chuẩn bị cho các bài quan hệ giữa các yếu tố trong tam giác ở phần tiếp theo.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 31. Quan hệ giữa góc và cạnh đối diện trong tam giác.

Bài sau: Bài 33. Quan hệ giữa ba cạnh của một tam giác.

Phạm vi và thứ tự được đối chiếu với Toán 7 tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống trên nguồn sách điện tử NXBGDVN. Các hình, ví dụ và bài luyện trong bài viết được biên soạn độc lập.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗