Ba đoạn thẳng có độ dài dương chưa chắc ghép được thành một tam giác. Nếu một đoạn quá dài so với hai đoạn còn lại, hình không thể khép kín; nếu nó đúng bằng tổng hai đoạn kia, các đoạn chỉ nằm thẳng hàng. Bài học này giúp kiểm tra điều kiện tồn tại tam giác, tìm khoảng giá trị của cạnh chưa biết và chứng minh một số so sánh độ dài bằng bất đẳng thức tam giác.
1. Bất đẳng thức tam giác phải là bất đẳng thức nghiêm ngặt
Trong tam giác ABC, mỗi cạnh đều ngắn hơn tổng hai cạnh còn lại: AB nhỏ hơn AC + BC, AC nhỏ hơn AB + BC và BC nhỏ hơn AB + AC. Ba bất đẳng thức đều gắn với một tam giác thật sự có ba đỉnh không thẳng hàng. Không thay dấu nhỏ hơn bằng dấu nhỏ hơn hoặc bằng khi đang kiểm tra ba cạnh của một tam giác.
Chẳng hạn, các độ dài 4 cm, 6 cm và 9 cm có thể làm ba cạnh vì cạnh lớn nhất 9 nhỏ hơn 4 + 6 = 10. Nếu thay cạnh 9 bằng 10, tổng hai đoạn ngắn đúng bằng đoạn dài. Khi hai đoạn ngắn nối liên tiếp giữa hai đầu đoạn dài, chúng phải nằm trên cùng một đường thẳng. Hình đó không phải tam giác dù ba đoạn vẫn có độ dài dương.
Nếu thay cạnh dài bằng 11 cm thì 4 + 6 nhỏ hơn 11. Hai đoạn ngắn không đủ khép kín với đoạn dài. Trường hợp bằng và trường hợp nhỏ hơn đều bị loại, nhưng vì những lí do hình học khác nhau. Việc phân biệt giúp em hiểu tại sao điều kiện đúng phải là tổng hai cạnh ngắn lớn hơn cạnh dài, không chỉ lớn hơn hoặc bằng.
2. Vì sao chỉ cần kiểm tra cạnh lớn nhất?
Giả sử ba độ dài dương đã được sắp xếp là a không lớn hơn b và b không lớn hơn c. Khi ấy a + c luôn lớn hơn b vì c ít nhất bằng b và a dương. Tương tự, b + c luôn lớn hơn a. Vì vậy, bất đẳng thức cần kiểm tra là a + b lớn hơn c. Nếu nó đúng thì cả ba điều kiện đều đúng; nếu sai thì bộ độ dài bị loại.
Không được tùy ý chọn một bất đẳng thức dễ đúng rồi kết luận. Với các đoạn 2 cm, 5 cm và 8 cm, việc 2 nhỏ hơn 5 + 8 không đủ chứng minh có tam giác. Cạnh lớn nhất là 8, trong khi tổng hai cạnh kia chỉ bằng 7. Chính điều kiện này thất bại. Sắp xếp độ dài trước khi kiểm tra là cách tránh chọn nhầm bất đẳng thức.
Điều kiện các độ dài dương cũng không được bỏ qua. Một số không hoặc số âm không thể là độ dài cạnh của tam giác đang xét. Khi đề cho những biểu thức chứa biến, hãy xác định điều kiện dương nếu cần rồi mới so tổng các cạnh. Trong các bài số cụ thể dưới đây, đơn vị được thống nhất trước khi so sánh; không cộng trực tiếp một số đo centimét với một số đo mét chưa đổi đơn vị.
3. Tìm khoảng của cạnh thứ ba
Biết hai cạnh có độ dài b và c, cạnh còn lại a phải nhỏ hơn b + c và lớn hơn hiệu giữa cạnh lớn hơn với cạnh nhỏ hơn. Có thể viết gọn là |b − c| nhỏ hơn a nhỏ hơn b + c. Ở đây dấu giá trị tuyệt đối chỉ lấy hiệu không âm của hai số đã biết. Hai đầu mút đều không được lấy, vì chúng dẫn đến tình huống thẳng hàng hoặc độ dài không hợp lệ.
Với hai cạnh 5 cm và 8 cm, cạnh thứ ba x thỏa 3 nhỏ hơn x nhỏ hơn 13. Nếu x là số nguyên centimét, các giá trị là 4 đến 12. Nếu không có điều kiện nguyên, còn nhiều độ dài khác như 3,5 cm hoặc 12,8 cm. Không tự thêm điều kiện nguyên vì đề dùng số nguyên cho hai cạnh đã biết. Một khoảng mở không phải một danh sách hữu hạn nếu x có thể nhận số thực.
4. Bài luyện A: kiểm tra từng bộ độ dài
Đề bài
a) Ba đoạn 5 cm, 8 cm và 12 cm có thể làm ba cạnh của một tam giác không?
b) Ba đoạn 3 cm, 7 cm và 10 cm có thể làm ba cạnh của một tam giác không?
c) Ba đoạn 4 cm, 5 cm và 10 cm có thể làm ba cạnh của một tam giác không?
Lời giải
a) Cạnh lớn nhất là 12 cm. Tổng hai cạnh còn lại bằng 13 cm, lớn hơn 12 cm, nên bộ này có thể là ba cạnh của một tam giác. Vì các độ dài đều dương, việc kiểm tra cạnh lớn nhất là đủ. Không cần tính thêm góc để xác nhận điều kiện này.
b) Tổng hai độ dài ngắn là 3 + 7 = 10, bằng độ dài lớn nhất. Điều kiện nghiêm ngặt không được thỏa, nên không tạo tam giác. Dấu bằng chỉ cho tình huống ba đoạn nối thẳng hàng, không phải một tam giác rất bẹt được chấp nhận.
c) Ta có 4 + 5 = 9 nhỏ hơn 10, nên bộ này không thể tạo tam giác. Một nhận xét như 4 nhỏ hơn 5 + 10 tuy đúng nhưng không cứu được điều kiện đã sai. Chỉ cần một bất đẳng thức tam giác không thỏa là đủ loại bộ độ dài.
5. Bài luyện B: cạnh nguyên và điều kiện lớn nhất
Đề bài
a) Hai cạnh bằng 4 cm và 9 cm. Tìm tất cả giá trị nguyên centimét của cạnh thứ ba x.
b) Với dữ kiện câu a, biết thêm cạnh 9 cm là một cạnh có độ dài lớn nhất. Tìm lại các giá trị nguyên của x.
c) Nếu đề nói cạnh 9 cm dài hơn cả hai cạnh còn lại, danh sách ở câu b thay đổi như thế nào?
Lời giải
a) Hiệu hai cạnh đã biết là 5 và tổng là 13, nên 5 nhỏ hơn x nhỏ hơn 13. Các giá trị nguyên là 6, 7, 8, 9, 10, 11 và 12 cm. Không lấy 5 hoặc 13 vì cả hai là đầu mút bị loại.
b) Cạnh 9 cm là một cạnh lớn nhất cho phép có cạnh khác bằng nó, nên x không lớn hơn 9. Kết hợp với khoảng ở câu a, x có thể là 6, 7, 8 hoặc 9 cm. Trường hợp x bằng 9 vẫn tạo tam giác cân hợp lệ, không có lí do loại.
c) Dài hơn cả hai cạnh còn lại là điều kiện nghiêm ngặt, nên x nhỏ hơn 9. Danh sách chỉ còn 6, 7 và 8 cm. Hai cách diễn đạt không hoàn toàn giống nhau; lời giải cần giữ đúng dấu so sánh do đề cung cấp.
6. Bài luyện C: tam giác cân với hai độ dài đã biết
Một tam giác cân có hai cạnh được biết có độ dài 5 cm và 12 cm. Chưa có thông tin cạnh nào là đáy, vì vậy phải xét khả năng cạnh thứ ba bằng từng độ dài đã biết. Không được chỉ chọn một cách theo cảm giác hoặc theo hình vẽ minh họa.
Đề bài
a) Nếu cạnh thứ ba bằng 5 cm, bộ độ dài có hợp lệ không?
b) Nếu cạnh thứ ba bằng 12 cm, bộ độ dài có hợp lệ không?
c) Kết luận cạnh thứ ba và chu vi của tam giác cân thỏa dữ kiện.
Lời giải
a) Bộ 5, 5, 12 không hợp lệ vì tổng hai cạnh 5 chỉ bằng 10, nhỏ hơn 12. Hai cạnh bằng nhau chưa đủ tạo nên một tam giác cân; trước hết ba đoạn phải tạo được tam giác. Vì thế khả năng này bị loại.
b) Bộ 5, 12, 12 hợp lệ vì cạnh lớn nhất 12 nhỏ hơn 5 + 12 = 17. Các độ dài đều dương nên điều kiện đủ được thỏa. Hai cạnh bên là hai cạnh 12 cm, còn cạnh đáy là 5 cm.
c) Cạnh thứ ba phải bằng 12 cm, chu vi bằng 5 + 12 + 12 = 29 cm. Ta đã xét đủ hai khả năng bằng nhau do hai cạnh đã biết khác nhau, rồi loại một khả năng bằng bất đẳng thức tam giác. Kết luận không dựa vào đo hình.
7. Bài luyện D: chứng minh từ hai tam giác nhỏ
Cho tam giác ABC và điểm D nằm giữa B và C. Khi đó D không trùng B hoặc C, còn A không nằm trên đường thẳng BC. Vì vậy ABD và ACD đều là các tam giác thực sự. Ta sẽ cộng hai bất đẳng thức có căn cứ, thay vì nhìn hình rồi đoán độ dài AD.
Đề bài
a) Dùng tam giác ABD để so sánh AD với AB + BD.
b) Dùng tam giác ACD để so sánh AD với AC + CD.
c) Chứng minh AD nhỏ hơn nửa chu vi tam giác ABC.
Lời giải
a) Trong tam giác ABD, độ dài cạnh AD nhỏ hơn tổng hai cạnh kia, nên AD nhỏ hơn AB + BD. Điều kiện D nằm giữa B và C giúp bảo đảm đây không phải tam giác suy biến. Dấu nhỏ hơn là nghiêm ngặt.
b) Trong tam giác ACD, ta có AD nhỏ hơn AC + CD. Lập luận tương tự câu trước nhưng phải gọi đúng tam giác và các cạnh đang dùng. Không thay CD bằng toàn bộ CB vì sẽ làm mất phép ghép chính xác ở bước sau.
c) Cộng hai bất đẳng thức được 2AD nhỏ hơn AB + AC + BD + CD. Vì D nằm giữa B và C nên BD + \(CD=BC\). Do đó 2AD nhỏ hơn AB + AC + BC; chia hai vế cho số dương hai, suy ra AD nhỏ hơn nửa chu vi tam giác ABC.
8. Liên hệ với đường nối qua một điểm
Với A, B cố định và C không nằm trên đường thẳng AB, ba điểm tạo tam giác, nên AC + CB lớn hơn AB. Nếu C nằm giữa A và B, AC + CB bằng AB theo tính chất cộng đoạn thẳng, không phải theo bất đẳng thức nghiêm ngặt của tam giác. Vì vậy, trong mô hình các đường nối là đoạn thẳng không bị cản, đi qua một điểm giữa A và B không làm tăng tổng chiều dài.
Nhận xét này không cho phép khẳng định đường đi thực tế luôn thẳng khi có sông, tường hoặc giới hạn vị trí. Muốn tối ưu một đường nối thật, phải biết những điểm nào được chọn và những đoạn nào được phép nối. Ở bài học này, ta chỉ dùng mô hình hình học đã nêu, không biến một so sánh đoạn thẳng thành hướng dẫn thi công hoặc đi lại.
9. Tự kiểm trước khi chuyển bài
Hãy kiểm tra các độ dài đã cùng đơn vị và đều dương chưa, đã chọn đúng cạnh lớn nhất chưa, dấu so sánh có nghiêm ngặt chưa. Với cạnh chưa biết, viết đủ cả cận dưới lẫn cận trên, rồi mới áp dụng điều kiện nguyên hoặc điều kiện cạnh lớn nhất. Với chứng minh, gọi rõ tam giác cho từng bất đẳng thức trước khi cộng hoặc ghép.
Nếu gặp dấu bằng, hãy quay lại xét vị trí các điểm thay vì cố gọi hình thẳng hàng là một tam giác. Nếu đề chỉ hỏi có tồn tại hay không, không cần đưa thêm định lí về góc hoặc công thức diện tích. Phần Luyện tập chung tiếp theo sẽ kết hợp các quan hệ hình học đã học; nắm chắc điều kiện của từng quan hệ giúp em dùng đúng công cụ cho mỗi bài.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 32. Quan hệ giữa đường vuông góc và đường xiên.
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 33.