Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức: Luyện tập chung sau Bài 33

Luyện bất đẳng thức tam giác, tam giác cân, cạnh nguyên, khoảng cách và tổng ngắn nhất. Bài tập tự biên soạn, hình rõ và lời giải từng ý.

Các điều kiện cần kiểm tra trong luyện tập sau Bài33

Luyện tập chung sau Bài 33 Toán 7 Kết nối tri thức kết nối quan hệ góc và cạnh, đường vuông góc với đường xiên, cùng bất đẳng thức tam giác. Mỗi công cụ giải quyết một kiểu câu hỏi khác nhau. Muốn chọn đúng, em cần xác định bài đang hỏi khoảng cách, khả năng tạo thành tam giác, miền độ dài hay một tổng ngắn nhất.

Bài viết dùng ví dụ và bài luyện tự biên soạn, không chép các bài trong sách giáo khoa. Trước khi làm, hãy ôn ba bài 31, 32 và 33. Sau phần luyện tập, em có thể nêu điều kiện của một tam giác, kiểm tra đủ các trường hợp của tam giác cân và giải thích một vị trí tối ưu bằng lập luận hình học.

1. Chọn công cụ theo cấu hình

Nếu đề cho hai cạnh hoặc hai góc trong cùng một tam giác, hãy ghép mỗi cạnh với góc đối diện trước khi so sánh. Nếu đề có một điểm ngoài một đường thẳng và chân vuông góc, hãy nghĩ tới đoạn vuông góc ngắn nhất. Nếu đề cho ba độ dài, câu hỏi đầu tiên là ba đoạn ấy có thực sự tạo được tam giác không.

Ba độ dài dương a, b, c là độ dài các cạnh của một tam giác khi độ dài lớn nhất nhỏ hơn tổng hai độ dài còn lại. Dấu nhỏ hơn là nghiêm ngặt. Trường hợp cạnh lớn nhất bằng tổng hai cạnh kia chỉ tạo một cấu hình thẳng hàng, không tạo tam giác có ba đỉnh không thẳng hàng.

Biết hai cạnh a và b, cạnh còn lại c phải thỏa |a − b| < c < a + b. Ở đây |a − b| là độ lớn của hiệu hai số, cũng có thể tính bằng cách lấy số lớn trừ số nhỏ. Khi chưa cần dùng kí hiệu giá trị tuyệt đối, hãy viết c lớn hơn hiệu và nhỏ hơn tổng một cách rõ ràng.

2. Kiểm tra một bộ độ dài: chỉ cần đúng một phép so quyết định

Xét ba độ dài 3,2 cm, 4,5 cm và 7,8 cm. Độ dài lớn nhất là 7,8 cm, trong khi tổng hai độ dài còn lại bằng 7,7 cm. Vì 7,8 lớn hơn 7,7, ba đoạn này không thể là ba cạnh của một tam giác. Không cần cố vẽ rồi kết luận dựa trên hình bị lệch.

Với 3,2 cm, 4,5 cm và 7,6 cm, ta có 7,6 < 7,7 nên bộ độ dài thỏa điều kiện tam giác. Những bất đẳng thức còn lại tự được đáp ứng vì các số dương và ta đã kiểm tra cạnh lớn nhất. Ngược lại, chỉ kiểm tra 3,2 < 4,5 + 7,8 ở bộ đầu không đủ để kết luận có tam giác.

Nếu các độ dài dùng đơn vị khác nhau, phải đổi về cùng đơn vị trước. Chẳng hạn 40 mm bằng 4 cm, không phải 40 cm. Cộng các số đo chưa thống nhất đơn vị có thể làm một bộ không hợp lệ trông như hợp lệ. Dòng đổi đơn vị là một phần của lời giải chứ không phải bước trang trí.

3. Tam giác cân: không tự chọn cạnh đáy

Một tam giác cân có hai cạnh bằng nhau. Nếu đề chỉ cho biết hai cạnh có độ dài 3 cm và 8 cm, cần xét cả hai khả năng: cặp cạnh bằng nhau cùng dài 3 cm hoặc cùng dài 8 cm. Không thể chỉ nhìn thứ tự hai số trong câu rồi quyết định số nào là cạnh đáy.

Khả năng thứ nhất tạo bộ 3, 3, 8. Vì 3 + 3 = 6 nhỏ hơn 8 nên không có tam giác như vậy. Khả năng thứ hai tạo bộ 8, 8, 3, thỏa 8 < 8 + 3. Do đó các cạnh phải là 8 cm, 8 cm và 3 cm; chu vi bằng 19 cm.

Không phải mọi bài đều chỉ còn một khả năng. Nếu hai độ dài được cho là 5 cm và 8 cm thì cả bộ 5, 5, 8 lẫn bộ 8, 8, 5 đều hợp lệ. Khi ấy chu vi có thể bằng 18 cm hoặc 21 cm. Nếu đề không cung cấp thêm điều kiện, một đáp số duy nhất sẽ bỏ sót trường hợp.

4. Cạnh nguyên và giới hạn chu vi

Cho hai cạnh của tam giác dài 9 cm và 4 cm. Gọi cạnh còn lại là x cm. Điều kiện là 5 < x < 13. Nếu x là số nguyên lẻ, các giá trị có thể là 7, 9, 11. Hai số 5 và 13 bị loại dù đều lẻ, vì nằm đúng tại biên chứ không nằm trong khoảng nghiêm ngặt.

Để kiểm tra danh sách, có thể xem lần lượt các số nguyên giữa hai biên rồi giữ lại số lẻ. Không làm tròn biên rồi dùng dấu lớn hơn hoặc bằng. Cũng không quên rằng x biểu thị độ dài nên phải dương; trong bài này điều kiện x > 5 đã bảo đảm điều đó.

Với một tam giác có hai cạnh a, b và cạnh thứ ba c, chu vi P = a + b + c. Từ c < a + b suy ra P < 2(a + b). Mặt khác, a < b + c nên 2a < a + b + c = P. Tương tự, P > 2b. Đây là các giới hạn, không phải một công thức xác định duy nhất chu vi khi thiếu cạnh thứ ba.

Chẳng hạn khi a = 9 cm và b = 4 cm, ta có 18 cm < P < 26 cm. Cạnh lớn hơn trong hai cạnh biết trước tạo giới hạn dưới chặt hơn: 2 · 9 = 18 lớn hơn 2 · 4 = 8. Với x bằng 7, 9, 11 ở trên, chu vi tương ứng là 20 cm, 22 cm, 24 cm và đều nằm trong khoảng ấy.

5. Ghép khoảng cách với so sánh đoạn thẳng

Cho hình vuông ABCD cạnh 6 cm, các đỉnh được gọi theo thứ tự quanh hình. Nếu M thuộc cạnh BC, đoạn AB là đường vuông góc từ A đến đường thẳng BC. Vì vậy AM ≥ AB = 6 cm; dấu bằng chỉ khi M = B. Nếu M khác B thì AM là đường xiên và dài hơn AB.

Nếu M thuộc cạnh CD, dùng AD vuông góc CD để có AM ≥ AD = 6 cm, dấu bằng khi M = D. Do đó với M trên BC hoặc CD, AM luôn ít nhất bằng cạnh hình vuông. Điểm C thuộc cả hai cạnh nhưng không phải chân của hai đường vuông góc đang xét nên không cho dấu bằng.

Điều quan trọng là thay đường thẳng đích đúng lúc. Khi M ở BC, ta dùng chân B; khi M ở CD, ta dùng chân D. Không được giữ nguyên một chân vuông góc rồi áp dụng cho điểm đích nằm trên đường thẳng khác. Tách trường hợp giúp lời giải ngắn mà vẫn đủ điều kiện.

6. Khoảng cách tới hai cạnh của một góc

Xét một góc nhọn xOy và điểm M nằm bên trong góc. Kẻ MH vuông góc Ox tại H, MK vuông góc Oy tại K, với H và K thuộc các tia tương ứng. Giả sử \(MH=MK\). Hai tam giác OHM và OKM vuông lần lượt tại H, K, có cạnh huyền OM chung và một cặp cạnh góc vuông bằng nhau.

Theo trường hợp cạnh huyền – cạnh góc vuông, hai tam giác bằng nhau. Suy ra \(\angle HOM\) bằng \(\angle MOK\). Vì M nằm trong \(\angle xOy\), tia OM nằm giữa hai cạnh của góc và chia góc thành hai phần bằng nhau. Do đó OM là tia phân giác. Cần cả vị trí bên trong góc để kết luận về tia phân giác trong, không chỉ có hai độ dài bằng nhau.

Trong bài này, khoảng cách được đo bằng các đoạn vuông góc, không phải bằng OM hay một đoạn nối tùy ý tới cạnh góc. Nếu chỉ biết hai đoạn xiên bằng nhau thì chưa thể dùng ngay lập luận trên. Hãy xác nhận các góc vuông trước khi chọn trường hợp bằng nhau của tam giác.

7. Tổng hai đoạn ngắn nhất: dùng điểm đối xứng

Trong một bài toán hình học giả định, A và B nằm cùng một phía của đường thẳng d. Chọn C trên d sao cho CA + CB nhỏ nhất. Không có vật cản hoặc giới hạn đoạn đích; C được phép nằm trên toàn bộ d. Đây là mô hình hình học, không phải hướng dẫn thiết kế một đường đi thực tế.

Dựng B′ đối xứng với B qua d, tức d là đường trung trực của BB′. Với mọi C thuộc d, ta có \(CB=CB\)′. Có thể chứng minh bằng hai tam giác vuông tại trung điểm BB′, với hai cạnh góc vuông tương ứng bằng nhau; nếu C chính là trung điểm, kết quả theo định nghĩa trung điểm. Vậy CA + \(CB=CA\) + CB′.

Do A và B′ ở hai phía của d, đoạn AB′ cắt d tại một điểm C₀ nằm giữa A và B′. Khi C = C₀, tổng CA + CB′ bằng AB′. Với C khác C₀ trên d, ba điểm A, C, B′ không thẳng hàng, nên bất đẳng thức tam giác cho CA + CB′ > AB′. Vậy C₀ là vị trí duy nhất làm tổng nhỏ nhất.

A và B cùng phía d, B phẩy đối xứng B, giao điểm C không của AB phẩy với d cho tổng ngắn nhất
Biến CB thành CB′ để so đường gấp khúc ACB′ với đoạn thẳng AB′.

Lời giải cần ghi điều kiện dấu bằng, không chỉ nói “đường thẳng ngắn nhất”. Nếu đề buộc C nằm trong một đoạn của d và C₀ nằm ngoài đoạn ấy, kết quả vừa tìm chưa giải xong bài mới. Tương tự, khi A hoặc B nằm trên d, phải xét lại trường hợp riêng thay vì dùng nguyên cấu hình hai điểm nằm cùng phía ngoài đường thẳng.

8. Bài luyện tự biên soạn

Bài 1. Điều kiện tam giác

a) Ba độ dài 4 cm, 7 cm, 11 cm có tạo được tam giác không?

b) Kiểm tra bộ 4 cm, 7 cm, 10 cm.

c) Hai cạnh dài 8 cm và 3 cm. Tìm các giá trị nguyên chẵn của cạnh còn lại.

Bài 2. Tam giác cân và chu vi

a) Tam giác cân có hai cạnh dài 4 cm và 9 cm. Tìm chu vi.

b) Tam giác cân có hai cạnh dài 6 cm và 9 cm. Tìm tất cả chu vi có thể.

c) Với tam giác có hai cạnh 8 cm và 3 cm, chứng minh chu vi nằm giữa 16 cm và 22 cm.

Bài 3. So sánh trên hình vuông

Cho hình vuông EFGH cạnh 5 cm, các đỉnh theo thứ tự. Điểm T thuộc FG hoặc GH.

a) Chứng minh ET ≥ 5 cm khi T thuộc FG.

b) Chứng minh ET ≥ 5 cm khi T thuộc GH.

c) Xác định tất cả vị trí T để ET = 5 cm.

Bài 4. Đọc một chứng minh tối ưu

Với A, B, d và B′ như mô hình ở phần 7:

a) Giải thích vì sao \(CB=CB\)′ với mọi C thuộc d.

b) Nêu vị trí C làm CA + CB nhỏ nhất.

c) Vì sao không thể kết luận mọi C thuộc d đều cho cùng tổng CA + CB?

9. Đáp án và lời giải

Bài 1

a) Không. Cạnh lớn nhất 11 bằng 4 + 7, trong khi tam giác cần 11 < 4 + 7. Trường hợp bằng là biên suy biến, không được nhận.

b) Có thể tạo tam giác vì 10 < 4 + 7 = 11 và cả ba độ dài dương.

c) Gọi cạnh còn lại là x cm. Ta có 5 < x < 11. Các số nguyên chẵn thỏa điều kiện là 6, 8, 10.

Bài 2

a) Bộ 4, 4, 9 không hợp lệ vì 8 < 9. Bộ 9, 9, 4 hợp lệ, nên chu vi bằng 22 cm.

b) Cả bộ 6, 6, 9 và bộ 9, 9, 6 đều hợp lệ. Chu vi tương ứng là 21 cm và 24 cm. Không đủ dữ kiện để chỉ chọn một giá trị.

c) Cạnh còn lại c thỏa 5 < c < 11. Cộng 11 vào ba vế cho 16 < 11 + c < 22, tức 16 cm < P < 22 cm.

Bài 3

a) EF vuông góc FG tại F. Với T thuộc FG, ET ≥ EF = 5 cm, dấu bằng khi T = F.

b) EH vuông góc GH tại H. Với T thuộc GH, ET ≥ EH = 5 cm, dấu bằng khi T = H.

c) Hai vị trí là F và H. Ở các điểm khác trên hai cạnh được xét, đoạn ET là đường xiên tương ứng nên dài hơn 5 cm.

Bài 4

a) Vì d là đường trung trực của BB′ nên mọi C thuộc d cách đều B và B′. Đó là \(CB=CB\)′, cũng có thể suy ra từ hai tam giác vuông như phần chứng minh.

b) C là giao điểm của AB′ với d. Điểm này nằm giữa A và B′ nên CA + CB′ = AB′; mọi điểm khác cho tổng lớn hơn bởi bất đẳng thức tam giác.

c) Đẳng thức \(CB=CB\)′ chỉ đổi một đoạn thành đoạn bằng nó, không làm CA + CB′ thành hằng số với mọi C. Chỉ ở giao điểm đặc biệt, đường gấp khúc trở thành đoạn thẳng; các vị trí khác cho bất đẳng thức nghiêm ngặt.

10. Tự kiểm tra điều kiện trước khi nộp bài

Với bài tam giác cân, em đã xét cả hai cách chọn cạnh bằng nhau chưa? Với bài cạnh nguyên, đã loại hai biên chưa? Với bài khoảng cách, đã dùng đúng đường thẳng đích chưa? Với bài tổng ngắn nhất, đã chỉ ra vị trí đạt dấu bằng chưa? Bốn câu hỏi này giúp phát hiện lỗi ngay cả khi phép tính số học không sai.

Hình vẽ giúp nhìn cấu hình, nhưng không tự chứng minh vuông góc, bằng nhau hay thẳng hàng. Những dấu hiệu ấy phải đến từ giả thiết, cách dựng hoặc một bước chứng minh. Khi trình bày đủ căn cứ, em có thể giải nhiều bài bằng vài dòng ngắn thay vì đo hình rồi đoán.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 33. Quan hệ giữa ba cạnh của một tam giác.

Bài sau: Bài 34. Sự đồng quy của ba đường trung tuyến, đường phân giác của tam giác.

Phạm vi và thứ tự được đối chiếu với Toán 7 tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống trên nguồn sách điện tử NXBGDVN. Hình, ví dụ và bài luyện được biên soạn độc lập.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗