Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Bài 34: Sự đồng quy của ba đường trung tuyến, ba đường phân giác trong một tam giác

Phân biệt trọng tâm với giao ba phân giác, tính tỉ lệ 2:1 và khoảng cách vuông góc đến cạnh. Bài luyện có lời giải riêng từng ý.

Ba trung tuyến của ABC gặp tại G. Trên AM: AG bằng hai phần ba AM, GM bằng một phần ba AM, nên AG=2GM. G gần M hơn A.

Trung tuyến đi tới trung điểm của cạnh đối diện, còn phân giác chia một góc thành hai góc bằng nhau. Hai loại đường này có cách xác định và tính chất khác nhau. Bài học giúp em nhận ra hai điểm đồng quy quan trọng, tính các đoạn trên trung tuyến và sử dụng khoảng cách vuông góc đến cạnh. Các hình và bài luyện dưới đây được biên soạn để làm rõ những khác biệt ấy, không lấy dáng hình làm giả thiết.

1. Trung tuyến: nối đỉnh với đúng trung điểm

Trong tam giác ABC, nếu M là trung điểm của BC thì đoạn AM là trung tuyến xuất phát từ A. Điều kiện trung điểm gồm M thuộc đoạn BC và BM bằng CM. Chỉ biết BM bằng CM mà chưa biết M nằm trên BC thì chưa đủ kết luận AM là trung tuyến. Một tam giác có ba trung tuyến, mỗi đường xuất phát từ một đỉnh và đi đến trung điểm của cạnh đối diện.

Trung tuyến không được định nghĩa bằng góc vuông. AM có thể không vuông góc với BC. Nó cũng không nhất thiết chia góc A thành hai góc bằng nhau. Những tính chất trùng nhau có thể xuất hiện ở tam giác đặc biệt, nhưng không thể tự áp dụng cho tam giác bất kì. Khi đọc đề, hãy xác định dữ kiện đang nói về trung điểm, chia góc hay vuông góc trước khi đặt tên đoạn thẳng.

2. Ba trung tuyến và trọng tâm

Ba trung tuyến của một tam giác cùng đi qua một điểm, gọi là trọng tâm. Nếu AM, BN và CP là ba trung tuyến, giao điểm chung thường được kí hiệu G. Vì chúng đồng quy nên giao của hai trung tuyến đã xác định được G; trung tuyến thứ ba cũng đi qua điểm đó. Tuy nhiên, hai đoạn đem lấy giao phải thật sự được xác nhận là trung tuyến, không phải hai đoạn bất kì nối từ đỉnh.

Trên trung tuyến AM, trọng tâm G nằm giữa A và M, với AG bằng hai phần ba AM và GM bằng một phần ba AM. Do đó AG bằng hai lần GM. Tỉ lệ hai so với một tính theo thứ tự từ đỉnh tới trọng tâm, rồi từ trọng tâm tới trung điểm. G gần M hơn A trên chính đoạn AM, vì GM nhỏ hơn GA; không được đọc ngược ý nghĩa của tỉ lệ.

Ví dụ, AM dài 12 cm thì AG dài 8 cm, GM dài 4 cm. Tổng 8 + 4 bằng 12 là một kiểm tra cần thiết. Nếu chỉ biết AG dài 8 cm, ta vẫn suy ra GM dài 4 cm và AM dài 12 cm. Không lấy hai phần ba của AG để tìm GM vì AG không phải toàn bộ trung tuyến. Trước mỗi phép tính, hãy xác định đoạn đã cho là toàn bộ, phần gần đỉnh hay phần gần trung điểm.

3. Phân giác: chia góc chứ không chia cạnh

Trong tam giác ABC, tia phân giác của góc A gặp BC tại D thì đoạn AD là phân giác xuất phát từ A của tam giác. Ta có \(\angle BAD\) bằng \(\angle DAC\). Không được từ đó suy ra BD bằng DC trong một tam giác bất kì. Một tam giác có ba đường phân giác trong, tương ứng với ba góc của nó.

Ba đường phân giác trong đồng quy tại một điểm, thường gọi là I trong bài học. Điểm I nằm trong tam giác và cách đều ba cạnh. Khoảng cách ở đây phải đo bằng đoạn vuông góc từ I đến đường thẳng chứa cạnh. Nếu IH vuông góc AB, IK vuông góc BC, IL vuông góc CA, thì IH, IK, IL bằng nhau. Không dùng các đoạn xiên từ I đến một điểm tùy chọn trên cạnh để so khoảng cách.

Điểm I không được xác định bằng tỉ lệ hai so với một trên trung tuyến. Ngược lại, trọng tâm G không được xác định bằng điều kiện cách đều ba cạnh. Trong tam giác đều, các đường đặc biệt này trùng nhau nên G và I trùng nhau; nhưng đó là trường hợp đặc biệt, không phải điều đúng cho mọi tam giác. Bài này dùng hai kí hiệu khác nhau để nhắc em kiểm tra đúng giả thiết.

4. Bài luyện A: tính ba đoạn trên trung tuyến

Trong các câu dưới đây, ABC là tam giác, M là trung điểm BC và G là trọng tâm. Vì thế A, G, M nằm theo thứ tự đó trên trung tuyến AM. Những số đo ở mỗi câu là dữ kiện riêng, không phải các số đo đồng thời của một hình duy nhất.

Đề bài

a) Biết AM bằng 15 cm. Tính AG và GM.

b) Biết GM bằng 3,5 cm. Tính AG và AM.

c) Biết AG bằng 10 cm. Tính GM và AM; giải thích vì sao không dùng \(GM=AG\)/3.

Lời giải

a) AG bằng hai phần ba của 15 nên bằng 10 cm; GM bằng một phần ba của 15 nên bằng 5 cm. Kiểm tra 10 + 5 = 15 và 10 = 2·5. Hai quan hệ đều phù hợp với vị trí trọng tâm trên trung tuyến.

b) AG bằng 2·3,5 = 7 cm. AM bằng AG + GM = 7 + 3,5 = 10,5 cm. Trong câu này phần nhỏ GM đã biết, nên nhân nó với hai để được phần lớn và với ba để được toàn bộ trung tuyến.

c) GM bằng AG/2 = 5 cm, rồi AM bằng 15 cm. Công thức một phần ba áp dụng cho GM so với AM, không phải so với AG. Nếu dùng AG/3, tỉ lệ AG so với GM sẽ thành ba so với một, trái với tính chất trọng tâm.

5. Bài luyện B: nhận diện đủ giả thiết

Đề bài

a) N là trung điểm AC, P là trung điểm AB. BN và CP cắt nhau tại G. Đường thẳng AG có đi qua trung điểm BC không?

b) D thuộc BC và AD chia đôi góc A. Có được gọi D là trung điểm BC chỉ từ các dữ kiện này không?

c) Một điểm X ở giữa A và M thỏa \(AX=XM\). Nếu M là trung điểm BC, X có phải trọng tâm không?

Lời giải

a) BN và CP là hai trung tuyến nên G là trọng tâm. Trung tuyến từ A cũng đi qua G, vì ba trung tuyến đồng quy. Do đó đường thẳng AG đi qua trung điểm BC. Căn cứ là định lí đồng quy, không phải hình vẽ tình cờ có ba đường cắt cùng chỗ.

b) Không đủ căn cứ. AD là phân giác vì nó chia góc, nhưng điều đó chưa cho BD bằng DC. Muốn kết luận trung điểm cần thêm dữ kiện hoặc chứng minh phù hợp, chẳng hạn trong trường hợp cân tại A. Không tráo định nghĩa phân giác với định nghĩa trung tuyến.

c) X là trung điểm của AM, không phải trọng tâm. Trọng tâm cần AG = 2GM, còn \(AX=XM\) là tỉ lệ một so với một. Vì AM có độ dài dương trong tam giác, hai vị trí chia đoạn ấy khác nhau, không thể cùng là trọng tâm.

6. Bài luyện C: giao điểm phân giác và khoảng cách

Trong tam giác DEF, hai phân giác trong từ D và E cắt nhau tại I. H, K, L lần lượt là chân các đường vuông góc từ I đến DE, EF và FD. Những chân vuông góc này được dùng để biểu diễn khoảng cách tới các cạnh, không phải các trung điểm của cạnh.

Đề bài

a) Giải thích vì sao FI là phân giác của góc F.

b) Nếu IH bằng 2,4 cm, tính IK và IL. Có suy ra ID, IE, IF cũng bằng 2,4 cm không?

c) Biết góc D bằng 76 độ. Tính góc E và F cộng lại, rồi tính \(\angle EIF\).

Lời giải

a) I là giao của hai phân giác trong nên cũng thuộc phân giác trong còn lại theo định lí đồng quy. Vì vậy FI chia góc F thành hai góc bằng nhau. Ta không cần giả thiết tam giác cân hoặc đều để áp dụng kết luận này.

b) I cách đều ba cạnh nên \(IK=IL=IH\) = 2,4 cm. Không suy ra ID, IE, IF bằng số đó vì chúng là các đoạn nối tới đỉnh, không phải khoảng cách vuông góc tới cạnh. Đề cũng không cho I cách đều ba đỉnh.

c) Hai góc E và F có tổng 180 − 76 = 104 độ. Trong tam giác EIF, các góc tại E và F lần lượt bằng nửa góc E và nửa góc F của tam giác ban đầu, nên tổng bằng 52 độ. Do đó \(\angle EIF\) bằng 180 − 52 = 128 độ.

I là giao ba phân giác trong tam giác DEF. Các đoạn IH, IK, IL được kẻ vuông góc đến ba cạnh và bằng nhau; không khẳng định ID, IE, IF bằng nhau.
Sơ đồ tách rõ các phân giác và các đoạn vuông góc biểu diễn khoảng cách đến cạnh.

7. Bài luyện D: lúc nào trung tuyến cũng là phân giác?

Cho tam giác ABC cân tại A, M là trung điểm BC. Đây là giả thiết bổ sung quan trọng: không áp dụng lời giải dưới đây cho một tam giác chưa biết cân. Ta dùng trường hợp bằng nhau của tam giác đã học để chứng minh sự trùng nhau của hai loại đường.

Đề bài

a) So sánh hai tam giác ABM và ACM, rồi kết luận AM có chia đôi góc A không.

b) Nếu I là giao ba phân giác trong của ABC, giải thích vì sao I nằm trên AM.

c) Có được kết luận I trùng trọng tâm G chỉ từ giả thiết tam giác cân tại A không?

Lời giải

a) Ta có \(AB=AC\) do tam giác cân, \(BM=CM\) do M là trung điểm và AM là cạnh chung. Hai tam giác ABM, ACM bằng nhau theo cạnh cạnh cạnh. Suy ra \(\angle BAM\) bằng \(\angle MAC\), nên AM vừa là trung tuyến vừa nằm trên phân giác của góc A.

b) I thuộc phân giác trong của góc A theo định lí đồng quy. Phân giác này nằm trên AM như đã chứng minh, nên I thuộc AM. Lời giải chỉ kết luận I nằm trên đường ấy, chưa xác định vị trí của I theo tỉ lệ trên đoạn AM.

c) Không được kết luận chỉ từ việc cả I và G cùng thuộc AM. Hai điểm trên cùng một đoạn chưa chắc trùng nhau. Trọng tâm được định vị bởi tỉ lệ hai so với một, còn I được định vị bởi các phân giác và khoảng cách tới cạnh. Cần điều kiện hoặc chứng minh thêm nếu muốn nói chúng trùng.

8. Tự kiểm và cách dựng hình nháp

Muốn tìm trọng tâm, xác định hai trung điểm của hai cạnh rồi nối với các đỉnh đối diện. Muốn tìm giao điểm phân giác, dựng hai phân giác trong từ hai đỉnh. Hình nháp giúp dự đoán nhưng không thay thế định lí. Khi bài hỏi khoảng cách tới cạnh, hãy vẽ thêm đoạn vuông góc và đánh dấu góc vuông, thay vì nối tùy ý tới một điểm thuận mắt.

Trước khi ghi đáp án, kiểm tra tỉ lệ có tính từ đỉnh không, đoạn đã cho có phải toàn bộ trung tuyến không và khoảng cách có thực sự vuông góc không. Không dùng công thức tọa độ hoặc vectơ của lớp trên để thay cho lập luận hình học ở đây. Bài tiếp theo tiếp tục các đường đồng quy khác của tam giác; giữ đúng định nghĩa từng loại đường sẽ giúp tránh trộn tính chất giữa các điểm đặc biệt.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 33.

Bài sau: Bài 35. Sự đồng quy của ba đường trung trực, ba đường cao trong một tam giác.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗