Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức Bài 35: Sự đồng quy của ba đường trung trực, ba đường cao trong một tam giác

Phân biệt giao điểm trung trực và trực tâm; hiểu đồng quy, vị trí trong tam giác nhọn, vuông, tù. Có chứng minh, hình và bài luyện từng ý.

Phân biệt O cách đều ba đỉnh với trực tâm H

Ba đường trung trực của một tam giác cùng đi qua một điểm cách đều ba đỉnh; ba đường cao cũng cùng đi qua một điểm gọi là trực tâm. Hai điểm đồng quy này có tính chất khác nhau. Bài 35 Toán 7 Kết nối tri thức giúp em nhận đúng mỗi loại đường, xác định giao điểm và tránh dùng tính chất của điểm này cho điểm kia.

Bài học sử dụng ví dụ, hình minh họa và bài luyện tự biên soạn. Em cần ôn đường trung trực của đoạn thẳng, tam giác bằng nhau và đường cao. Sau bài học, em có thể tìm điểm cách đều ba đỉnh, nhận biết trực tâm trong tam giác nhọn, vuông, tù và giải thích vì sao một số đường đặc biệt trùng nhau ở tam giác cân hoặc đều.

1. Đường trung trực của tam giác là gì?

Đường trung trực của một cạnh là đường thẳng đi qua trung điểm cạnh ấy và vuông góc với cạnh ấy. Mỗi tam giác có ba cạnh nên có ba đường trung trực. Đường trung trực của BC được xác định bởi chính đoạn BC, không bắt buộc đi qua đỉnh A đối diện.

Hai điều kiện trung điểm và vuông góc phải cùng có mặt. Một đường đi qua trung điểm nhưng không vuông góc chưa phải trung trực. Một đường vuông góc với BC tại điểm không phải trung điểm cũng chưa phải trung trực. Khi vẽ hình, đánh dấu hai nửa cạnh bằng nhau và góc vuông để biểu diễn đủ dữ kiện.

Đường trung tuyến từ A thì khác: nó nối A với trung điểm BC, không yêu cầu vuông góc. Đường cao từ A phải qua A và vuông góc đường thẳng BC, không yêu cầu đi qua trung điểm. Trong một tam giác bất kì, ba mô tả này không được dùng thay thế cho nhau chỉ vì hình vẽ trông gần đối xứng.

2. Chứng minh ba đường trung trực đồng quy

Gọi O là giao điểm hai đường trung trực của AB và AC. Hai cạnh AB, AC không cùng nằm trên một đường thẳng nên hai đường trung trực tương ứng không song song và có một giao điểm. Vì O thuộc trung trực AB, ta có \(OA=OB\). Vì O thuộc trung trực AC, ta có \(OA=OC\).

Suy ra \(OB=OC\). Theo tính chất đảo của đường trung trực, một điểm cách đều B và C nằm trên trung trực BC. Do đó O cũng thuộc đường trung trực thứ ba. Ba đường trung trực đồng quy tại O, đồng thời \(OA=OB=OC\).

Lập luận không cần đo ba khoảng cách trên hình để dự đoán bằng nhau. Chỉ cần dựng hai trung trực chính xác, giao điểm đã có tính chất thuộc đường thứ ba. Nếu dựng thêm trung trực thứ ba mà nó không đi qua O trên bản vẽ, cần kiểm tra sai số dựng hoặc xác định trung điểm, không vì thế bác bỏ định lí.

Chiều ngược lại cũng hữu ích: nếu một điểm Q cách đều ba đỉnh A, B, C, thì \(QA=QB\) cho Q thuộc trung trực AB và \(QA=QC\) cho Q thuộc trung trực AC. Vì hai đường này có giao điểm duy nhất, Q chính là O. Điểm cách đều ba đỉnh vì vậy được xác định duy nhất với một tam giác không suy biến.

3. Điểm cách đều ba đỉnh và đường tròn qua ba đỉnh

Từ \(OA=OB=OC\), đường tròn tâm O bán kính OA đi qua cả A, B, C. Điểm O thường được gọi là tâm đường tròn ngoại tiếp tam giác. Tên gọi này nhấn mạnh khoảng cách tới các đỉnh, không phải khoảng cách tới các cạnh. Không dùng tính chất cách đều ba cạnh để xác định O.

O không bắt buộc nằm bên trong tam giác. Có những tam giác mà giao điểm trung trực nằm ngoài, nên việc chỉ tìm điểm trong miền tam giác có thể bỏ sót đáp án. Khi dựng, kéo dài các đường trung trực đủ để tìm giao điểm thay vì dừng ở đường viền tam giác.

Một ví dụ hình học cụ thể cho khả năng nằm ngoài như sau. Lấy tam giác cân ABC tại A, với H là trung điểm BC, AH = 1 cm và \(BH=CH\) = 2 cm. Điểm O trên tia đối của tia HA, cách H một đoạn 1,5 cm, cách đều A, B, C. Điểm O là giao của các đường trung trực trong cấu hình này. Các số đo chỉ minh họa một trường hợp; khi dựng, hãy dùng hai trung trực và tính chất cách đều thay vì đoán vị trí tâm từ hình vẽ.

Để không phụ thuộc vào số đo ví dụ, khi làm bài chỉ cần áp dụng điều kiện O thuộc hai trung trực rồi suy ra ba khoảng cách bằng nhau. Một hình vẽ minh họa vị trí không thay thế chứng minh rằng điểm được chọn thật sự nằm trên các đường trung trực.

4. Đường cao và trực tâm của tam giác

Đường cao từ A là đoạn vuông góc kẻ từ A đến đường thẳng chứa cạnh BC. Chân đường cao có thể thuộc BC hoặc phần kéo dài của BC. Khi nói ba đường cao đồng quy, ta xét các đường thẳng chứa những đoạn cao; cách hiểu này đặc biệt quan trọng khi giao điểm ở ngoài tam giác.

Ba đường cao của một tam giác đồng quy tại một điểm gọi là trực tâm, thường kí hiệu H. Nếu biết H là giao điểm đường cao từ A và đường cao từ B, ta được quyền kết luận đường cao từ C cũng đi qua H. Cụ thể, AH vuông góc BC, BH vuông góc AC và CH vuông góc AB, với cách hiểu đúng các đường thẳng chứa chúng.

Với tam giác nhọn, trực tâm nằm bên trong tam giác. Với tam giác vuông, trực tâm trùng đỉnh góc vuông. Với tam giác tù, trực tâm nằm ngoài tam giác. Vì vậy câu “Giao điểm đường cao luôn nằm trong tam giác” sai; chỉ nhìn một hình tam giác nhọn là chưa đủ để kết luận cho mọi trường hợp.

Trong tam giác vuông tại A, AB vuông góc AC. Đường thẳng AB chính là đường cao kẻ từ B tới AC, còn AC là đường cao kẻ từ C tới AB. Hai đường này gặp nhau tại A, nên trực tâm là A. Ta không cần dựng thêm đường cao thứ ba để nhận ra giao điểm.

5. Phân biệt O và H bằng tính chất

Điểm O là giao của các đường trung trực và có \(OA=OB=OC\). Điểm H là giao của các đường cao và có các quan hệ vuông góc với cạnh đối diện. Trong tam giác bất kì, H không nhất thiết cách đều ba đỉnh, còn O không nhất thiết nằm trên đường cao từ một đỉnh.

Ví dụ, tam giác vuông tại A có trực tâm là A. Khoảng cách từ trực tâm tới A bằng không, trong khi tới B và C đều dương. Như vậy trực tâm không cách đều ba đỉnh. Phản ví dụ này đủ bác bỏ việc gán tính chất của O cho H, mà không cần tính thêm độ dài.

Tam giác vuông tại A có trực tâm H trùng A, khác điểm O cách đều ba đỉnh
Trong hình vuông phụ trợ, hai đường chéo cắt nhau tại O; O cách đều A, B, C, còn trực tâm của tam giác ABC là A.

Dựng hình vuông ABDC, các đỉnh theo thứ tự A, B, D, C. Tam giác ABC vuông cân tại A. Giao điểm hai đường chéo AD và BC cách đều bốn đỉnh vì hai đường chéo hình vuông bằng nhau và cắt nhau tại trung điểm mỗi đường. Điểm này là O của tam giác, khác A. Hình minh họa dùng một hình vuông để kiểm tra quan hệ bằng nhau, không lấy kết luận từ dáng vẻ cân đối của ảnh.

6. Trường hợp tam giác cân và tam giác đều

Cho tam giác ABC cân tại A, M là trung điểm BC. Hai tam giác ABM và ACM có \(AB=AC\), \(BM=CM\) và AM chung nên bằng nhau theo ba cạnh. Hai \(\angle AMB\) và AMC bằng nhau mà kề bù, nên mỗi góc bằng \(90^{\circ}\). Do đó đường thẳng AM là trung trực BC và cũng chứa đường cao từ A.

Hai tam giác bằng nhau còn cho \(\angle BAM\) bằng \(\angle MAC\), vì thế AM là phân giác góc A. Đồng thời AM là trung tuyến theo cách chọn M. Các vai trò trùng nhau nhờ giả thiết tam giác cân, không phải nhờ riêng việc M là trung điểm.

Trong tam giác đều, lập luận này áp dụng ở cả ba đỉnh. Ba đường cao cũng là ba trung trực, nên trực tâm H trùng điểm O cách đều ba đỉnh. Các trung tuyến và phân giác cũng nằm trên những đường ấy, vì vậy các điểm đồng quy tương ứng trùng nhau trong trường hợp đặc biệt này.

Với tam giác chỉ cân tại một đỉnh mà không đều, chỉ một đường đặc biệt nói trên được bảo đảm trùng nhau theo lập luận ấy. Không được từ đó kết luận mọi tâm của tam giác cân đều là một điểm. Cần xét tính chất của từng giao điểm thay vì suy rộng từ một đường chung.

7. Bài luyện tự biên soạn

Hãy nêu đúng loại đường trước khi dùng tính chất của giao điểm. Các bài dưới đây không yêu cầu tọa độ, tính bán kính bằng công thức bình phương hoặc chứng minh định lí đồng quy đường cao ngoài phạm vi đang học. Mỗi ý cần một kết luận riêng kèm căn cứ.

Bài 1. Giao điểm hai đường trung trực

O thuộc trung trực AB và trung trực BC của tam giác ABC, biết OA = 4 cm.

a) Tính OB và OC.

b) Chứng minh O thuộc trung trực AC.

c) Đường tròn tâm O bán kính 4 cm có đi qua cả ba đỉnh không?

Bài 2. Nhận biết trực tâm

a) Tam giác PQR vuông tại Q. Trực tâm là điểm nào?

b) Tam giác ABC tù tại A. Trực tâm nằm trong hay ngoài tam giác?

c) Tam giác XYZ nhọn, hai đường cao từ X và Y cắt nhau tại K. Nêu quan hệ giữa ZK và XY.

Bài 3. Không nhầm các loại đường

a) Một đường thẳng qua trung điểm BC nhưng không vuông góc BC có là trung trực BC không?

b) Tam giác ABC cân tại A, M là trung điểm BC. Chứng minh AM vuông góc BC.

c) Với tam giác cân ở ý b, điểm O cách đều ba đỉnh có thuộc đường thẳng AM không?

Bài 4. Kiểm tra một kết luận

a) Bạn nói trực tâm của mọi tam giác cách đều ba đỉnh. Hãy dùng tam giác vuông để bác bỏ.

b) Nếu Q cách đều A, B, C của một tam giác, hãy xác định Q bằng hai đường trung trực.

c) Trong tam giác đều, vì sao trực tâm cách đều ba đỉnh?

8. Đáp án và giải thích

Bài 1

a) O thuộc trung trực AB nên \(OB=OA\) = 4 cm. O thuộc trung trực BC nên \(OC=OB\) = 4 cm.

b) Vì \(OA=OC\), theo tính chất đảo của trung trực đoạn thẳng, O thuộc trung trực AC. Không cần thêm giả thiết O nằm trong tam giác.

c) Có. Khoảng cách từ tâm O tới mỗi đỉnh đều bằng 4 cm, đúng bằng bán kính của đường tròn được nêu.

Bài 2

a) Trực tâm là Q. Các đường thẳng PQ và RQ chứa hai đường cao của tam giác vuông, gặp nhau tại đỉnh góc vuông Q.

b) Trực tâm nằm ngoài tam giác vì tam giác ABC là tam giác tù. Việc kéo dài các đường cao để tìm giao điểm là phù hợp.

c) ZK vuông góc XY. Hai đường cao đã cắt nhau tại trực tâm K, nên đường cao thứ ba từ Z cũng đi qua K.

Bài 3

a) Không. Đi qua trung điểm chỉ đáp ứng một trong hai điều kiện; còn thiếu vuông góc với đoạn BC.

b) Hai tam giác ABM và ACM bằng nhau theo ba cạnh, nên \(\angle AMB\) bằng \(\angle AMC\). Hai góc kề bù có tổng \(180^{\circ}\), do đó mỗi góc bằng \(90^{\circ}\) và AM vuông góc BC.

c) Có, với cách hiểu là đường thẳng AM, không nhất thiết đoạn AM. Vì \(OB=OC\) nên O thuộc trung trực BC; theo ý b, đường thẳng AM chính là trung trực này.

Bài 4

a) Trong tam giác vuông tại A, trực tâm H trùng A. Khi đó HA = 0 còn HB > 0 và HC > 0, nên ba khoảng cách không bằng nhau.

b) \(QA=QB\) cho Q thuộc trung trực AB, còn \(QA=QC\) cho Q thuộc trung trực AC. Vì vậy Q là giao điểm hai đường trung trực ấy, cũng là giao điểm của cả ba trung trực.

c) Trong tam giác đều, mỗi đường cao đồng thời là trung trực cạnh đối diện. Giao điểm các đường cao cũng là giao điểm các trung trực, nên cách đều ba đỉnh theo định lí trung trực.

9. Tự kiểm tra hình và lời giải

Nếu đề nói cách đều ba đỉnh, hãy tìm các trung trực. Nếu đề nói trực tâm, hãy tìm các đường qua đỉnh và vuông góc cạnh đối diện. Nếu hình là tam giác tù, kiểm tra cả phần kéo dài của cạnh và đường cao. Những bước này giúp tránh dùng đúng một định lí nhưng sai đối tượng.

Khi trả lời vị trí điểm O trên một đường đặc biệt của tam giác cân, nên viết “thuộc đường thẳng” nếu chưa chứng minh nó nằm trong đoạn. Đối với trực tâm của tam giác vuông, không cố dựng một giao điểm mới khác đỉnh góc vuông. Mỗi trường hợp có dấu hiệu riêng và cần được nêu rõ.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 34. Sự đồng quy của ba đường trung tuyến, đường phân giác của tam giác.

Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 35.

Phạm vi và thứ tự được đối chiếu với Toán 7 tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống trên nguồn sách điện tử NXBGDVN. Hình, ví dụ và bài luyện được biên soạn độc lập.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗