Phần luyện tập sau Bài 35 kết hợp các đường đặc biệt của tam giác và những chứng minh dựa vào sự đồng quy. Một điểm là giao của hai đường chưa đủ để gọi nó là trọng tâm hoặc trực tâm: cần xác định đúng loại đường. Bài viết này dùng các bài luyện mới về trung tuyến, phân giác, trung trực và đường cao, đồng thời nhắc rõ khi nào điểm nằm trong tam giác và khi nào không được giả định như vậy.
1. Phân biệt bốn điểm bằng dữ kiện, không bằng vị trí trên hình
Trọng tâm G là giao ba trung tuyến. Trên trung tuyến AM, với M là trung điểm BC, ta có AG bằng hai phần ba AM và GM bằng một phần ba AM. Tính chất này liên quan đến chia đoạn trên trung tuyến. Nó không cho biết G cách đều các đỉnh hoặc cách đều các cạnh. Một điểm nhìn có vẻ ở giữa hình chưa chắc là trọng tâm nếu chưa có dữ kiện về trung tuyến.
Giao điểm I của ba phân giác trong cách đều ba cạnh, trong đó khoảng cách được đo bằng các đoạn vuông góc tới đường thẳng chứa cạnh. Giao điểm O của ba đường trung trực cách đều ba đỉnh. Hai câu cách đều này nói về hai đối tượng khác nhau. Nếu đề cho \(OA=OB=OC\), hãy nghĩ đến trung trực của các đoạn nối đỉnh, không tự kết luận O thuộc phân giác trong của các góc.
Trực tâm H là giao ba đường thẳng chứa các đường cao. Đường cao xuất phát từ một đỉnh và vuông góc với đường thẳng chứa cạnh đối diện; chân vuông góc không bắt buộc nằm trên chính đoạn cạnh. Khi hình có góc tù, các phần kéo dài rất quan trọng. Không được ép mọi đường cao nằm bên trong tam giác chỉ để hình trông gọn hơn.
Trong tam giác không suy biến, trọng tâm và giao ba phân giác trong nằm trong tam giác. Giao ba trung trực và trực tâm thì không phải lúc nào cũng nằm trong. Chẳng hạn, trong tam giác vuông, trực tâm là đỉnh góc vuông; giao ba trung trực là trung điểm cạnh huyền. Các ví dụ này đủ bác bỏ nhận định mọi điểm đồng quy đều nằm ở miền trong, không cần đoán từ một hình tam giác nhọn quen thuộc.
2. Cách xây dựng một chứng minh ngắn nhưng đủ
Trước hết ghi giả thiết định nghĩa đường đang dùng. Nếu AM là trung tuyến, phải có M thuộc BC và \(BM=CM\). Nếu AM là đường cao, phải có AM vuông góc với BC. Nếu AM là phân giác, phải có hai góc tại A bằng nhau. Cùng một đoạn có hai tính chất là một thông tin mạnh, nhưng chỉ được dùng khi đề cho hoặc khi em đã chứng minh được.
Khi dùng hai tam giác bằng nhau, hãy nêu rõ sự tương ứng của các đỉnh, từng cạnh hoặc góc đã biết và trường hợp bằng nhau. Sau đó mới suy ra cạnh bằng nhau để kết luận tam giác cân. Không viết “hình đối xứng nên hai cạnh bằng nhau” nếu chưa xây dựng được đối xứng từ dữ kiện. Hình minh họa chỉ giúp theo dõi tên điểm, không cung cấp những góc hay độ dài chưa cho.
3. Nhóm A: một đoạn vừa là trung tuyến vừa là đường cao
Cho tam giác ABC, M thuộc đoạn BC, \(BM=CM\) và AM vuông góc BC. Các giả thiết này xác nhận AM vừa là trung tuyến vừa là đường cao xuất phát từ A. Ta sẽ chứng minh tam giác cân bằng các tam giác nhỏ chứ không sử dụng kết luận cần chứng minh làm giả thiết.
Đề bài
a) So sánh hai tam giác AMB và AMC bằng trường hợp cạnh góc cạnh.
b) Suy ra \(AB=AC\) và giải thích vì sao AM cũng là phân giác góc A.
c) Nếu bỏ điều kiện \(BM=CM\), chỉ giữ AM vuông góc BC, có thể giữ nguyên chứng minh không?
Lời giải
a) AM là cạnh chung, \(BM=CM\) theo giả thiết, hai \(\angle AMB\) và AMC đều là góc vuông. Góc bằng nhau nằm giữa hai cạnh tương ứng đã nêu. Do đó tam giác AMB bằng tam giác AMC theo cạnh góc cạnh, với B tương ứng C.
b) Từ hai tam giác bằng nhau suy ra \(AB=AC\), nên ABC cân tại A. Đồng thời \(\angle BAM\) bằng \(\angle MAC\), vì vậy AM còn là phân giác của góc A. Hai kết luận đều đến từ kết quả bằng nhau, không đến từ việc nhìn thấy AM thẳng đứng trên hình.
c) Không thể giữ nguyên. Ta thiếu cặp cạnh \(BM=CM\) để áp dụng cạnh góc cạnh. Một đường cao trong tam giác bất kì không nhất thiết là trung tuyến hoặc phân giác. Mất một giả thiết thiết yếu thì phải kiểm tra lại kết luận, không chỉ xóa một dòng trong lời giải.
4. Nhóm B: các điểm đồng quy trong tam giác vuông
Cho tam giác DEF vuông tại D, M là trung điểm EF. Các đường trung tuyến gặp tại G; các đường phân giác trong gặp tại I. Gọi O là giao ba đường trung trực, H là trực tâm. Chỉ dùng những thông tin này để trả lời, không giả sử bốn điểm là một vì chúng đều liên quan tới tam giác.
Đề bài
a) Xác định H và giải thích bằng hai đường cao.
b) Biết giao ba đường trung trực là trung điểm cạnh huyền trong tam giác vuông, xác định O. O có thuộc miền trong tam giác không?
c) Nếu DM bằng 9 cm, tính DG và GM. Có được lấy các số đó làm khoảng cách từ I tới cạnh không?
Lời giải
a) Vì DE vuông góc DF, đường thẳng DE là đường cao từ E xuống đường thẳng DF, còn DF là đường cao từ F xuống đường thẳng DE. Hai đường cao này gặp tại D, nên H trùng D. Trực tâm ở đỉnh góc vuông, không thuộc miền trong của tam giác.
b) O trùng M trên cạnh EF, vì M là trung điểm cạnh huyền. Điểm này nằm trên biên chứ không ở miền trong tam giác. Tính chất O cách đều D, E, F nói về các đỉnh, không nói O cách đều ba cạnh.
c) DG bằng hai phần ba của 9 nên bằng 6 cm; GM bằng 3 cm. Không dùng hai số này làm khoảng cách từ I tới cạnh vì chúng là các đoạn trên trung tuyến DM. Muốn xác định khoảng cách của I, phải có dữ kiện về đoạn vuông góc từ I đến cạnh hoặc thông tin khác đủ tính.
5. Nhóm C: dùng trung trực để nhận biết điểm cách đều
Cho tam giác PQR. Hai đường trung trực của PQ và PR cắt nhau tại O. Ta không thêm giả thiết O nằm trong tam giác, vì lập luận cách đều đỉnh dưới đây không cần giả thiết đó. Đây là ví dụ cho thấy một điều kiện không cần thiết không nên được đưa vào lời giải như điều hiển nhiên.
Đề bài
a) Từ hai đường trung trực đã cho, viết hai đẳng thức độ dài.
b) Chứng minh O thuộc đường trung trực của QR.
c) Nếu OP bằng 4,8 cm, tính OQ và OR. Có thể khẳng định O là trọng tâm chỉ từ ba đoạn bằng nhau không?
Lời giải
a) O thuộc trung trực PQ nên \(OP=OQ\). O thuộc trung trực PR nên \(OP=OR\). Đây là tính chất điểm trên đường trung trực, áp dụng cho khoảng cách tới hai đầu đoạn thẳng. Không phải tính chất khoảng cách tới hai cạnh của một góc.
b) Từ hai đẳng thức suy ra \(OQ=OR\). Theo tính chất đảo của đường trung trực, điểm cách đều Q và R thuộc đường trung trực QR. Như vậy đường trung trực thứ ba cũng đi qua O, đúng với sự đồng quy đã học.
c) \(OQ=OR\) = 4,8 cm. Không đủ để gọi O là trọng tâm; dữ kiện xác định giao trung trực chứ không xác định giao trung tuyến. Muốn kết luận thêm hai điểm trùng nhau phải có điều kiện đặc biệt hoặc một chứng minh bổ sung, không dựa vào cùng một chữ O trên hình.
6. Nhóm D: diện tích và vị trí của trọng tâm
Cho tam giác ABC có trọng tâm G và trung tuyến AM. Vì M là trung điểm BC nên hai tam giác ABM và ACM có diện tích bằng nhau: chúng có đáy BM và CM bằng nhau trên cùng đường thẳng BC, cùng chiều cao từ A. Đây là quan hệ diện tích, không phải khẳng định hai tam giác ấy luôn bằng nhau về mọi cạnh và góc.
Đề bài
a) So sánh diện tích GBM với ABM bằng cách chọn đáy lần lượt GM và AM trên cùng đường thẳng AM.
b) Tương tự so sánh GCM với ACM, rồi suy ra diện tích GBC bằng một phần ba diện tích ABC.
c) Nếu diện tích ABC bằng 54 cm², tính diện tích GBC và tổng diện tích GAB với GAC.
Lời giải
a) Hai tam giác GBM và ABM có các đáy GM và AM nằm trên cùng đường thẳng, chung chiều cao từ B tới đường thẳng ấy. Do GM bằng một phần ba AM nên diện tích GBM bằng một phần ba diện tích ABM. Ta dùng tỉ lệ đáy khi chiều cao chung, không dùng tỉ lệ hai cạnh tùy ý.
b) Hai tam giác GCM và ACM có chung chiều cao từ C đến AM, nên tỉ lệ diện tích cũng là GM/AM = 1/3. Cộng hai quan hệ, vì M thuộc BC và G nằm trong ABC, ta được diện tích GBC bằng một phần ba diện tích ABC. Các phần cộng không chồng lấn về miền trong.
c) Diện tích GBC bằng 54 : 3 = 18 cm². Hai tam giác GAB và GAC chiếm phần còn lại của ABC, nên tổng diện tích của chúng là 54 − 18 = 36 cm². Bài này không biến kết quả diện tích thành điều kiện G cách đều các cạnh; các đáy và chiều cao đang được xét phải giữ đúng như lời giải.
7. Dùng trực tâm khi hình có các phần kéo dài
Khi muốn chứng minh hai đường vuông góc bằng trực tâm, hãy tìm một tam giác mà hai đường đã biết là hai đường cao của nó. Giao của chúng sẽ nằm trên đường cao thứ ba. Tuy nhiên, phải kiểm tra đường thứ nhất đi qua đúng đỉnh và vuông góc đúng cạnh đối diện; chỉ có hai dấu vuông góc rời rạc chưa đủ. Các đường cao được hiểu theo đường thẳng nên có thể phải kéo dài cạnh hoặc đường cao.
Nếu một chân vuông góc nằm ngoài cạnh, các góc dùng trong chứng minh có thể là góc kề bù với góc trong tam giác. Hãy xác định tia nào đối nhau trước khi lấy một trăm tám mươi độ trừ đi số đo đã biết. Đừng gọi một góc là góc trong tam giác chỉ vì nó ở gần tên đỉnh trên hình. Sự cẩn thận về tia và đoạn giúp tránh lỗi khi chuyển từ tam giác nhọn sang tam giác tù.
8. Tự kiểm sau khi giải
Hãy ghi bên cạnh mỗi điểm một dòng định nghĩa: G từ trung tuyến, I từ phân giác trong, O từ trung trực, H từ đường cao. Khi dùng tính chất, so lại với dòng định nghĩa ấy. Cách này đơn giản nhưng ngăn việc lấy tỉ lệ trọng tâm áp dụng cho I hoặc lấy khoảng cách tới đỉnh áp dụng cho đường phân giác.
Một lời giải hoàn chỉnh nên có giả thiết, đối tượng được xét và kết luận cụ thể. Nếu dùng diện tích, kiểm tra đáy và chiều cao chung. Nếu dùng bằng nhau, kiểm tra thứ tự đỉnh. Nếu dùng đồng quy, kiểm tra đúng loại đường. Phần tiếp theo là bài tập cuối chương IX với phạm vi rộng hơn; bài luyện này tập trung củng cố các đường đặc biệt thay vì thêm công thức của những lớp sau.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 35. Sự đồng quy của ba đường trung trực, ba đường cao trong một tam giác.
Bài sau: Bài tập cuối chương IX.