Bài tập cuối chương IX Toán 7 Kết nối tri thức yêu cầu phối hợp nhiều quan hệ trong tam giác, không chỉ nhớ tên các đường đặc biệt. Em cần chọn đúng tam giác để so sánh cạnh, dùng bất đẳng thức với dấu nghiêm ngặt và nhận ra khi nào một trung tuyến đồng thời là đường cao hoặc phân giác.
Bài ôn tập này dùng các ví dụ, chứng minh và bài luyện tự biên soạn. Phạm vi là hình học phẳng của chương IX; chưa chuyển sang diện tích và thể tích hình khối ở chương X. Trước khi làm, hãy ôn quan hệ góc–cạnh, đường vuông góc–đường xiên, bất đẳng thức tam giác và các điểm đồng quy.
1. Đọc cấu hình trước khi chọn định lí
Khi đề nói một điểm nằm giữa hai điểm khác, thông tin ấy cho phép xác định thứ tự các tia, cộng các đoạn và phân biệt một góc với góc bù của nó. Nếu chỉ ghi điểm thuộc đường thẳng, các khả năng vị trí rộng hơn. Không được tự vẽ điểm nằm trong đoạn rồi dùng điều đó như một giả thiết có sẵn.
Trong cùng một tam giác, cạnh lớn hơn đối diện góc lớn hơn. Muốn dùng định lí, hãy viết rõ góc nào đối diện cạnh nào. Góc tại một đỉnh không đối diện với cạnh đi qua đỉnh đó. Đây là lỗi thường gặp khi hình có nhiều tam giác chung cạnh hoặc có thêm điểm trên phần kéo dài.
Với một tam giác không suy biến, tổng hai cạnh luôn lớn hơn cạnh còn lại. Dấu bằng chỉ xuất hiện trong cấu hình thẳng hàng phù hợp, không phải một tam giác đúng nghĩa. Khi chứng minh một đoạn nhỏ hơn một tổng, hãy kiểm tra ba điểm có thật sự tạo thành tam giác trước khi áp dụng.
2. So sánh đoạn nối hai điểm bên trong hai cạnh
Cho tam giác ABC có góc A tù. Lấy D nằm giữa A và B, E nằm giữa A và C. Ta chứng minh DE < BC bằng một đoạn trung gian BE. Chọn đúng đoạn trung gian giúp tách một so sánh khó thành hai so sánh trong các tam giác nhỏ.
Trong tam giác ADE, \(\angle DAE\) chính là \(\angle BAC\) nên là góc tù. Vì vậy \(\angle ADE\) là góc nhọn. Hai tia DA và DB đối nhau, nên \(\angle BDE\) bù với \(\angle ADE\) và là góc tù. Trong tam giác BDE, cạnh BE đối diện góc tù D lớn hơn cạnh DE, do đó DE < BE.
Tiếp theo xét tam giác ABE. Góc BAE cũng là góc tù, nên \(\angle AEB\) nhọn. Vì EA và EC là hai tia đối nhau, \(\angle BEC\) là góc tù. Trong tam giác BEC, cạnh BC đối diện góc tù E lớn hơn cạnh BE. Suy ra BE < BC, kết hợp với bước trước cho DE < BC.
Hai lần dùng góc bù đều dựa vào việc D và E nằm hẳn bên trong các cạnh. Nếu D hoặc E trùng một đỉnh, các tam giác phụ có thể suy biến, nên không thể dùng nguyên lời chứng minh. Dữ kiện vị trí không phải một chi tiết có thể bỏ qua khi rút gọn bài giải.
3. Chặn độ dài đường cao bằng tổng hai cạnh
Cho tam giác ABC, kẻ AI vuông góc đường thẳng BC tại I. Vì AI là khoảng cách từ A đến đường thẳng BC, ta có AI ≤ AB và AI ≤ AC. Nếu I không trùng B thì bất đẳng thức thứ nhất là nghiêm ngặt; nếu I không trùng C thì bất đẳng thức thứ hai là nghiêm ngặt.
B và C là hai điểm phân biệt, nên I không thể đồng thời trùng cả hai. Vì vậy ít nhất một trong hai bất đẳng thức phải nghiêm ngặt. Cộng lại được 2AI < AB + AC, hay AI < (AB + AC)/2. Lập luận này vẫn dùng được nếu chân đường cao nằm ngoài đoạn BC.
Điểm cần lưu ý là không khẳng định AI < AB và AI < AC trong mọi tam giác. Nếu tam giác vuông tại B, đường cao AI trùng AB, nên \(AI=AB\). Kết quả tổng vẫn nghiêm ngặt nhờ bất đẳng thức còn lại. Kiểm tra trường hợp bằng nhau giúp chứng minh đúng cả tam giác vuông.
4. Chặn trung tuyến bằng một hình dựng phụ
Gọi M là trung điểm BC. Ta muốn chứng minh AM < (AB + AC)/2. Đường trung tuyến AM không nhất thiết vuông góc BC, nên không thể lấy nguyên lập luận về đường cao rồi thay tên AI thành AM. Cần một cách dựng khác để đưa hai lần AM vào một bất đẳng thức tam giác.
Trên tia đối của tia MA, lấy N sao cho \(MN=MA\). Khi đó M nằm giữa A và N, nên AN = 2AM. Hai tam giác AMB và NMC có \(AM=MN\), \(MB=MC\), \(\angle AMB\) bằng \(\angle NMC\) vì đối đỉnh. Do đó chúng bằng nhau theo cạnh–góc–cạnh, suy ra \(CN=AB\).
Ba điểm A, C, N không thẳng hàng, vì nếu chúng thẳng hàng thì M cũng nằm trên AC; kết hợp M thuộc BC sẽ buộc M = C, trái với M là trung điểm của đoạn BC có hai đầu phân biệt. Trong tam giác ACN, bất đẳng thức tam giác cho AN < AC + CN. Thay AN = 2AM và \(CN=AB\), ta được điều cần chứng minh.
Cách dựng đối xứng qua trung điểm không phải một mẹo đoán hình tùy ý. Mục đích là tạo đoạn AN bằng hai lần trung tuyến và tạo cạnh CN bằng cạnh AB đã có trong đề. Khi hiểu mục đích này, em có thể kiểm tra từng bước thay vì cố nhớ một hình mẫu.
5. Trung tuyến đồng thời là phân giác: nhận ra tam giác cân
Giả sử AM là trung tuyến của tam giác ABC và \(\angle BAM\) bằng \(\angle MAC\). Dựng N như phần trước. Hai tam giác AMB và NMC bằng nhau nên \(AB=CN\) và \(\angle BAM\) bằng \(\angle CNM\). Vì N, M, A thẳng hàng với M nằm giữa, tia NM trùng tia NA, nên \(\angle CNM\) chính là \(\angle CNA\).
Mặt khác, tia AM trùng tia AN, nên \(\angle MAC\) chính là \(\angle NAC\). Từ giả thiết phân giác suy ra \(\angle CNA\) bằng \(\angle NAC\). Tam giác ACN vì vậy cân tại C, nên \(CN=CA\). Kết hợp \(AB=CN\) cho \(AB=AC\), tức tam giác ABC cân tại A.
Đây là kết luận cần cả hai điều kiện: trung tuyến và phân giác xuất phát từ cùng một đỉnh. Chỉ có trung tuyến thì mọi tam giác đều có, nên chưa đủ để kết luận cân. Chỉ có phân giác cũng tương tự. Khi một bài yêu cầu nhận dạng tam giác, hãy tìm cặp tính chất bổ sung cho nhau.
6. Trọng tâm: đọc đúng tỉ số trên trung tuyến
Với trọng tâm G nằm trên trung tuyến AM, ta có AG = 2GM và AG = 2AM/3. Phần gần đỉnh dài gấp đôi phần gần trung điểm cạnh. Nếu GM = 3 cm thì AG = 6 cm và AM = 9 cm, không phải AG = 1,5 cm.
Chiều ngược cũng có thể dùng khi đã biết M là trung điểm BC và G nằm trên đoạn AM với AG = 2GM. Trọng tâm của tam giác nằm trên trung tuyến AM ở đúng vị trí chia theo tỉ lệ ấy; vị trí đó duy nhất, nên G chính là trọng tâm. Không được dùng tỉ số 2:1 trên một đoạn bất kì rồi kết luận điểm là trọng tâm.
Trọng tâm liên quan tới trung tuyến, không phải tính chất cách đều ba đỉnh. Điểm cách đều ba đỉnh thuộc các đường trung trực; trực tâm thuộc các đường cao. Khi phối hợp nhiều đường đặc biệt, hãy gọi tên tính chất đang dùng ở mỗi dòng để tránh chuyển nhầm từ điểm này sang điểm khác.
7. Chu vi và tam giác cân: kiểm tra trước khi nhận đáp số
Một bài toán hình học giả định cho chu vi tam giác cân bằng 100 cm và một cạnh dài 40 cm. Nếu cạnh 40 cm là đáy, hai cạnh bằng nhau có độ dài (100 − 40)/2 = 30 cm. Bộ 30, 30, 40 hợp lệ vì 30 + 30 > 40.
Nếu cạnh 40 cm thuộc cặp cạnh bằng nhau, cạnh đáy dài 100 − 2 · 40 = 20 cm. Bộ 40, 40, 20 cũng hợp lệ. Vậy có hai bộ độ dài, không được bỏ một bộ chỉ vì đã tìm được đáp số đầu tiên. Đây là bài tính độ dài, không yêu cầu thao tác uốn vật liệu hoặc dùng dụng cụ.
Ngược lại, với chu vi 90 cm và một cạnh 20 cm, khả năng hai cạnh bằng nhau cùng dài 20 cm sẽ cho đáy 50 cm. Bộ 20, 20, 50 không thỏa bất đẳng thức tam giác. Chỉ còn bộ 35, 35, 20 hợp lệ. Kết quả số dương chưa đủ; luôn phải kiểm tra điều kiện tam giác.
8. Bài luyện tổng hợp tự biên soạn
Mỗi ý dưới đây cần một kết luận và căn cứ riêng. Không suy ra bằng nhau hoặc vuông góc chỉ từ hình vẽ. Với câu tính toán, ghi đơn vị; với câu chứng minh, nêu rõ tam giác và trường hợp bằng nhau hoặc bất đẳng thức được sử dụng.
Bài 1. Giới hạn đường cao và trung tuyến
Cho tam giác ABC có AB = 7 cm, AC = 11 cm. AI là đường cao, AM là trung tuyến từ A.
a) Chứng minh AI < 9 cm.
b) Chứng minh AM < 9 cm.
c) Có thể suy ra \(AM=AI\) từ hai giới hạn trên không?
Bài 2. Tỉ số trọng tâm
G là trọng tâm tam giác PQR, M là trung điểm QR và GM = 4 cm.
a) Tính PG.
b) Tính PM.
c) Nêu lỗi trong kết luận “\(PG=GM\) vì G ở giữa P và M”.
Bài 3. Hai khả năng tam giác cân
a) Tìm các bộ cạnh của tam giác cân có chu vi 84 cm và một cạnh dài 24 cm.
b) Kiểm tra từng bộ ở ý a bằng bất đẳng thức tam giác.
c) Với chu vi 84 cm và một cạnh dài 18 cm, có những bộ cạnh nào hợp lệ?
Bài 4. Điều kiện trong lập luận
a) Vì sao một đường trung tuyến cũng là phân giác từ cùng đỉnh giúp kết luận tam giác cân?
b) Trong chứng minh giới hạn đường cao, có thể hai đẳng thức \(AI=AB\) và \(AI=AC\) cùng xảy ra không?
c) Nếu G chia một đoạn AX theo AG = 2GX nhưng chưa biết X là trung điểm cạnh đối diện, có đủ căn cứ kết luận G là trọng tâm không?
9. Lời giải và đáp án
Bài 1
a) Theo chứng minh về đường cao, AI < (AB + AC)/2 = (7 + 11)/2 = 9 cm. Trường hợp chân ngoài cạnh vẫn được bao gồm.
b) Dựng N sao cho M là trung điểm AN. Từ hai tam giác bằng nhau và bất đẳng thức trong ACN như phần 4, AM < (AB + AC)/2 = 9 cm.
c) Không. Hai đại lượng cùng nhỏ hơn 9 không buộc bằng nhau. Các giả thiết không nói trung tuyến AM vuông góc BC, nên không được đồng nhất nó với đường cao AI.
Bài 2
a) PG = 2GM = 8 cm theo tính chất trọng tâm trên trung tuyến PM.
b) \(PM=PG\) + GM = 8 + 4 = 12 cm vì G nằm giữa P và M.
c) “Nằm giữa” chỉ cho phép cộng PG + \(GM=PM\), không cho hai đoạn bằng nhau. Trọng tâm chia trung tuyến theo tỉ số 2:1 tính từ đỉnh, không phải 1:1.
Bài 3
a) Nếu 24 cm là đáy thì hai cạnh bằng nhau là 30 cm; được bộ 30, 30, 24. Nếu hai cạnh bằng nhau dài 24 cm thì đáy là 36 cm; được bộ 24, 24, 36.
b) Bộ đầu hợp lệ vì cạnh lớn nhất 30 nhỏ hơn 30 + 24. Bộ sau hợp lệ vì 36 < 24 + 24 = 48. Cả hai có tổng bằng 84 cm.
c) Nếu 18 cm là đáy, bộ cạnh là 33, 33, 18 và hợp lệ. Nếu hai cạnh bằng nhau dài 18 cm thì đáy 48 cm, nhưng 18 + 18 < 48 nên bị loại. Chỉ nhận bộ 33, 33, 18.
Bài 4
a) Dựng điểm đối xứng của đỉnh qua trung điểm cạnh để tạo hai tam giác bằng nhau. Tính chất phân giác cho hai góc bằng nhau trong tam giác phụ, suy ra hai cạnh bên ban đầu bằng nhau, như chứng minh ở phần 5.
b) Không. \(AI=AB\) chỉ xảy ra khi I = B, còn \(AI=AC\) chỉ xảy ra khi I = C. Hai đầu B và C phân biệt, nên không thể đồng thời xảy ra. Vì thế tổng hai bất đẳng thức cho dấu nghiêm ngặt.
c) Chưa đủ. Muốn áp dụng tính chất trọng tâm, cần AX là trung tuyến, tức X là trung điểm của cạnh đối diện. Tỉ số trên một đoạn không được xác định là trung tuyến không tự nhận diện trọng tâm.
10. Tự kiểm tra trước khi chuyển sang hình khối
Khi chứng minh một bất đẳng thức, hãy xem dấu bằng có thể xảy ra ở bước nào. Khi dựng điểm phụ, hãy ghi nó nằm trên tia nào và đoạn nào có trung điểm đã biết. Khi xét tam giác cân, hãy thử đủ vai trò của cạnh được cho. Những kiểm tra này ngăn lỗi do bỏ sót trường hợp hơn là chỉ tính lại các phép cộng.
Với các điểm đồng quy, hãy giữ riêng ba nhóm thông tin: trọng tâm chia trung tuyến; giao điểm trung trực cách đều đỉnh; trực tâm xác định các quan hệ vuông góc. Chỉ trong những tam giác đặc biệt, các điểm ấy mới trùng nhau. Không dùng hình đẹp hoặc đối xứng tình cờ thay cho giả thiết.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 35.
Bài sau: Bài 36. Hình hộp chữ nhật và hình lập phương.
Phạm vi và thứ tự được đối chiếu với Toán 7 tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống trên nguồn sách điện tử NXBGDVN. Các ví dụ, bài luyện và hình minh họa được biên soạn độc lập.