Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Bài 36: Hình hộp chữ nhật và hình lập phương

Nhận diện đỉnh, cạnh, mặt, đường chéo; tính diện tích xung quanh và thể tích hình hộp chữ nhật, hình lập phương với lời giải kiểm tra đơn vị.

Hình hộp ABCD.A′B′C′D′ có 8 đỉnh,12 cạnh. AC′ được tô nổi là một đường chéo của hình; AC nằm trên mặt đáy nên là đường chéo mặt.

Một hộp đựng đồ có thể được mô hình hóa bằng hình hộp chữ nhật, nhưng muốn tính vật liệu hoặc dung tích cần đọc rõ đề đang hỏi những mặt nào và dùng kích thước bên trong hay bên ngoài. Bài học này giúp nhận diện đỉnh, cạnh, mặt, đường chéo, rồi tính diện tích xung quanh và thể tích. Những kích thước trong bài luyện là dữ liệu giả định; hình vẽ chỉ giúp theo dõi cấu trúc, không phải bản thiết kế sản xuất.

1. Đọc tên hình và ghép đúng các đỉnh

Hình hộp chữ nhật có sáu mặt là hình chữ nhật, tám đỉnh và mười hai cạnh. Khi gọi tên ABCD.A′B′C′D′, hai mặt đối diện được ghi theo thứ tự các đỉnh tương ứng. Các cạnh nối hai mặt đó là AA′, BB′, CC′ và DD′. Chúng song song và có độ dài bằng nhau. Dấu phẩy trên tên đỉnh giúp phân biệt hai lớp đỉnh, không phải một phép tính.

Để đếm cạnh không sót, hãy chia thành bốn cạnh của mặt đáy ABCD, bốn cạnh của mặt đối diện A′B′C′D′ và bốn cạnh nối tương ứng. Tổng là mười hai. Một cạnh chung của hai mặt chỉ được đếm một lần. Nếu đếm bốn cạnh cho mỗi mặt rồi lấy sáu nhân bốn, em đã đếm mỗi cạnh hai lần.

Với ABCD và A′B′C′D′ làm hai mặt đáy, bốn mặt bên là ABB′A′, BCC′B′, CDD′C′ và DAA′D′. Mỗi tên mặt phải đi liên tiếp quanh đường biên của một hình chữ nhật. Không nối tùy ý bốn đỉnh rồi gọi đó là mặt. Cách chọn đáy cần được giữ nhất quán khi tính diện tích xung quanh, vì chiều cao tương ứng là cạnh nối hai đáy ấy.

2. Đường chéo của hình khác đường chéo của mặt

Hình hộp chữ nhật có bốn đường chéo nối các cặp đỉnh đối diện của hình: AC′, BD′, CA′ và DB′. Hai đầu của một đường chéo này không cùng nằm trên một mặt. Còn AC là đường chéo của mặt ABCD, không phải đường chéo xuyên hình đang được đếm trong con số bốn. Cần đọc đúng đối tượng khi đề chỉ rõ đường chéo của hình hoặc của một mặt.

Trong Bài 36, ta nhận diện và gọi tên các đường chéo; chưa cần dùng công thức căn bậc hai để tính độ dài đường chéo không gian. Các góc của mỗi mặt chữ nhật đều vuông trong hình thật, dù hình biểu diễn trên giấy có thể trông xiên. Không dùng thước đo góc trên hình phối cảnh để thay đổi kết luận về cấu tạo của hình hộp.

3. Hình lập phương là trường hợp đặc biệt

Hình lập phương là hình hộp chữ nhật có sáu mặt đều là hình vuông. Mười hai cạnh của nó có cùng độ dài. Nó vẫn có tám đỉnh, sáu mặt và bốn đường chéo của hình. Không cộng thêm đỉnh hoặc đường chéo chỉ vì các mặt có hình dạng đặc biệt hơn.

Một hình hộp chữ nhật có hai kích thước bằng nhau chưa chắc là hình lập phương. Chẳng hạn, hộp dài 6 cm, rộng 6 cm và cao 4 cm có đáy vuông nhưng các mặt bên không đều là hình vuông. Chỉ khi ba kích thước bằng nhau thì hộp chữ nhật ấy là hình lập phương. Đây là khác biệt giữa có một mặt vuông và có sáu mặt vuông.

4. Diện tích xung quanh: xác định bốn mặt bên

Gọi a, b là chiều dài và chiều rộng đáy, h là chiều cao, cùng một đơn vị độ dài. Diện tích xung quanh hình hộp chữ nhật là Sxq = 2(a + b)h. Có thể hiểu bốn mặt bên gồm hai mặt diện tích ah và hai mặt diện tích bh; cộng chúng được công thức trên. Hai mặt đáy chưa nằm trong diện tích xung quanh.

Nếu cần diện tích cả sáu mặt, cộng thêm hai lần diện tích đáy ab. Nếu cần vật liệu cho một khay không nắp, cộng chỉ một đáy. Khi đề nói bỏ qua mép dán và độ dày, kết quả là diện tích hình học lí tưởng. Không tự thêm phần hao hụt hoặc báo đó là lượng vật liệu mua thực tế nếu đề chưa yêu cầu.

Với hình lập phương cạnh a, bốn mặt bên đều có diện tích \(a^{2}\) nên Sxq = \(4a^{2}\). Toàn bộ sáu mặt có tổng diện tích \(6a^{2}\); hộp mở một mặt cần năm mặt, tổng \(5a^{2}\) khi bỏ qua mép nối. Ba công thức ứng với ba tập mặt khác nhau, không thay thế cho nhau theo thói quen.

5. Thể tích và dung tích

Thể tích hình hộp chữ nhật bằng tích ba kích thước: V = abh. Với hình lập phương, V = \(a^{3}\). Diện tích dùng đơn vị vuông, thể tích dùng đơn vị khối. Một kết quả \(\mathrm{cm}^{2}\) không thể dùng làm dung tích; cũng không cộng một số \(\mathrm{cm}^{2}\) với một số \(\mathrm{cm}^{3}\) dù hai số xuất hiện trong cùng một bài.

Muốn tính dung tích chứa được, hãy dùng kích thước lòng trong hoặc giả thiết thành hộp có độ dày không đáng kể. Một lít bằng một đềximét khối, bằng một nghìn centimét khối. Khi đổi từ centimét sang đềximét, mỗi kích thước chia mười, còn thể tích chia một nghìn. Đừng chia thể tích chỉ cho mười vì nhớ quy tắc đổi đơn vị độ dài.

6. Bài luyện A: nhận diện cấu trúc

Đề bài

a) Trong hình hộp ABCD.A′B′C′D′, nêu bốn cạnh nối hai mặt ABCD và A′B′C′D′.

b) Trong các đoạn AB, AC và AC′, đoạn nào là cạnh, đường chéo mặt, đường chéo hình?

c) Hộp có kích thước 5 cm, 5 cm và 8 cm có phải hình lập phương không? Nêu lí do.

Lời giải

a) Bốn cạnh là AA′, BB′, CC′ và DD′. Mỗi cạnh nối một đỉnh ở đáy với đỉnh tương ứng ở mặt đối diện. Không dùng AB′ thay AA′ vì AB′ là đường chéo của một mặt bên, không phải cạnh nối tương ứng.

b) AB là cạnh của hình. AC là đường chéo nằm trong mặt ABCD. AC′ nối hai đỉnh đối diện của hình nên là đường chéo hình. Việc cả ba đều là đoạn thẳng không làm chúng cùng loại; cần xem vị trí hai đầu đoạn trong cấu trúc hộp.

c) Không phải hình lập phương vì ba kích thước chưa bằng nhau. Hai mặt đáy có thể là hình vuông cạnh 5 cm, nhưng các mặt bên có kích thước 5 cm và 8 cm. Hình lập phương yêu cầu cả sáu mặt là hình vuông.

7. Bài luyện B: khay không nắp

Một khay mô hình dạng hộp chữ nhật dài 18 cm, rộng 12 cm, cao 5 cm. Khay không có nắp; bỏ qua độ dày và phần mép ghép. Các kích thước này được dùng thống nhất cho bài hình học lí tưởng, không đại diện cho vật liệu thực tế có thành dày.

Đề bài

a) Tính diện tích xung quanh khay.

b) Tính diện tích vật liệu của đáy và bốn mặt bên.

c) Tính thể tích phần lòng khay và đổi sang lít theo giả thiết đã nêu.

Lời giải

a) Diện tích xung quanh bằng 2(18 + 12)·5 = 300 \(\mathrm{cm}^{2}\). Có thể kiểm tra bằng bốn mặt: hai mặt 18·5 và hai mặt 12·5, tổng là 180 + 120 = 300 \(\mathrm{cm}^{2}\). Chưa có diện tích đáy trong kết quả này.

b) Đáy có diện tích 18·12 = 216 \(\mathrm{cm}^{2}\). Tổng vật liệu hình học cần cho khay mở bằng 300 + 216 = 516 \(\mathrm{cm}^{2}\). Không cộng hai đáy vì khay không có nắp. Cũng không gọi 516 là diện tích xung quanh, vì nó đã gồm đáy.

c) Thể tích bằng 18·12·5 = 1080 \(\mathrm{cm}^{3}\), tương ứng 1,08 lít. Đây là dung tích lí tưởng khi dùng đầy chiều cao và bỏ qua độ dày theo đề. Nếu bài cho kích thước ngoài của khay thành dày mà không có dữ kiện lòng trong, không được dùng ngay phép tính này cho dung tích.

8. Bài luyện C: hình lập phương và kích thước chưa biết

Đề bài

a) Hình lập phương cạnh 6 cm có diện tích xung quanh và thể tích bằng bao nhiêu?

b) Nếu làm hộp lập phương cạnh 6 cm không có nắp, bỏ qua mép ghép, diện tích năm mặt là bao nhiêu?

c) Một hình lập phương khác có diện tích xung quanh 196 \(\mathrm{cm}^{2}\). Tìm cạnh dương và thể tích.

Lời giải

a) Diện tích xung quanh bằng 4·\(6^{2}\) = 144 \(\mathrm{cm}^{2}\). Thể tích bằng \(6^{3}\) = 216 \(\mathrm{cm}^{3}\). Dù cùng dùng số sáu, hai công thức đếm các đối tượng khác nhau: diện tích mặt và không gian chứa bên trong.

b) Năm mặt có tổng diện tích 5·\(6^{2}\) = 180 \(\mathrm{cm}^{2}\). Một cách kiểm tra là lấy 144 \(\mathrm{cm}^{2}\) của bốn mặt bên cộng 36 \(\mathrm{cm}^{2}\) của đáy. Không dùng sáu mặt vì đã bỏ một mặt làm miệng hộp.

c) Diện tích mỗi mặt vuông bằng 196 : 4 = 49 \(\mathrm{cm}^{2}\). Cạnh dương bằng 7 cm vì \(7^{2}\) = 49. Thể tích bằng \(7^{3}\) = 343 \(\mathrm{cm}^{3}\). Không chọn cạnh âm và không lấy 196 chia bốn làm độ dài cạnh; 49 vẫn là diện tích một mặt.

Hình lập phương cạnh 6 cm: một mặt 36 cm², bốn mặt bên 144 cm², năm mặt hộp mở 180 cm², thể tích 216 cm³.
Hình lập phương biểu diễn phối cảnh; bảng phân biệt diện tích các tập mặt và thể tích.

9. Bài luyện D: đổi đơn vị và kiểm tra dung tích

Một thùng có lòng trong dài 0,4 m, rộng 25 cm, cao 30 cm. Đáy đặt ngang, thành thẳng đứng, bỏ qua những vật chiếm chỗ trong thùng. Đề hỏi phần chứa nước, nên các kích thước lòng trong là dữ kiện đúng để sử dụng.

Đề bài

a) Đổi các kích thước về centimét và tính dung tích đầy thùng theo lít.

b) Nếu nước chỉ cao 18 cm, thể tích nước bằng bao nhiêu lít?

c) Cần thêm bao nhiêu lít để đầy nếu không có rò rỉ, tràn hoặc bay hơi trong quá trình tính?

Lời giải

a) Chiều dài 0,4 m bằng 40 cm. Dung tích là 40·25·30 = 30000 \(\mathrm{cm}^{3}\), bằng 30 lít. Không nhân trực tiếp 0,4 với 25 và 30 rồi ghi \(\mathrm{cm}^{3}\) vì đơn vị chiều dài chưa thống nhất.

b) Phần nước có cùng đáy 40 cm nhân 25 cm, chiều cao 18 cm. Thể tích nước bằng 18000 \(\mathrm{cm}^{3}\), tức 18 lít. Chiều cao thành thùng vẫn là 30 cm nhưng không dùng nó để tính lượng nước chưa đầy.

c) Lượng cần thêm là 30 − 18 = 12 lít. Có thể kiểm tra bằng phần chiều cao trống 30 − 18 = 12 cm: 40·25·12 = 12000 \(\mathrm{cm}^{3}\). Hai cách khớp nhau vì thùng có tiết diện đáy không đổi theo chiều cao.

10. Tự kiểm sau khi tính

Trước mỗi phép tính diện tích, hãy chỉ rõ những mặt nào được tính và có nắp hay không. Trước mỗi phép tính thể tích, hãy chỉ rõ đang dùng chiều cao hộp hay chiều cao nước và dùng kích thước trong hay ngoài. Đọc lại đơn vị cuối dòng để phát hiện việc lẫn độ dài, diện tích và thể tích.

Với bài nhận diện hình, đếm theo nhóm cạnh và ghép đúng đỉnh tương ứng. Với hình biểu diễn, nét đứt chỉ phần khuất chứ không phải cạnh bị thiếu. Bài tiếp theo trong sách là phần Luyện tập, tiếp tục củng cố các hình này; chưa chuyển ngay sang lăng trụ đứng. Nắm chắc cấu trúc mặt và đơn vị sẽ giúp em xử lí các bài vật liệu, dung tích chính xác hơn.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài tập cuối chương IX.

Bài sau: Luyện tập sau Bài 36.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗