Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức: Luyện tập sau Bài 36

Luyện hình hộp chữ nhật, hình lập phương: cạnh và đường chéo, diện tích hộp mở, thể tích, đơn vị và nước dâng. Có bài giải từng ý.

Phân biệt diện tích bốn mặt bên, hộp mở, hộp kín và thể tích

Luyện tập sau Bài 36 Toán 7 Kết nối tri thức giúp em dùng kiến thức về hình hộp chữ nhật và hình lập phương để đọc hình, tính thể tích và chọn đúng phần diện tích cần tính. Đây là mục “Luyện tập” đứng trước Bài 37, không phải mục “Luyện tập chung”. Điều quan trọng nhất là hiểu đề đang hỏi khối chứa bên trong hay những mặt bao quanh.

Các ví dụ và bài tập dưới đây được biên soạn riêng, dùng số liệu giả định. Em cần biết công thức diện tích hình chữ nhật, diện tích hình vuông, thể tích hình hộp và cách đổi đơn vị. Sau phần luyện tập, em có thể phân biệt cạnh với đường chéo, tính vật liệu cho hộp mở và giải thích một bài toán mực nước bằng thể tích.

1. Đọc tên đỉnh, cạnh và đường chéo trước khi tính

Xét hình hộp chữ nhật ABCD.A′B′C′D′. Các đỉnh A, B, C, D đi theo thứ tự quanh một mặt đáy; A′, B′, C′, D′ là các đỉnh tương ứng của mặt đáy còn lại. Các cạnh bên nối những cặp tương ứng AA′, BB′, CC′, DD′. Cách đọc này giúp tránh nối nhầm hai đỉnh chỉ vì chúng trông gần nhau trên hình phối cảnh.

Hình hộp có tám đỉnh, mười hai cạnh và sáu mặt. Bốn cạnh trên đáy thứ nhất là AB, BC, CD, DA; bốn cạnh trên đáy thứ hai là A′B′, B′C′, C′D′, D′A′; cộng thêm bốn cạnh bên được mười hai. Đếm theo nhóm rõ ràng sẽ ít bỏ sót hơn đi theo mọi nét nhìn thấy trên hình.

Đường chéo của hình hộp nối hai đỉnh đối diện không cùng thuộc một mặt. Bốn đường chéo của hình hộp đang xét là AC′, BD′, CA′, DB′. Đoạn AC chỉ là đường chéo của mặt đáy ABCD, không phải đường chéo đi qua bên trong khối. Đoạn AA′ là cạnh bên, cũng không phải đường chéo của khối.

Trên hình vẽ, một số cạnh khuất được vẽ nét đứt; điều đó không làm chúng ngừng là cạnh. Ngược lại, một đoạn được vẽ nét liền có thể là đường chéo hoặc một đường phụ. Phân loại dựa vào các đỉnh và mặt của khối, không dựa riêng vào nét liền hay nét đứt.

2. Diện tích xung quanh, hộp mở và hộp kín

Gọi a, b là hai kích thước đáy, h là chiều cao của hình hộp chữ nhật. Diện tích xung quanh là tổng diện tích bốn mặt bên, bằng 2(a + b)h. Công thức chưa chứa diện tích hai đáy. Khi dùng, hãy chỉ rõ mặt nào được chọn là đáy để chiều cao h có ý nghĩa nhất quán.

Nếu một hộp có đáy nhưng không có nắp, diện tích các tấm mặt của hộp bằng 2(a + b)h + ab. Nếu hộp kín đủ sáu mặt, tổng diện tích là 2(a + b)h + 2ab. Nếu đề chỉ bọc bốn mặt bên, dừng ở diện tích xung quanh, không tự thêm đáy.

Trong các bài vật liệu ở đây, giả sử độ dày, phần ghép nối, đường may và hao hụt không đáng kể. Vì vậy diện tích tính được là tổng diện tích các mặt hình học. Nó không phải một dự toán mua vật liệu ngoài thực tế nếu chưa có dữ kiện về mép dán, cắt thừa hoặc cách bố trí trên tấm vật liệu.

Với hình lập phương cạnh a, diện tích mỗi mặt là \(a^{2}\). Bốn mặt bên có diện tích \(4a^{2}\); hộp có đáy không nắp gồm năm mặt nên cần \(5a^{2}\); khối kín đủ sáu mặt có diện tích \(6a^{2}\). Số mặt cần phủ quyết định hệ số, chứ không phải mọi bài hình lập phương đều dùng số 6.

3. Ví dụ một hộp mở: tách các đại lượng

Một hộp giả định có đáy hình chữ nhật dài 24 cm, rộng 15 cm và cao 10 cm, không có nắp. Bỏ qua độ dày vật liệu. Diện tích xung quanh bằng 2 · (24 + 15) · 10 = 780 \(\mathrm{cm}^{2}\). Đây là phần bốn mặt bên, không gồm mặt đáy.

Diện tích đáy bằng 24 · 15 = 360 \(\mathrm{cm}^{2}\). Tổng diện tích vật liệu cho đáy và bốn mặt bên là 780 + 360 = 1 140 \(\mathrm{cm}^{2}\). Nếu đề đổi thành hộp kín có thêm nắp cùng kích thước đáy thì cần thêm 360 \(\mathrm{cm}^{2}\), được 1 500 \(\mathrm{cm}^{2}\).

Thể tích hình hộp là 24 · 15 · 10 = 3 600 \(\mathrm{cm}^{3}\). Diện tích dùng đơn vị vuông, còn thể tích dùng đơn vị khối. Hai kết quả nói về hai đại lượng khác nhau: 1 140 \(\mathrm{cm}^{2}\) không thể được gọi là dung tích của hộp, và 3 600 \(\mathrm{cm}^{3}\) không thể được gọi là diện tích vật liệu.

Hình khai triển hộp không nắp với đáy 24 nhân 15, hai mặt 24 nhân 10 và hai mặt 15 nhân 10
Năm mặt của hộp mở: một đáy 360 cm² và bốn mặt bên tổng 780 cm².

4. Thể tích và dung tích: dùng kích thước nào?

Thể tích hình hộp chữ nhật bằng abh, còn hình lập phương bằng \(a^{3}\). Nếu hỏi sức chứa của một vật chứa, cần dùng kích thước lòng trong. Nếu đề cho kích thước ngoài nhưng không cho độ dày thành, không được tự coi kích thước đó là lòng trong, trừ khi đề cho phép bỏ qua độ dày.

Trong mô hình hộp ở phần trước, độ dày được bỏ qua nên thể tích 3 600 \(\mathrm{cm}^{3}\) tương ứng dung tích 3,6 lít, vì 1 000 \(\mathrm{cm}^{3}\) bằng 1 lít. Đây là dung tích khi chứa đầy theo mô hình. Nếu đề chỉ hỏi một lượng nước thấp hơn miệng hộp, phải dùng chiều cao lớp nước chứ không dùng toàn bộ chiều cao hộp.

Mọi kích thước trong cùng phép nhân phải cùng đơn vị. Ví dụ, dài 0,4 m, rộng 25 cm và cao 20 cm cần đổi 0,4 m thành 40 cm trước. Thể tích bằng 40 · 25 · 20 = 20 000 \(\mathrm{cm}^{3}\), hay 20 lít. Nhân thẳng 0,4 · 25 · 20 rồi ghi \(\mathrm{cm}^{3}\) sẽ sai.

Đổi đơn vị diện tích và thể tích không theo cùng hệ số với độ dài. Một mét bằng 100 cm nhưng một mét vuông bằng 10 000 \(\mathrm{cm}^{2}\); một mét khối bằng 1 000 000 \(\mathrm{cm}^{3}\). Nếu chưa nhớ, hãy hình dung hai hoặc ba thừa số độ dài cùng được đổi đơn vị rồi nhân các hệ số lại.

5. Nhiều khối nhỏ: phân biệt sức chứa và cách xếp

Một khay mô hình có 12 ngăn, mỗi ngăn là hình lập phương cạnh trong 3 cm. Bỏ qua phần giãn nở và chỉ xét thể tích hình học các ngăn. Một ngăn có thể tích \(3^{3}\) = 27 \(\mathrm{cm}^{3}\); tổng thể tích mười hai ngăn là 12 · 27 = 324 \(\mathrm{cm}^{3}\).

Phép nhân đúng vì các ngăn là những phần riêng biệt không chồng lấn và đều có cùng kích thước. Nếu ngăn không chứa đầy thì 324 \(\mathrm{cm}^{3}\) chỉ là tổng sức chứa tối đa theo mô hình, không tự bằng thể tích chất đang có trong khay. Đề cần nói rõ đầy hay chưa đầy.

Trong một bài xếp hộp, tỉ số thể tích chỉ cho một giới hạn về lượng chứa, chưa luôn bảo đảm các vật xếp vừa. Muốn kết luận xếp được một số khối nhỏ theo hàng và lớp, hãy kiểm tra số khối dọc theo từng chiều. Với hộp lòng trong 12 cm × 9 cm × 6 cm và các khối lập phương cạnh 3 cm, ta có 4 khối, 3 khối và 2 lớp theo ba chiều.

Như vậy cách xếp thẳng hàng ấy đặt được 4 · 3 · 2 = 24 khối. Kiểm tra bằng thể tích: hộp có 648 \(\mathrm{cm}^{3}\), mỗi khối 27 \(\mathrm{cm}^{3}\), và 648 : 27 = 24. Ở đây hai cách khớp nhau vì từng chiều đều chia hết cho cạnh khối nhỏ; không suy rộng kết luận xếp vừa từ thể tích cho mọi kích thước khác.

6. Bài toán nước dâng: nêu đủ giả thiết

Xét một mô hình bể dạng hình hộp chữ nhật có đáy trong 20 cm × 15 cm, cao trong 20 cm, chứa nước sâu 8 cm. Đặt vào bể mười khối đặc, mỗi khối có thể tích 60 \(\mathrm{cm}^{3}\). Giả sử tất cả khối nằm hoàn toàn dưới nước, không hút nước, không có nước tràn ra và không có phần thể tích nào bị tính chồng lấn.

Tổng thể tích các khối là 600 \(\mathrm{cm}^{3}\). Khi chúng chìm hoàn toàn, phần thể tích này chiếm chỗ của nước nên làm mực nước tăng. Diện tích đáy bể bằng 20 · 15 = 300 \(\mathrm{cm}^{2}\). Độ tăng mực nước bằng 600 : 300 = 2 cm.

Mực nước mới sâu 8 + 2 = 10 cm, còn cách miệng bể 20 − 10 = 10 cm. Kết quả mới nhỏ hơn chiều cao bể nên phù hợp giả thiết không tràn. Nước ban đầu không tự tăng thể tích; mực nước tăng vì trong phần không gian dưới mặt nước có thêm các vật chiếm chỗ.

Nếu vật nổi một phần, không thể lấy toàn bộ thể tích vật làm thể tích chiếm chỗ dưới nước. Nếu nước tràn, cũng không thể giữ nguyên cách tính phần nước còn trong bể như trường hợp không tràn. Bài học chỉ giải mô hình với các điều kiện đã nêu, không hướng dẫn thí nghiệm bằng vật nặng hay đưa ra kết luận thiếu dữ kiện.

7. Bài luyện tự biên soạn

Hãy ghi công thức, thay số cùng đơn vị rồi kết luận có đơn vị. Với câu hỏi diện tích, trước hết liệt kê mặt nào cần tính. Với câu hỏi thể tích, xác định chiều cao của khối hoặc của lớp chất đang xét. Mỗi ý dưới đây được trình bày riêng để dễ đối chiếu.

Bài 1. Đọc hình hộp

Cho hình hộp ABCD.A′B′C′D′, các đỉnh tương ứng như phần đầu.

a) Nêu bốn cạnh bên.

b) Phân loại AA′, AC và AC′ thành cạnh, đường chéo mặt hoặc đường chéo khối.

c) Nêu số đỉnh, cạnh và đường chéo khối.

Bài 2. Hộp mở hình lập phương

Một hộp không nắp có dạng hình lập phương cạnh 12 cm; bỏ qua độ dày và mép nối.

a) Tính diện tích bốn mặt bên.

b) Tính diện tích đáy và bốn mặt bên.

c) Tính thể tích hộp.

Bài 3. Thống nhất đơn vị

Một hộp có kích thước lòng trong dài 0,3 m, rộng 20 cm, cao 15 cm.

a) Tính dung tích khi đầy, bằng \(\mathrm{cm}^{3}\) rồi đổi sang lít.

b) Nếu nước sâu 10 cm, tính thể tích nước.

c) So sánh thể tích nước với dung tích hộp và giải thích phần chênh lệch.

Bài 4. Mực nước trong mô hình

Bể dạng hình hộp chữ nhật có diện tích đáy trong 400 \(\mathrm{cm}^{2}\), cao 18 cm, nước sâu 7 cm. Các khối đặc chìm hoàn toàn có tổng thể tích 800 \(\mathrm{cm}^{3}\), không hút nước; không mất nước.

a) Tính độ tăng mực nước nếu không tràn.

b) Tính mực nước mới và kiểm tra có tràn không.

c) Tính khoảng cách từ mặt nước mới đến miệng bể.

8. Đáp án và giải thích

Bài 1

a) Bốn cạnh bên là AA′, BB′, CC′, DD′. Mỗi cạnh nối hai đỉnh tương ứng của hai mặt đáy.

b) AA′ là cạnh bên; AC là đường chéo mặt ABCD; AC′ là đường chéo khối. AC′ nối hai đỉnh đối diện không cùng thuộc một mặt.

c) Có tám đỉnh, mười hai cạnh và bốn đường chéo khối. Không cộng thêm các đường chéo mặt vào số bốn.

Bài 2

a) Diện tích xung quanh bằng 4 · \(12^{2}\) = 576 \(\mathrm{cm}^{2}\).

b) Có năm mặt cần tính nên tổng diện tích bằng 5 · \(12^{2}\) = 720 \(\mathrm{cm}^{2}\). Không thêm mặt nắp vì đề nói không nắp.

c) Thể tích bằng \(12^{3}\) = 1 728 \(\mathrm{cm}^{3}\). Đơn vị khối khác đơn vị vuông ở hai ý trước.

Bài 3

a) Đổi 0,3 m = 30 cm. Dung tích bằng 30 · 20 · 15 = 9 000 \(\mathrm{cm}^{3}\) = 9 lít.

b) Thể tích nước bằng 30 · 20 · 10 = 6 000 \(\mathrm{cm}^{3}\) = 6 lít. Dùng độ sâu nước 10 cm thay vì chiều cao toàn hộp.

c) Còn 3 000 \(\mathrm{cm}^{3}\), tức 3 lít không gian chưa chứa nước. Phần này tương ứng lớp cao 15 − 10 = 5 cm trên diện tích đáy 600 \(\mathrm{cm}^{2}\).

Bài 4

a) Độ tăng mực nước bằng 800 : 400 = 2 cm, do thể tích vật chìm được chia cho diện tích đáy bể.

b) Độ sâu mới bằng 7 + 2 = 9 cm. Vì 9 < 18, nước không tràn, phù hợp giả thiết tính toán.

c) Khoảng cách tới miệng bể bằng 18 − 9 = 9 cm. Đừng nhầm độ tăng 2 cm với khoảng cách còn lại.

9. Tự kiểm tra đáp án

Nếu đáp án diện tích mang đơn vị \(\mathrm{cm}^{3}\) hoặc thể tích mang đơn vị \(\mathrm{cm}^{2}\), hãy sửa trước khi kiểm tra số học. Nếu hộp không nắp mà em dùng sáu mặt, cần bỏ diện tích một đáy. Nếu bài nước dâng cho mực nước mới vượt chiều cao bể, phải xét nước tràn chứ không giữ nguyên kết luận không tràn.

Với hình phối cảnh, đếm các yếu tố theo cấu trúc của khối, không đo độ dài trực tiếp trên ảnh. Với bài ứng dụng, chỉ dùng số liệu giả định đã được cho và nêu rõ những yếu tố được bỏ qua. Một công thức đúng chỉ cho kết quả phù hợp khi kích thước và các mặt được chọn đúng.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 36. Hình hộp chữ nhật và hình lập phương.

Bài sau: Bài 37. Hình lăng trụ đứng tam giác và hình lăng trụ đứng tứ giác.

Thứ tự và phạm vi mục Luyện tập được đối chiếu với Toán 7 tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống trên nguồn sách điện tử NXBGDVN. Ví dụ, số liệu và bài luyện được biên soạn độc lập.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗