Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức Bài 37: Hình lăng trụ đứng tam giác và hình lăng trụ đứng tứ giác

Nhận biết đáy, cạnh bên và chiều cao lăng trụ đứng; tính diện tích xung quanh, thể tích. Có hình khai triển, bài luyện và kiểm tra dữ kiện.

Khung lăng trụ đứng tam giác với hai đáy tương ứng và ba cạnh bên

Hình lăng trụ đứng tam giác có hai đáy là hai tam giác bằng nhau và ba mặt bên hình chữ nhật. Hình lăng trụ đứng tứ giác có hai đáy là hai tứ giác bằng nhau và bốn mặt bên hình chữ nhật. Trong Bài 37 Toán 7 Kết nối tri thức, em học cách đọc các yếu tố của hai hình này và tính diện tích xung quanh, thể tích theo đúng đáy đã chọn.

Các ví dụ và bài luyện dưới đây được biên soạn riêng, không chép bài tập sách giáo khoa. Em cần ôn diện tích tam giác, hình thang, hình chữ nhật và đơn vị diện tích, thể tích. Mục tiêu quan trọng là phân biệt chiều cao của lăng trụ với chiều cao nằm bên trong hình đáy, vì hai độ dài này làm những công việc khác nhau trong phép tính.

1. Nhận biết hình lăng trụ đứng

Hai mặt đáy của lăng trụ đứng song song và bằng nhau. Các cạnh bên nối những đỉnh tương ứng của hai đáy, song song và có cùng độ dài. Các mặt bên là hình chữ nhật. Độ dài một cạnh bên chính là chiều cao của lăng trụ đứng, tức khoảng cách giữa hai mặt đáy.

Đáy không nhất thiết nằm ở phía dưới trang giấy hoặc tiếp xúc với mặt bàn. Một hình có thể được đặt nằm ngang, nhưng cặp mặt đáy được xác định theo cấu trúc lăng trụ vẫn giữ nguyên. Nếu vật có hai đầu hình tam giác bằng nhau và các mặt nối hai đầu là hình chữ nhật, ta có thể chọn hai tam giác ấy làm đáy dù một mặt chữ nhật đang nằm trên bàn.

Từ “đứng” không có nghĩa vật phải được đặt thẳng trên bàn. Nó mô tả quan hệ giữa cạnh bên và mặt đáy. Một hình vẽ phối cảnh thường làm mặt chữ nhật trông như hình bình hành; vì vậy phải đọc giả thiết hình lăng trụ đứng, không đo góc trên màn hình để kết luận mặt thật không vuông.

2. Đỉnh, cạnh và mặt của lăng trụ đứng tam giác

Với hình ABC.A′B′C′, các cặp đỉnh tương ứng là A với A′, B với B′, C với C′. Sáu đỉnh được chia thành hai nhóm ba đỉnh của hai đáy. Các cạnh đáy gồm AB, BC, CA và A′B′, B′C′, C′A′. Ba cạnh bên là AA′, BB′, CC′.

Hai mặt đáy là ABC và A′B′C′. Ba mặt bên là ABB′A′, BCC′B′ và CAA′C′. Khi gọi tên một mặt, hãy đi lần lượt quanh đường viền mặt ấy, không nối chéo giữa các đỉnh rồi tạo tên không theo thứ tự. Tổng cộng hình có sáu đỉnh, chín cạnh và năm mặt.

Đoạn AB′ là đường chéo của mặt bên ABB′A′, không phải cạnh bên. Độ dài cạnh bên phải được lấy từ AA′, BB′ hoặc CC′. Không chọn một đường chéo mặt thay cho chiều cao lăng trụ chỉ vì nó cũng nối hai mặt đáy.

3. Lăng trụ đứng tứ giác không nhất thiết là hình hộp chữ nhật

Hình lăng trụ đứng tứ giác ABCD.A′B′C′D′ có tám đỉnh. Hai đáy có tổng cộng tám cạnh đáy; cộng bốn cạnh bên được mười hai cạnh. Hai mặt đáy và bốn mặt bên tạo thành sáu mặt. Mỗi mặt bên là hình chữ nhật, nhưng đáy có thể là hình thang hoặc một tứ giác khác theo dữ kiện.

Hình hộp chữ nhật là trường hợp đáy hình chữ nhật của lăng trụ đứng tứ giác. Hình lập phương cũng thuộc nhóm này. Tuy nhiên, không được suy ngược rằng mọi lăng trụ đứng tứ giác đều có sáu mặt chữ nhật. Nếu đáy là hình thang không phải hình chữ nhật thì hai mặt đáy không phải hình chữ nhật.

Để tính diện tích đáy, phải nhận đúng loại tứ giác. Với đáy hình thang, cần hai đáy song song và chiều cao của hình thang. Không lấy tích hai cạnh bất kì của hình thang như công thức diện tích hình chữ nhật. Tên loại hình quyết định cách tính, không chỉ số cạnh bằng bốn.

4. Vì sao diện tích xung quanh bằng chu vi đáy nhân chiều cao?

Gọi h là chiều cao lăng trụ đứng. Nếu đáy tam giác có ba cạnh a, b, c, ba mặt bên lần lượt có diện tích ah, bh, ch. Cộng lại được (a + b + c)h. Biểu thức trong ngoặc là chu vi một đáy, nên diện tích xung quanh bằng chu vi đáy nhân h.

Với đáy tứ giác, ta cộng thêm mặt chữ nhật thứ tư. Cách làm vẫn cho Sxq = C · h, trong đó C là chu vi một đáy. Diện tích xung quanh chỉ tính các mặt bên, không có hai mặt đáy. Nếu cần diện tích toàn bộ bề mặt của khối kín thì cộng thêm hai lần diện tích đáy.

Ví dụ, một lăng trụ đứng có đáy tam giác vuông với ba cạnh được cho là 5 cm, 12 cm, 13 cm; hai cạnh góc vuông là 5 cm và 12 cm. Cạnh bên dài 8 cm. Chu vi đáy bằng 30 cm, nên diện tích xung quanh là 30 · 8 = 240 \(\mathrm{cm}^{2}\). Các cạnh được cho đầy đủ; bài không yêu cầu tìm cạnh huyền bằng một định lí mới.

Ba mặt bên có kích thước 5 nhân 8, 12 nhân 8 và 13 nhân 8, tổng diện tích 240 cm vuông
Dải ba mặt bên có chiều cao chung 8 cm và tổng chiều rộng bằng chu vi đáy 30 cm.

Hình khai triển phần mặt bên là một dải gồm các hình chữ nhật nối nhau. Để khép thành mô hình đầy đủ, cần thêm hai đáy bằng nhau ở vị trí phù hợp, sao cho cạnh gắn có cùng độ dài. Chỉ một dải ba hình chữ nhật chưa phải toàn bộ hình khai triển của lăng trụ tam giác kín.

5. Thể tích: diện tích đáy khác với chu vi đáy

Thể tích hình lăng trụ đứng bằng diện tích một đáy nhân chiều cao: V = Sđáy · h. Công thức này dùng diện tích, không dùng chu vi. Cả hai công thức đều nhân h nhưng phần đứng trước khác nhau: chu vi cho diện tích xung quanh, diện tích đáy cho thể tích.

Trong ví dụ tam giác vuông có hai cạnh góc vuông 5 cm và 12 cm, diện tích đáy là 5 · 12 : 2 = 30 \(\mathrm{cm}^{2}\). Thể tích bằng 30 · 8 = 240 \(\mathrm{cm}^{3}\). Con số 240 trùng với con số ở diện tích xung quanh của ví dụ này, nhưng hai đại lượng không bằng nhau vì đơn vị và ý nghĩa khác nhau.

Nếu cần phủ kín tất cả mặt của khối trong mô hình bỏ qua mép nối, tổng diện tích là 240 + 2 · 30 = 300 \(\mathrm{cm}^{2}\). Nếu chỉ phủ hai mặt tương ứng với các cạnh đáy 5 cm và 13 cm thì diện tích là (5 + 13) · 8 = 144 \(\mathrm{cm}^{2}\). Cần liệt kê mặt phải phủ thay vì mặc định mọi câu vật liệu đều dùng diện tích toàn phần.

6. Phân biệt hai chiều cao trong đáy hình thang

Xét một lăng trụ đứng tứ giác có đáy hình thang. Hai cạnh song song của hình thang dài 6 cm và 10 cm; khoảng cách giữa hai cạnh đó là 3 cm. Chiều cao lăng trụ, tức cạnh bên nối hai mặt đáy, dài 9 cm. Các số liệu này mô tả hai chiều cao khác nhau.

Diện tích đáy hình thang bằng (6 + 10) · 3 : 2 = 24 \(\mathrm{cm}^{2}\). Sau khi tính xong diện tích mặt đáy, mới nhân với chiều cao lăng trụ 9 cm để được V = 24 · 9 = 216 \(\mathrm{cm}^{3}\). Nếu đổi chỗ 3 và 9 tùy ý, ý nghĩa hình học từng bước sẽ sai dù một vài tích tình cờ cho cùng kết quả số.

Muốn tính diện tích xung quanh của lăng trụ này, cần chu vi hình thang, tức phải biết thêm hai cạnh còn lại hoặc dữ kiện đủ để tìm chúng. Chỉ biết hai đáy 6, 10 và chiều cao hình thang 3 chưa xác định duy nhất chu vi hình thang. Vì vậy dữ kiện có thể đủ tính thể tích nhưng chưa đủ tính diện tích xung quanh.

Nếu bổ sung hình thang vuông, có cạnh vuông góc hai đáy dài 3 cm và cạnh còn lại được cho dài 5 cm, chu vi đáy là 6 + 10 + 3 + 5 = 24 cm. Khi ấy diện tích xung quanh bằng 24 · 9 = 216 \(\mathrm{cm}^{2}\). Một lần nữa, không nhầm con số diện tích này với thể tích 216 \(\mathrm{cm}^{3}\).

7. Đơn vị, dữ kiện thiếu và mô hình thực tế

Trước khi nhân, đổi các độ dài về cùng đơn vị. Một chiều cao lăng trụ 0,2 m tương ứng 20 cm. Nếu diện tích đáy là 18 \(\mathrm{cm}^{2}\) thì thể tích bằng 18 · 20 = 360 \(\mathrm{cm}^{3}\), không phải 18 · 0,2 \(\mathrm{cm}^{3}\). Đổi đơn vị giúp các thừa số cùng nói về một hệ đo.

Đối với dung tích một vật chứa, cần dùng kích thước lòng trong hoặc giả thiết bỏ qua độ dày. Diện tích vật liệu tính theo các mặt hình học chỉ áp dụng khi đề cho phép bỏ qua mép dán, chồng mí và hao hụt. Các ví dụ trong bài là mô hình học tập, không phải thông số của sản phẩm được đo hoặc hướng dẫn chế tạo vật chịu lực.

Nếu đề chỉ cho chu vi đáy và chiều cao, có thể tính diện tích xung quanh nhưng chưa chắc tính được thể tích. Ngược lại, biết diện tích đáy và chiều cao cho thể tích nhưng chưa chắc cho diện tích xung quanh. Đừng tự giả sử đáy là tam giác đều hay hình vuông để bổ sung dữ kiện không có.

8. Bài luyện tự biên soạn

Bài 1. Đọc các yếu tố

Cho hình lăng trụ đứng tam giác ABC.A′B′C′ với các cặp đỉnh tương ứng.

a) Nêu ba cạnh bên và số mặt bên.

b) Nêu hai mặt đáy và tổng số cạnh.

c) AB′ có phải là chiều cao của lăng trụ không? Giải thích.

Bài 2. Đáy tam giác vuông

Một lăng trụ đứng có đáy tam giác vuông với hai cạnh góc vuông 9 cm, 12 cm và cạnh huyền được cho dài 15 cm. Cạnh bên dài 7 cm.

a) Tính diện tích xung quanh.

b) Tính thể tích.

c) Tính tổng diện tích bề mặt nếu khối kín đủ hai đáy.

Bài 3. Đáy hình thang

Một lăng trụ đứng có đáy hình thang với hai đáy 8 cm, 14 cm và chiều cao hình thang 4 cm. Chiều cao lăng trụ là 10 cm.

a) Tính diện tích một đáy.

b) Tính thể tích.

c) Dữ kiện trên có đủ để tính diện tích xung quanh không?

Bài 4. Chọn công thức và đơn vị

a) Một lăng trụ đứng có chu vi đáy 22 cm, chiều cao 0,3 m. Tính diện tích xung quanh.

b) Một lăng trụ đứng có diện tích đáy 22 \(\mathrm{cm}^{2}\) và chiều cao 0,3 m. Tính thể tích.

c) Vì sao hai kết quả số ở ý a và b trùng nhau nhưng không thể nói diện tích bằng thể tích?

9. Đáp án và giải thích

Bài 1

a) Các cạnh bên là AA′, BB′, CC′. Có ba mặt bên, mỗi mặt là một hình chữ nhật.

b) Hai mặt đáy là ABC và A′B′C′. Tổng số cạnh bằng sáu cạnh đáy cộng ba cạnh bên, tức chín cạnh.

c) Không. AB′ là đường chéo mặt ABB′A′. Chiều cao của lăng trụ đứng bằng độ dài cạnh bên như AA′, không phải đường chéo mặt.

Bài 2

a) Chu vi đáy bằng 9 + 12 + 15 = 36 cm. Diện tích xung quanh bằng 36 · 7 = 252 \(\mathrm{cm}^{2}\).

b) Diện tích đáy bằng 9 · 12 : 2 = 54 \(\mathrm{cm}^{2}\). Thể tích bằng 54 · 7 = 378 \(\mathrm{cm}^{3}\).

c) Tổng diện tích bề mặt bằng 252 + 2 · 54 = 360 \(\mathrm{cm}^{2}\). Phải cộng cả hai đáy vì khối được yêu cầu kín.

Bài 3

a) Diện tích đáy bằng (8 + 14) · 4 : 2 = 44 \(\mathrm{cm}^{2}\). Số 4 là chiều cao trong hình thang đáy.

b) Thể tích bằng 44 · 10 = 440 \(\mathrm{cm}^{3}\). Số 10 là chiều cao lăng trụ, khác chiều cao hình thang.

c) Chưa đủ. Cần chu vi hình thang nhưng hai cạnh còn lại chưa được xác định. Không tự coi hình thang cân hoặc vuông để đưa ra một chu vi.

Bài 4

a) Đổi 0,3 m thành 30 cm. Diện tích xung quanh bằng 22 · 30 = 660 \(\mathrm{cm}^{2}\).

b) Đổi chiều cao về 30 cm. Thể tích bằng 22 · 30 = 660 \(\mathrm{cm}^{3}\).

c) Hai kết quả cùng có số đo 660 nhưng thuộc hai đại lượng khác nhau: diện tích đo bề mặt, thể tích đo phần không gian chiếm chỗ. Đơn vị \(\mathrm{cm}^{2}\) và \(\mathrm{cm}^{3}\) không thể bỏ đi khi so sánh.

10. Tự kiểm tra trước khi chuyển sang luyện tập

Hãy tìm cặp mặt đáy trước, xác định cạnh bên làm chiều cao, rồi chọn chu vi hay diện tích đáy theo yêu cầu. Với đáy tam giác hoặc hình thang, ghi riêng phép tính diện tích đáy để tránh dùng nhầm một cạnh xiên làm chiều cao của hình phẳng.

Nếu bài hỏi vật liệu, hãy liệt kê những mặt thực sự được phủ. Nếu bài hỏi thể tích, hãy kiểm tra dữ kiện diện tích đáy đã đủ chưa. Một lời giải có kết luận “chưa đủ dữ kiện” đúng lí do tốt hơn một đáp số được tạo ra bằng giả thiết tự thêm.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Luyện tập sau Bài 36.

Bài sau: Toán 7: Luyện tập sau Bài 37 về hình lăng trụ đứng.

Phạm vi và thứ tự được đối chiếu với Toán 7 tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống trên nguồn sách điện tử NXBGDVN. Ví dụ, hình minh họa và bài luyện được biên soạn độc lập.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗