Ôn tập chương Tam giác bằng nhau không chỉ là nhớ tên các trường hợp. Điều quan trọng hơn là biết chọn hai tam giác, ghép đúng đỉnh tương ứng và phân biệt dữ kiện đã cho với điều đang cần chứng minh. Một bài hình có thể bắt đầu bằng tính góc, chuyển sang chứng minh hai tam giác bằng nhau, rồi kết thúc bằng kết luận về tam giác cân hoặc đường trung trực. Mỗi bước cần có căn cứ riêng.
Phần ôn tập này đặt sau Luyện tập chung của Bài 16 trong Toán 7 tập một Kết nối tri thức với cuộc sống. Các bài luyện được biên soạn mới để kết nối kiến thức Bài 12 đến Bài 16, không chép lại bài tập sách giáo khoa. Em nên tự làm trước khi đọc lời giải. Khi gặp khó, hãy viết giả thiết và kết luận thành hai dòng, sau đó tìm đoạn thẳng hoặc góc xuất hiện ở cả hai phía của điều cần chứng minh.
1. Bản đồ phương pháp của chương
Với bài tính góc, điểm xuất phát thường là tổng ba góc của một tam giác bằng \(180^{\circ}\). Nếu có tam giác cân, hai góc ở đáy bằng nhau; nếu có tam giác vuông, hai góc nhọn có tổng bằng \(90^{\circ}\). Các tính chất này phải gắn với đúng tam giác đang xét. Không cộng ba góc thuộc ba hình khác nhau chỉ vì chúng được đặt gần nhau trên bản vẽ.
Với bài chứng minh bằng nhau, hãy tìm một trong ba bộ dữ kiện cạnh, cạnh, cạnh; cạnh, góc, cạnh; góc, cạnh, góc. Ở trường hợp thứ hai, góc phải xen giữa hai cạnh đã xét. Ở trường hợp thứ ba, cạnh phải nằm giữa hai góc đã xét. Đối với tam giác vuông, cần xác nhận cả hai góc vuông trước khi dùng trường hợp riêng, đặc biệt là cạnh huyền và cạnh góc vuông.
Với bài đường trung trực, luôn nhớ định nghĩa gồm hai điều đồng thời: đường thẳng vuông góc với đoạn thẳng và đi qua trung điểm của đoạn ấy. Tính chất cách đều hai đầu mút giúp chuyển bài toán hình học thành các đẳng thức độ dài. Chiều đảo cho phép xác định một điểm thuộc đường trung trực khi điểm đó cách đều hai đầu mút. Tuy nhiên, muốn xác định một đường thẳng bằng hai điểm, hai điểm phải phân biệt.
2. Bài luyện tính góc và nhận dạng tam giác cân
Đề bài 1
a) Tam giác ABC cân tại A, \(\angle BAC\) bằng \(44^{\circ}\). Tính \(\angle ABC\) và \(\angle ACB\).
b) Tam giác DEF có góc D bằng \(52^{\circ}\) và góc E bằng \(76^{\circ}\). Tính góc F và xác định cặp cạnh bằng nhau.
c) Một bạn kết luận tam giác có một góc bằng \(60^{\circ}\) luôn là tam giác đều. Hãy kiểm tra kết luận bằng một bộ ba góc cụ thể.
Lời giải bài 1
a) Vì ABC cân tại A nên hai góc ở đáy B và C bằng nhau. Tổng hai góc ấy bằng \(180^{\circ}\) − \(44^{\circ}\) = \(136^{\circ}\), vì vậy mỗi góc bằng \(68^{\circ}\). Kiểm tra lại: \(44^{\circ}\) + \(68^{\circ}\) + \(68^{\circ}\) = \(180^{\circ}\). Cạnh bằng nhau đã nằm trong giả thiết là AB và AC; không được đổi thành AB và BC chỉ vì hai góc ở đáy bằng nhau.
b) Góc F bằng \(180^{\circ}\) − \(52^{\circ}\) − \(76^{\circ}\) = \(52^{\circ}\). Góc D và góc F bằng nhau nên hai cạnh đối diện chúng bằng nhau, tức \(EF=DE\). Tam giác DEF cân tại E, không phải tại D. Muốn tránh nhầm, em có thể chỉ vào cạnh không chứa đỉnh của góc đang xét rồi mới viết tên cạnh đối diện.
c) Bộ ba góc \(60^{\circ}\), \(50^{\circ}\), \(70^{\circ}\) có tổng bằng \(180^{\circ}\) và tạo được một tam giác không có ba góc bằng nhau. Vì thế một góc \(60^{\circ}\) chưa đủ để kết luận tam giác đều. Nếu biết thêm tam giác cân và góc \(60^{\circ}\) là một góc của tam giác, khi ấy có thể dùng tổng góc và tính chất góc ở đáy để suy ra hai góc còn lại đều bằng \(60^{\circ}\).
Bài luyện đầu giúp tách điều kiện đủ khỏi một dấu hiệu nhìn có vẻ quen thuộc. Từ một góc đặc biệt không được tự thêm tính cân hoặc tính đều. Trong lời giải hình học, một phản ví dụ rõ ràng thường có ích hơn câu nhận xét rằng kết luận có vẻ sai. Bộ ba góc được chọn phải hợp lệ và phải thật sự làm kết luận không còn đúng.
3. Từ cạnh chung đến đường trung trực
Đề bài 2
a) Cho A, B phân biệt; P và Q nằm khác phía đối với đường thẳng AB, thỏa mãn \(PA=PB\) và \(QA=QB\). Chứng minh ΔPAQ = ΔPBQ.
b) Gọi M là giao điểm của PQ với AB. Dùng các tam giác PAM và PBM để chứng minh \(MA=MB\).
c) Chứng minh PQ là đường trung trực của AB, chỉ rõ vì sao hai góc tại M đều là góc vuông.
Lời giải bài 2
a) Hai tam giác PAQ và PBQ có \(PA=PB\), \(QA=QB\) theo giả thiết, còn PQ là cạnh chung. Vì vậy chúng bằng nhau theo c.c.c, với P tương ứng P, A tương ứng B, Q tương ứng Q. Suy ra \(\angle APQ\) bằng \(\angle BPQ\). Không cần giả sử trước PQ vuông góc với AB để thực hiện bước này.
b) Do P và Q nằm khác phía của AB, M nằm giữa P và Q. Hai tia PM và PQ trùng nhau nên \(\angle APM\) bằng \(\angle BPM\). Xét ΔPAM và ΔPBM: \(PA=PB\), PM chung, \(\angle APM\) bằng \(\angle BPM\). Theo c.g.c, hai tam giác bằng nhau. Do đó \(MA=MB\). Cách giải này làm rõ vai trò của góc xen giữa PA, PM và PB, PM.
c) Từ hai tam giác vừa chứng minh bằng nhau suy ra \(\angle PMA\) bằng \(\angle PMB\). M nằm giữa A và B vì \(MA=MB\) và A, B phân biệt, M thuộc đường thẳng AB. Hai \(\angle PMA\) và PMB kề bù, có tổng \(180^{\circ}\), nên mỗi góc bằng \(90^{\circ}\). Như vậy PQ vuông góc AB tại trung điểm M, đúng hai điều kiện trong định nghĩa đường trung trực.
Ở bài này, các tam giác cần xét đều không suy biến vì P không thuộc AB. Điều kiện hai điểm P và Q khác phía còn giúp xác định giao điểm và hướng tia trong lập luận. Nếu bỏ điều kiện vị trí mà vẫn giữ nguyên lời giải về hai tia PM và PQ, có thể xuất hiện một bước không được bảo đảm. Khi tổng quát hóa bài toán, em phải sửa cả cách chứng minh chứ không chỉ xóa bớt giả thiết.
4. Tam giác cân, trung điểm và hai tam giác bằng nhau
Đề bài 3
a) Cho ΔKLM cân tại K, \(KL=KM\) = 13 cm. N là trung điểm LM và LN = 5 cm. Chứng minh ΔKLN = ΔKMN.
b) Chứng minh KN vuông góc LM và KN là tia phân giác của \(\angle LKM\).
c) Tính LM và chu vi tam giác KLM. Có cần tính độ dài KN để trả lời không?
Lời giải bài 3
a) Ta có \(KL=KM\) do giả thiết, \(LN=MN\) do N là trung điểm LM, KN là cạnh chung. Suy ra ΔKLN = ΔKMN theo c.c.c. Thứ tự tương ứng là K với K, L với M, N với N. Việc ghi đúng thứ tự giúp đọc ngay các cặp góc bằng nhau cần dùng ở câu tiếp theo.
b) Hai \(\angle KNL\) và KNM bằng nhau, đồng thời kề bù vì N nằm giữa L và M. Mỗi góc bằng \(90^{\circ}\), nên KN vuông góc LM. Hai \(\angle LKN\) và MKN cũng bằng nhau. Vì N nằm trên cạnh LM, tia KN nằm trong \(\angle LKM\); do đó KN là tia phân giác của góc này. Không chỉ dựa vào hai số đo bằng nhau mà bỏ qua vị trí tia.
c) \(LN=MN\) = 5 cm nên LM = 10 cm. Chu vi bằng 13 + 13 + 10 = 36 cm. Không cần biết KN vì KN không phải cạnh của tam giác KLM. Bài toán chỉ yêu cầu dùng dữ kiện đã có và cộng ba cạnh; đưa thêm công thức tính cạnh chưa học sẽ làm lời giải dài mà không giúp hoàn thành yêu cầu.
Đây là một chuỗi kết luận liên kết: cạnh bằng nhau dẫn tới hai tam giác bằng nhau, từ đó suy ra hai góc bằng nhau, cuối cùng kết hợp góc kề bù hoặc vị trí tia để kết luận. Không nên rút gọn toàn bộ chuỗi thành một câu rằng nhìn hình thấy đường thẳng đứng. Hình được vẽ cân đối để hỗ trợ đọc đề, không thay thế cho giả thiết và suy luận.
5. Chọn trường hợp phù hợp trong tam giác vuông
Đề bài 4
a) Hai tam giác RST và UVW lần lượt vuông tại R và U, \(ST=VW\), \(RS=UV\). Chứng minh chúng bằng nhau và viết cặp cạnh còn lại bằng nhau.
b) Nếu chỉ giữ \(ST=VW\) và hai góc vuông, đã đủ chứng minh hai tam giác bằng nhau chưa? Nêu phần dữ kiện bị thiếu trong cách dùng trường hợp ở câu a.
c) Thay giả thiết \(RS=UV\) bằng góc S = góc V = \(41^{\circ}\). Hai tam giác còn bằng nhau không? Tính hai góc nhọn còn lại.
Lời giải bài 4
a) ST và VW là các cạnh huyền vì đối diện hai góc vuông R và U. RS và UV là hai cạnh góc vuông tương ứng. Do đó ΔRST = ΔUVW theo trường hợp cạnh huyền và cạnh góc vuông. Suy ra \(RT=UW\). Không gọi đây là c.g.c, vì góc vuông không nằm giữa cạnh huyền và cạnh góc vuông đang được nêu.
b) Chưa đủ. Câu a cần thêm một cặp cạnh góc vuông tương ứng bằng nhau; nếu bỏ dữ kiện ấy, kích thước hai cạnh góc vuông vẫn có thể thay đổi trong khi cạnh huyền giữ nguyên. Chỉ có một cặp cạnh bằng nhau và một cặp góc vuông không trùng với bất kỳ bộ điều kiện đủ nào đang dùng. Cần bổ sung dữ kiện hợp lệ, không tự suy đoán từ hình.
c) Hai tam giác vẫn bằng nhau theo trường hợp cạnh huyền và góc nhọn tương ứng. Góc T và góc W đều bằng \(90^{\circ}\) − \(41^{\circ}\) = \(49^{\circ}\). Nếu muốn trình bày theo g.c.g, dùng hai góc tại S, T và V, W cùng cạnh huyền nằm giữa các góc ấy. Như vậy cách giải mới có đủ căn cứ mà không cần giả thiết cạnh góc vuông của câu a.
6. Tự kiểm tra lời chứng minh trước khi nộp
Đọc lại từng chữ “suy ra” và hỏi dữ kiện nào đứng ngay trước nó. Một đẳng thức cạnh lấy từ giả thiết nên được chỉ rõ; cạnh chung cũng phải được nêu. Với một cặp góc bằng nhau, cần biết đó là góc đối đỉnh, góc ở đáy tam giác cân hay góc tương ứng của hai tam giác đã chứng minh bằng nhau. Không dùng chính kết luận đang cần chứng minh để tạo bộ điều kiện ban đầu.
Cuối cùng, đối chiếu tên đỉnh trong kết luận với thứ tự đã thiết lập. Nếu viết ΔABC bằng ΔDEF, thì AB tương ứng DE chứ không tự đổi thành EF. Với đường trung trực, kiểm đủ trung điểm và vuông góc. Với tia phân giác, kiểm tia nằm trong góc. Những điều kiện nhỏ này giúp bài giải đáng tin cậy hơn một hình đẹp hoặc một đáp số đúng nhưng thiếu căn cứ.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 16.
Bài sau: Bài 17. Thu thập và phân loại dữ liệu.