Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức: Luyện tập chung sau Bài 16

Luyện tam giác vuông bằng nhau, tam giác cân và đường trung trực. Có bài tự luyện, lời giải rõ điều kiện và cách kiểm tra các yếu tố tương ứng.

Tam giác cân ABC với I là trung điểm BC và AI vuông góc BC

Luyện tập chung sau Bài 16 Toán 7 Kết nối tri thức yêu cầu kết hợp tam giác bằng nhau, tam giác cân và đường trung trực. Một bài có thể bắt đầu bằng điều kiện vuông góc, chuyển sang hai tam giác bằng nhau, rồi kết thúc bằng cạnh bằng nhau hoặc góc bằng nhau. Mỗi lần chuyển cần có căn cứ, không chỉ dựa vào hình vẽ.

Bài luyện tập nằm sau Bài 16 và trước Bài tập cuối chương IV. Em sẽ thực hành chọn trường hợp bằng nhau phù hợp, sử dụng trung điểm và kiểm tra vị trí các tia. Các bài tập dưới đây được biên soạn mới để tự luyện, không phải bản chép lời giải các bài đánh số trong sách giáo khoa.

Chuẩn bị một bảng dữ kiện trước khi chứng minh

Trước hết, viết rõ hai tam giác định xét. Nếu có tam giác vuông, ghi đỉnh góc vuông trước để xác định cạnh huyền. Cạnh đối diện góc vuông là cạnh huyền, còn hai cạnh tạo góc vuông là các cạnh góc vuông. Một cạnh vẽ nghiêng không tự động là cạnh huyền.

Sau đó phân loại dữ kiện thành cạnh, góc và vị trí. Ví dụ “I là trung điểm AB” cho \(IA=IB\) và A, I, B thẳng hàng, nhưng chưa cho bất cứ đường nào vuông góc AB. “P thuộc trung trực AB” cho \(PA=PB\); nếu cần góc vuông tại I, phải xác định I là giao điểm của trung trực với AB.

Cuối cùng chọn trường hợp có đủ điều kiện. Trong tam giác thường, có thể dùng c.c.c, c.g.c hoặc g.c.g. Với tam giác vuông, cạnh huyền và một cạnh góc vuông tương ứng bằng nhau là một bộ điều kiện đủ. Không thay “cạnh góc vuông” bằng một cạnh bất kì mà không kiểm tra vai trò của cạnh đó.

Ví dụ ngắn: từ cạnh huyền đến trung điểm

Cho tam giác ABC có \(AB=AC\). Kẻ AH vuông góc BC, với H nằm trong đoạn BC. Hai tam giác AHB và AHC vuông tại H, có cạnh huyền \(AB=AC\) và cạnh góc vuông AH chung, nên bằng nhau theo trường hợp cạnh huyền – cạnh góc vuông.

Từ đó \(HB=HC\). Vì H nằm giữa B và C, H là trung điểm BC. Kết hợp AH vuông góc BC, đường thẳng AH là trung trực BC. Lưu ý đường cao chỉ cho vuông góc; điều kiện chia đôi đáy được chứng minh bằng tam giác bằng nhau, không được tự lấy ngay từ hình.

Nếu \(\angle BAC\) bằng \(72^{\circ}\), hai góc đáy của tam giác ABC cân tại A đều bằng \(54^{\circ}\). Hai tam giác bằng nhau còn cho \(\angle BAH\) = \(\angle HAC\), mỗi góc bằng \(36^{\circ}\). Có thể kiểm tra trong tam giác AHB: \(36^{\circ}\) + \(54^{\circ}\) + \(90^{\circ}\) = \(180^{\circ}\). Không cần dùng độ dài cạnh để tính các góc này.

Bài 1. Hai tam giác vuông và sự tương ứng

Cho tam giác ABC vuông tại A và tam giác DEF vuông tại D. Biết \(BC=EF\), \(AB=DE\), \(\angle ABC\) bằng \(32^{\circ}\).

a) Chứng minh ΔABC = ΔDEF.

b) Tính \(\angle DEF\) và \(\angle DFE\).

c) Nêu cặp cạnh còn lại bằng nhau, rồi giải thích vì sao không được gọi AB là cạnh huyền.

Lời giải và kiểm tra

a) Hai tam giác vuông có BC, EF là hai cạnh huyền bằng nhau; AB, DE là hai cạnh góc vuông tương ứng bằng nhau. Vì vậy ΔABC = ΔDEF theo cạnh huyền – cạnh góc vuông, với A tương ứng D, B tương ứng E, C tương ứng F.

b) Góc DEF tương ứng \(\angle ABC\) nên bằng \(32^{\circ}\). Trong tam giác DEF vuông tại D, \(\angle DFE\) = \(90^{\circ}\) − \(32^{\circ}\) = \(58^{\circ}\). Tổng kiểm tra \(90^{\circ}\) + \(32^{\circ}\) + \(58^{\circ}\) = \(180^{\circ}\).

c) Cặp còn lại là \(AC=DF\). AB là một cạnh tạo góc vuông tại A, nên là cạnh góc vuông. Cạnh huyền BC đối diện A; gọi sai cạnh sẽ làm điều kiện áp dụng định lí trở nên không rõ ràng.

Bài 2. Kết hợp trung điểm và góc của tam giác cân

Cho tam giác KLM cân tại K, \(\angle LKM\) bằng \(84^{\circ}\). I là trung điểm LM.

a) Chứng minh ΔKLI = ΔKMI.

b) Chứng minh KI vuông góc LM và tính \(\angle LKI\).

c) Một điểm T thuộc đường thẳng KI. So sánh TL và TM, kể cả khi T trùng I.

Lời giải và kiểm tra

a) Ta có \(KL=KM\) vì tam giác cân tại K, \(LI=MI\) vì I là trung điểm, KI chung. Suy ra ΔKLI = ΔKMI theo c.c.c. Thứ tự tương ứng là K với K, L với M, I với I.

b) Hai \(\angle KIL\), KIM bằng nhau do tương ứng; chúng kề bù vì IL và IM đối nhau. Mỗi góc bằng \(90^{\circ}\), nên KI vuông góc LM. Hai \(\angle LKI\) và IKM bằng nhau và có tổng \(84^{\circ}\), nên \(\angle LKI\) bằng \(42^{\circ}\).

c) Đường thẳng KI vuông góc LM tại trung điểm I, nên là trung trực LM. Vì T thuộc đường ấy, \(TL=TM\). Nếu T trùng I, đẳng thức là \(IL=IM\), vẫn đúng; không cần xét hai tam giác có hai đỉnh trùng nhau.

Ở bài này có hai con đường được kết nối: từ cạnh bằng nhau suy ra tam giác bằng nhau, rồi từ vuông góc tại trung điểm suy ra tính chất cách đều. Ghi rõ từng bước giúp em không nhầm điều cần chứng minh với điều đã biết.

Bài 3. Từ các điểm cách đều đến góc bằng nhau

Cho A, B là hai điểm phân biệt. P và Q là hai điểm phân biệt trên trung trực AB; cả P, Q đều khác trung điểm I của AB.

a) Chứng minh ΔAPQ = ΔBPQ.

b) Suy ra \(\angle APQ\) bằng \(\angle BPQ\).

c) Nếu biết thêm \(PA=QA\), chứng minh tam giác APQ cân và nêu đỉnh cân. Điều này có tự động đúng khi chưa thêm \(PA=QA\) không?

Lời giải và kiểm tra

a) P thuộc trung trực AB nên \(PA=PB\). Tương tự \(QA=QB\). Hai tam giác APQ, BPQ có PQ chung, do đó bằng nhau theo c.c.c. Các tam giác không suy biến vì A, B không thuộc trung trực, trong khi P và Q phân biệt trên đường ấy.

b) Theo thứ tự A với B, P với P, Q với Q, \(\angle APQ\) tương ứng \(\angle BPQ\) nên bằng nhau. Đây là hai góc có chung đỉnh P, không phải hai góc ở đỉnh A và B.

c) \(PA=QA\) cho tam giác APQ cân tại A, nơi hai cạnh bằng nhau gặp nhau. Nếu chưa có giả thiết này, chỉ biết \(PA=PB\) và \(QA=QB\), không suy ra \(PA=QA\). Hai điểm trên trung trực có thể cách A những khoảng khác nhau.

P và Q ở hai vị trí khác nhau trên trung trực AB; PA bằng PB và QA bằng QB nhưng PA khác QA trong hình minh họa
Hai cặp khoảng cách bằng nhau không có nghĩa mọi khoảng cách trên hình đều bằng nhau. Hình tự dựng với P và Q cách I khác nhau.

Bài 4. Dùng kết quả lớn để xét hai phần nhỏ

Cho tam giác ABC và DEF có \(AB=DE\), \(AC=DF\), \(\angle BAC\) = \(\angle EDF\). M và N lần lượt là trung điểm AB và DE.

a) Chứng minh ΔABC = ΔDEF.

b) Chứng minh ΔAMC = ΔDNF.

c) Suy ra \(MC=NF\) và viết đúng cặp góc tương ứng tại M, N.

Lời giải và kiểm tra

a) Hai cặp cạnh \(AB=DE\), \(AC=DF\) và hai góc xen giữa BAC = EDF cho ΔABC = ΔDEF theo c.g.c. Đỉnh A tương ứng D, B tương ứng E, C tương ứng F.

b) Vì M, N là trung điểm, \(AM=AB\) : 2 và \(DN=DE\) : 2. Từ \(AB=DE\) suy ra \(AM=DN\). Tia AM trùng tia AB, tia DN trùng tia DE, nên \(\angle MAC\) = \(\angle NDF\). Kết hợp \(AC=DF\), hai tam giác AMC và DNF bằng nhau theo c.g.c.

c) M tương ứng N, C tương ứng F nên \(MC=NF\) và \(\angle AMC\) = \(\angle DNF\). Không viết \(\angle AMC\) bằng \(\angle DFN\) vì \(\angle DFN\) có đỉnh F, không phải đỉnh N tương ứng với M.

Trong bài này, ý thứ hai có thể dùng ngay dữ kiện cạnh ban đầu cùng tính chất trung điểm. Ý thứ nhất giúp xác lập bảng tương ứng của cả hai hình và còn cho \(BC=EF\). Không phải mọi kết quả của ý trước đều bắt buộc xuất hiện trong ý sau; chỉ dùng những kết quả thực sự cần thiết.

Sửa ba lập luận chưa đủ căn cứ

Lập luận “P và Q cùng thuộc trung trực AB nên \(AP=AQ\)” thiếu điều kiện. Tính chất trung trực so sánh khoảng cách từ cùng một điểm đến hai đầu mút. Cách viết đúng là \(AP=BP\) và \(AQ=BQ\). Muốn so sánh AP với AQ, cần dữ kiện bổ sung hoặc một lập luận khác.

Lập luận “I là trung điểm LM nên KI vuông góc LM” cũng chưa đúng nếu không biết gì về K. Một đường qua trung điểm có thể nghiêng theo nhiều hướng. Trong Bài 2, điều kiện \(KL=KM\) mới giúp chứng minh hai góc ở I bằng nhau và sau đó suy ra vuông góc.

Lập luận “hai tam giác vuông có một cạnh bằng nhau nên bằng nhau” chưa đủ. Chẳng hạn hai tam giác vuông có hai cạnh góc vuông lần lượt 3 cm, 4 cm và 3 cm, 6 cm cùng có một cạnh 3 cm nhưng không bằng nhau. Phải chỉ rõ bộ điều kiện đầy đủ của trường hợp được sử dụng.

Kiểm tra hình vẽ và trường hợp đặc biệt

Hình minh họa chỉ giúp theo dõi dữ kiện. Một đoạn trông nằm ngang không chứng minh nó vuông góc với đoạn khác; hai cạnh trông cân đối không chứng minh chúng bằng nhau. Kí hiệu góc vuông, gạch cạnh bằng nhau chỉ được thêm khi đề cho hoặc đã chứng minh.

Khi dùng trung trực AB, luôn có A khác B. Khi viết đường thẳng PQ, cần P khác Q. Khi xét tam giác APQ, ba điểm phải không thẳng hàng. Những điều kiện này thường đã nằm trong đề, nhưng cần kiểm tra trước khi áp dụng định lí. Bỏ qua chúng có thể khiến một bước đúng với tam giác thật bị dùng cho hình suy biến.

Ở bài có nhiều bước tính góc, em nên kiểm tra cả tổng và vị trí. Ví dụ tam giác cân ở Bài 2 có hai góc đáy bằng (\(180^{\circ}\) − \(84^{\circ}\)) : 2 = \(48^{\circ}\). Trong tam giác KLI vuông tại I, góc K bằng \(42^{\circ}\) và góc L bằng \(48^{\circ}\), tổng hai góc nhọn là \(90^{\circ}\). Sự phù hợp giữa hai cách tính là một phép kiểm tra hữu ích.

Tự luyện lại theo mục tiêu

Nếu hay nhầm cạnh huyền, hãy làm lại Bài 1 và ghi đỉnh góc vuông trước mọi phép so sánh. Nếu hay suy thêm dữ kiện từ hình, hãy che phần giải Bài 2, chỉ liệt kê những điều thực sự có từ trung điểm và tam giác cân. Nếu nhầm thứ tự đỉnh, lập bảng tương ứng cho Bài 4 rồi đổi tên từng cạnh, từng góc theo bảng.

Phạm vi được đối chiếu với phần Luyện tập chung sau Bài 16, trang 85–86, trong SGK Toán 7 tập một trên Thư viện số NXBGDVN. Các ví dụ tự luyện giúp củng cố quan hệ giữa điều kiện và kết luận; không thay thế toàn bộ bài tập cuối chương sẽ học tiếp.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 16. Tam giác cân. Đường trung trực của đoạn thẳng.

Bài sau: Bài tập cuối chương IV.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗