Tam giác cân có hai cạnh bằng nhau; hai góc ở đáy của nó bằng nhau. Đường trung trực của một đoạn thẳng vừa đi qua trung điểm, vừa vuông góc với đoạn thẳng ấy. Bài 16 Toán 7 Kết nối tri thức nối hai kiến thức này bằng một ý quan trọng: các điểm trên đường trung trực cách đều hai đầu mút.
Bài học thuộc Chương IV của Toán 7 tập một. Em cần biết tổng góc tam giác, trung điểm, góc kề bù và các trường hợp tam giác bằng nhau. Mục tiêu là nhận biết đúng đỉnh cân, tính góc có căn cứ, hiểu cả hai chiều của tính chất cách đều và dựng đường trung trực bằng thước, compa. Các ví dụ dưới đây được biên soạn riêng để luyện tập.
Tam giác cân tại đâu và những yếu tố nào bằng nhau?
Trong tam giác ABC, nếu \(AB=AC\) thì hai cạnh bằng nhau gặp nhau tại A, nên tam giác cân tại A. AB và AC là hai cạnh bên; BC là cạnh đáy. Góc BAC là góc ở đỉnh, còn \(\angle ABC\) và ACB là hai góc ở đáy. Chữ “đáy” không có nghĩa đoạn thẳng bắt buộc nằm ngang trong hình.
Nếu dữ kiện đổi thành \(AB=BC\), tam giác cân tại B, cạnh đáy là AC. Đây là một lỗi dễ gặp khi học sinh đã quen hình có đỉnh A nằm phía trên. Hãy tìm đầu mút chung của hai cạnh bằng nhau trước rồi mới ghi tên đỉnh cân và góc đáy.
Tính chất cần nhớ theo hai chiều: hai cạnh bằng nhau trong một tam giác dẫn đến hai góc đối diện chúng bằng nhau; ngược lại, hai góc bằng nhau dẫn đến hai cạnh đối diện chúng bằng nhau. Ví dụ góc B bằng góc C thì cạnh đối diện B là AC, cạnh đối diện C là AB, nên \(AC=AB\) và tam giác cân tại A.
Giải thích tính chất thuận và dấu hiệu nhận biết
Giả sử ABC cân tại A. Lấy I là trung điểm BC. Hai tam giác ABI và ACI có \(AB=AC\), \(BI=CI\) và AI chung, nên bằng nhau theo c.c.c. Các góc tại B và C tương ứng bằng nhau. Như vậy tính chất góc đáy được suy ra từ cạnh bằng nhau, không phải do hình trông đối xứng.
Để giải thích chiều ngược, giả sử góc B bằng góc C trong tam giác ABC. Vẽ tia phân giác của góc A cắt BC tại I. Hai \(\angle BAI\) và CAI bằng nhau. Vì \(\angle ABI\) bằng \(\angle ACI\), tổng góc trong hai tam giác cho \(\angle AIB\) bằng \(\angle AIC\). Hai tam giác ABI và ACI có hai góc kề cạnh AI bằng nhau và AI chung, nên bằng nhau theo g.c.g. Suy ra \(AB=AC\).
Khi dùng dấu hiệu nhận biết, cần xác định đúng cạnh đối diện. Nếu góc A bằng góc B thì \(BC=AC\), tam giác cân tại C, không phải tại A hoặc B. Đỉnh cân là đỉnh còn lại, nơi hai cạnh đối diện các góc bằng nhau gặp nhau.
Tính góc của tam giác cân, đều và vuông cân
Với tam giác ABC cân tại A, biết góc A bằng \(44^{\circ}\) thì tổng hai góc đáy bằng \(136^{\circ}\). Vì hai góc ấy bằng nhau, mỗi góc bằng \(136^{\circ}\) : 2 = \(68^{\circ}\). Viết gọn: góc B = góc C = (\(180^{\circ}\) − \(44^{\circ}\)) : 2. Kiểm tra \(44^{\circ}\) + \(68^{\circ}\) + \(68^{\circ}\) = \(180^{\circ}\).
Nếu biết góc đáy bằng \(57^{\circ}\), góc ở đỉnh bằng \(180^{\circ}\) − 2 × \(57^{\circ}\) = \(66^{\circ}\). Không được lấy (\(180^{\circ}\) − \(57^{\circ}\)) : 2, vì số \(57^{\circ}\) lúc này không phải góc ở đỉnh. Đề chỉ nói “một góc bằng \(57^{\circ}\)” mà chưa chỉ đỉnh thì cần xét vị trí của góc đó, không tự chọn một trường hợp.
Tam giác đều có ba cạnh bằng nhau. Theo tính chất tam giác cân, ba góc của nó bằng nhau, nên mỗi góc bằng \(60^{\circ}\). Ngược lại, một tam giác có ba góc bằng nhau thì mỗi góc bằng \(60^{\circ}\) và ba cạnh bằng nhau. Tam giác đều cũng đáp ứng định nghĩa tam giác cân; không nên thêm điều kiện “chỉ có đúng hai cạnh bằng nhau”.
Một tam giác cân có một góc \(60^{\circ}\) là tam giác đều. Nếu đó là góc đỉnh, hai góc đáy đều bằng (\(180^{\circ}\) − \(60^{\circ}\)) : 2 = \(60^{\circ}\). Nếu đó là một góc đáy, góc đáy còn lại bằng \(60^{\circ}\) và góc đỉnh cũng bằng \(60^{\circ}\). Hai trường hợp đều đưa về ba góc bằng nhau.
Tam giác vuông cân có hai góc nhọn bằng \(45^{\circ}\) và cân tại đỉnh góc vuông. Để hiểu vị trí đỉnh cân, nếu hai góc đáy có một góc vuông thì cả hai đều vuông, trái tổng góc tam giác. Vì thế góc vuông phải ở đỉnh cân, hai góc đáy chia đều phần \(90^{\circ}\) còn lại.
Đường trung trực cần đồng thời hai điều kiện
Cho đoạn thẳng AB với A khác B, gọi I là trung điểm. Đường thẳng d vuông góc AB tại I là đường trung trực của AB. Có hai điều kiện riêng: I nằm giữa A và B với \(IA=IB\); d vuông góc AB. Chỉ có một điều kiện không đủ.
Một đường thẳng đi qua trung điểm nhưng nghiêng với AB chưa phải trung trực. Một đường thẳng vuông góc AB tại điểm khác trung điểm cũng chưa phải trung trực. Khi chứng minh theo định nghĩa, hãy viết cả “vuông góc” lẫn “tại trung điểm”, không bỏ một nửa kết luận.
Đường trung trực là cả đường thẳng, kéo dài về hai phía, không chỉ là đoạn nằm trên hình. Trong tam giác ABC cân tại A, đường thẳng AI với I là trung điểm BC chính là trung trực của BC. Hai tam giác ABI, ACI bằng nhau cho hai \(\angle AIB\), AIC bằng nhau; chúng kề bù nên đều bằng \(90^{\circ}\). Đồng thời \(\angle BAI\) bằng \(\angle IAC\), nên tia AI còn là phân giác góc A.
Điểm cách đều hai đầu mút: hiểu cả hai chiều
Nếu M thuộc đường trung trực d của AB thì \(MA=MB\). Với M khác trung điểm I, hai tam giác MIA và MIB có MI chung, \(IA=IB\) và \(\angle MIA\) = \(\angle MIB\) = \(90^{\circ}\), nên bằng nhau theo c.g.c. Suy ra \(MA=MB\). Nếu M trùng I, đẳng thức đúng ngay vì I là trung điểm; không cần tạo hai tam giác bị suy biến.
Ngược lại, nếu \(MA=MB\) thì M thuộc trung trực AB. Trước hết xét M không nằm trên đường thẳng AB. Lấy I là trung điểm AB. Hai tam giác MIA, MIB bằng nhau theo c.c.c, nên hai \(\angle MIA\), MIB bằng nhau. Chúng kề bù, vì IA và IB đối nhau, nên đều bằng \(90^{\circ}\). Do đó MI là trung trực AB và M nằm trên đường ấy.
Nếu M nằm trên đường thẳng AB và \(MA=MB\), M phải là trung điểm. Thật vậy, M nằm ngoài đoạn AB thì khoảng cách đến đầu mút xa hơn bằng khoảng cách đến đầu mút gần hơn cộng AB, không thể bằng nhau vì AB dương. Trong đoạn AB, điều kiện \(MA=MB\) xác định đúng trung điểm. Trường hợp này cũng thuộc đường trung trực.
Vì cả hai chiều đều đúng, đường trung trực AB gồm tất cả các điểm cách đều A và B. Tuy nhiên, từ một điểm M cách đều A, B, em chỉ biết M thuộc trung trực; không phải mọi đường thẳng qua M đều là trung trực. Muốn xác định một đường thẳng bằng hai điểm, cần hai điểm phân biệt cùng thuộc nó.
Dựng trung trực bằng thước và compa
Vẽ đoạn AB rồi mở compa với bán kính r lớn hơn một nửa AB. Giữ nguyên khẩu độ, vẽ các cung tâm A và tâm B để chúng cắt nhau tại hai điểm P, Q ở hai phía đường thẳng AB. Dùng thước thẳng nối P với Q và kéo dài, được đường trung trực cần dựng.
Lí do là \(PA=PB\) = r và \(QA=QB\) = r, nên P và Q đều thuộc trung trực AB. Hai điểm này phân biệt, vì vậy đường PQ chính là đường ấy. Giao điểm I của PQ và AB cho trung điểm của đoạn thẳng, kể cả khi ban đầu em chưa đo để chia đôi AB.
Điều kiện r lớn hơn AB : 2 không được bỏ. Nếu bằng đúng một nửa, hai đường tròn chỉ tiếp xúc tại trung điểm nên không có hai giao điểm phân biệt để nối. Nếu nhỏ hơn một nửa, chúng không cắt nhau. Giữ cùng khẩu độ cũng quan trọng: hai bán kính khác nhau không bảo đảm các giao điểm cách đều A và B.
Bài tập tự luyện và lời giải
Bài 1. Xác định đỉnh cân và tính góc
a) Tam giác KLM có \(KL=KM\), góc K bằng \(52^{\circ}\). Tính góc L, M.
b) Tam giác DEF có góc D bằng góc F bằng \(64^{\circ}\). Tam giác cân tại đâu? Tính góc E.
c) Một tam giác vuông có một góc nhọn \(45^{\circ}\). Giải thích vì sao nó vuông cân.
a) Hai cạnh bằng nhau gặp tại K nên góc L, M là góc đáy. Mỗi góc bằng (\(180^{\circ}\) − \(52^{\circ}\)) : 2 = \(64^{\circ}\). Tổng \(52^{\circ}\) + \(64^{\circ}\) + \(64^{\circ}\) = \(180^{\circ}\).
b) Góc D và F bằng nhau nên \(EF=ED\), tam giác cân tại E. Góc E = \(180^{\circ}\) − \(64^{\circ}\) − \(64^{\circ}\) = \(52^{\circ}\). Đỉnh cân không nằm tại hai góc bằng nhau đã cho.
c) Góc nhọn còn lại bằng \(90^{\circ}\) − \(45^{\circ}\) = \(45^{\circ}\). Hai góc nhọn bằng nhau nên hai cạnh đối diện chúng bằng nhau. Đó là hai cạnh góc vuông, vì vậy tam giác vuông cân.
Bài 2. Phân biệt đủ và thiếu điều kiện
a) Đường d vuông góc AB tại H, nhưng AH = 2 cm và HB = 5 cm với H nằm giữa A, B. d có là trung trực không?
b) I là trung điểm AB, đường e qua I nhưng không vuông góc AB. e có là trung trực không?
c) I là trung điểm AB, đường f vuông góc AB tại I. Nêu kết luận và căn cứ.
a) Không. H không phải trung điểm vì AH khác HB. Điều kiện vuông góc đúng nhưng điều kiện đi qua trung điểm thiếu, nên không thể gọi d là trung trực.
b) Không. e đi qua trung điểm nhưng thiếu vuông góc. Hai điều kiện của định nghĩa phải đúng đồng thời, không thay thế cho nhau.
c) f là trung trực AB theo định nghĩa, vì vuông góc với đoạn thẳng tại trung điểm. Kết luận không cần thêm số đo cụ thể của AB.
Bài 3. Áp dụng tính chất cách đều
a) P thuộc trung trực AB và PA = 6 cm. Tính PB.
b) Hai điểm phân biệt P, Q thỏa \(PA=PB\) và \(QA=QB\). Chứng minh PQ là trung trực AB.
c) Một điểm R thỏa \(RA=RB\). Có được nói mọi đường qua R đều vuông góc AB không?
a) \(PB=PA\) = 6 cm theo tính chất điểm thuộc trung trực. Không thể từ đó kết luận AB cũng bằng 6 cm vì đề không cho điều kiện ấy.
b) Chiều đảo cho P và Q cùng thuộc trung trực AB. Vì P khác Q, đường thẳng PQ chính là trung trực AB. Điều kiện phân biệt cần thiết để xác định duy nhất đường qua hai điểm.
c) Không. Chỉ biết R thuộc trung trực AB. Qua R vẫn có các đường khác không vuông góc AB; việc một điểm thuộc đường đặc biệt không làm mọi đường qua nó có cùng tính chất.
Bài 4. Kiểm tra cách dựng
a) Với AB = 8 cm, dùng cùng bán kính 5 cm ở hai đầu mút có tạo được hai giao điểm không?
b) Nếu dùng bán kính 4 cm thì bước nối hai giao điểm có thực hiện được không?
c) Nếu dùng bán kính 3 cm thì có giao điểm của hai đường tròn không?
a) Có. Một nửa AB bằng 4 cm, còn 5 cm lớn hơn 4 cm. Hai đường tròn cùng bán kính này cắt nhau tại hai điểm phân biệt, dùng được để dựng trung trực.
b) Không. Hai đường tròn tiếp xúc tại trung điểm AB nên chỉ có một giao điểm. Không thể coi một điểm duy nhất là hai điểm để vẽ đường thẳng.
c) Không. Tổng hai bán kính bằng 6 cm, nhỏ hơn khoảng cách hai tâm 8 cm nên hai đường tròn không gặp nhau. Cần tăng khẩu độ chung vượt 4 cm.
Chốt kiến thức và bước học tiếp
Khi giải bài, xác định đỉnh cân từ hai cạnh bằng nhau, không từ hướng vẽ. Khi chứng minh trung trực, hoặc dùng đầy đủ định nghĩa, hoặc chỉ ra hai điểm phân biệt cùng cách đều hai đầu mút. Những trường hợp điểm trùng trung điểm cần xét riêng để không gọi một hình suy biến là tam giác.
Phạm vi được đối chiếu với Bài 16 trong SGK Toán 7 tập một trên Thư viện số NXBGDVN. Hoạt động dựng hình và ví dụ ở đây phục vụ hiểu điều kiện, không thay việc chứng minh bằng kết quả đo gần đúng.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 15. Các trường hợp bằng nhau của tam giác vuông.
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 16.