Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Bài 15: Các trường hợp bằng nhau của tam giác vuông

Nhận biết bốn trường hợp bằng nhau của tam giác vuông, ghép đúng đỉnh và cạnh tương ứng, luyện chứng minh với lời giải từng bước.

Tam giác ABC vuông tại A và DEF vuông tại D; AB bằng DE bằng 6 cm, AC bằng DF bằng 8 cm; dấu vuông được ghi rõ tại A và D.

Trong tam giác vuông, góc vuông là một dữ kiện quan trọng đã có sẵn. Nhờ đó, một số trường hợp bằng nhau được nhận biết bằng ít thông tin phải ghi thêm hơn so với tam giác bất kì. Tuy nhiên, trước khi dùng một trường hợp dành riêng cho tam giác vuông, em phải xác định rõ cả hai tam giác đều vuông và vuông tại đâu. Một nét vẽ trông gần giống góc vuông không thay cho dữ kiện hoặc kết quả chứng minh.

Bài 15 thuộc Toán 7 tập một Kết nối tri thức với cuộc sống, sau Luyện tập chung của Bài 14. Bài học gồm những trường hợp liên quan đến hai cạnh góc vuông, cạnh góc vuông với góc nhọn kề, cạnh huyền với góc nhọn, và cạnh huyền với một cạnh góc vuông. Ví dụ và bài luyện dưới đây được biên soạn mới. Bài không yêu cầu dùng định lí Pythagore hoặc các công thức lượng giác để tính cạnh.

1. Xác định cạnh huyền trước khi ghép cạnh

Trong ΔABC vuông tại A, AB và AC là hai cạnh góc vuông, còn BC là cạnh huyền vì đối diện góc vuông. Nếu tam giác khác vuông tại đỉnh mang tên khác, em phải xác định lại cạnh huyền theo đỉnh đó. Không gọi cạnh nằm ngang là cạnh góc vuông theo thói quen, vì hình có thể được xoay. Tên gọi phụ thuộc vào quan hệ góc trong tam giác, không phụ thuộc hướng trên màn hình.

Khi so sánh hai tam giác vuông, ghép hai đỉnh góc vuông với nhau trước. Sau đó dùng cạnh hoặc góc được cho để xác định hai đỉnh còn lại. Một cạnh huyền phải tương ứng với cạnh huyền, một cạnh góc vuông với cạnh góc vuông. Nếu ghép sai, có thể tình cờ viết một đẳng thức độ dài đúng nhưng tên hai tam giác vẫn không đúng thứ tự tương ứng.

Hai góc nhọn của mỗi tam giác vuông có tổng bằng \(90^{\circ}\). Vì vậy, biết một góc nhọn sẽ tìm được góc nhọn còn lại. Đây là cách chuyển một số dữ kiện về dạng quen thuộc, nhưng không có nghĩa chỉ biết một cặp góc nhọn bằng nhau là đủ để kết luận hai tam giác vuông bằng nhau. Vẫn cần thông tin cạnh phù hợp để xác định kích thước.

2. Hai cạnh góc vuông tương ứng bằng nhau

Khi hai cạnh góc vuông của tam giác này lần lượt bằng hai cạnh góc vuông của tam giác kia, ta dùng c.g.c với góc xen giữa bằng \(90^{\circ}\). Lời giải vẫn cần nêu hai góc vuông, dù đề đã nói rõ ở đầu. Việc nhắc lại cho người đọc thấy vì sao ba yếu tố cạnh, góc, cạnh đều đã có, thay vì chỉ thấy hai cặp cạnh rồi kết luận đột ngột.

Bài 1. Nhìn đủ cặp góc vuông

a) Cho ΔABC vuông tại A, ΔDEF vuông tại D, \(AB=DE\) = 6 cm và \(AC=DF\) = 8 cm. Chứng minh hai tam giác bằng nhau.

b) Suy ra quan hệ giữa BC với EF và giữa \(\angle ABC\) với \(\angle DEF\).

c) Nếu bỏ dữ kiện hai tam giác vuông, chỉ giữ hai cặp cạnh bằng nhau, lời giải trên còn đủ không?

Lời giải Bài 1

a) Xét ΔABC và ΔDEF: \(AB=DE\), \(\angle BAC\) = \(\angle EDF\) = \(90^{\circ}\), \(AC=DF\). Góc vuông xen giữa hai cạnh được so sánh, nên ΔABC = ΔDEF theo c.g.c, hay trường hợp hai cạnh góc vuông tương ứng bằng nhau.

b) A ↔ D, B ↔ E, C ↔ F nên \(BC=EF\) và \(\angle ABC\) = \(\angle DEF\). Không cần tính số cụ thể của cạnh huyền để kết luận hai cạnh huyền bằng nhau; kết quả được suy ra từ hai tam giác đã bằng nhau.

c) Chưa đủ. Khi bỏ góc vuông, ta không còn đẳng thức của hai góc xen giữa. Hai cạnh bằng nhau riêng lẻ không hoàn thành điều kiện c.g.c. Cần dữ kiện góc phù hợp hoặc một căn cứ khác, không thể coi hình vẽ là phần thay thế.

3. Cạnh góc vuông và góc nhọn kề cạnh ấy

Với một cạnh góc vuông, góc ở một đầu mút là góc vuông, góc ở đầu mút kia là góc nhọn kề cạnh đó. Khi cặp cạnh góc vuông và cặp góc nhọn kề tương ứng bằng nhau, hai góc vuông cung cấp thêm một cặp góc bằng nhau. Ta trở về g.c.g với cạnh nằm giữa hai đỉnh góc đã chọn. Từ “kề” cần được kiểm tra, không bỏ đi trong lời giải.

Bài 2. Góc nào kề cạnh đã cho?

a) Cho ΔKLM vuông tại K, ΔPQR vuông tại P; \(KL=PQ\) = 7 cm, \(\angle KLM\) = \(\angle PQR\) = \(38^{\circ}\). Chứng minh ΔKLM = ΔPQR.

b) Tính \(\angle KML\) và \(\angle PRQ\).

c) Nếu đề cho \(\angle KML\) = \(\angle PRQ\) = \(52^{\circ}\) thay vì hai góc \(38^{\circ}\), có thể bổ sung bước nào để dùng cách giải trên?

Lời giải Bài 2

a) Góc K = góc P = \(90^{\circ}\), \(KL=PQ\) và góc L = góc Q = \(38^{\circ}\). Hai góc tại K, L kề KL; hai góc tại P, Q kề PQ. Vì vậy ΔKLM = ΔPQR theo g.c.g, tức cạnh góc vuông và góc nhọn kề.

b) Góc KML = \(90^{\circ}\) − \(38^{\circ}\) = \(52^{\circ}\); \(\angle PRQ\) cũng bằng \(52^{\circ}\). Có thể tính góc thứ hai bằng tổng góc trong tam giác vuông hoặc bằng sự tương ứng M ↔ R sau khi chứng minh bằng nhau.

c) Từ góc M = góc R = \(52^{\circ}\) và hai góc vuông, suy ra góc L = góc Q = \(38^{\circ}\). Khi ấy đã có góc nhọn kề KL và PQ bằng nhau, nên áp dụng lời giải câu a. Không gọi trực tiếp góc M là góc kề cạnh KL.

4. Cạnh huyền và một góc nhọn tương ứng

Khi hai tam giác đều vuông, một cặp góc nhọn bằng nhau kéo theo cặp góc nhọn còn lại bằng nhau. Nếu còn có cạnh huyền bằng nhau, ta có hai góc kề cạnh huyền bằng nhau từng đôi một và chính cạnh ấy bằng nhau. Vì thế có thể dùng g.c.g. Phần này giúp hiểu căn cứ của tên gọi cạnh huyền – góc nhọn, không phải học thêm một câu rời rạc.

Bài 3. Cạnh đối diện góc vuông

a) Cho ΔRST vuông tại R, ΔUVW vuông tại U; \(ST=VW\) = 11 cm, \(\angle RST\) = \(\angle UVW\) = \(27^{\circ}\). Chứng minh hai tam giác bằng nhau.

b) Tính \(\angle RTS\), \(\angle UWV\) và chỉ ra cạnh tương ứng với RT.

c) Vì sao không thể gọi ST là cạnh góc vuông chỉ vì nó được vẽ nằm ngang?

Lời giải Bài 3

a) ST và VW lần lượt đối diện các góc vuông R, U nên là cạnh huyền. Chúng bằng nhau, đồng thời góc S = góc V = \(27^{\circ}\). Vì vậy ΔRST = ΔUVW theo trường hợp cạnh huyền – góc nhọn, với R ↔ U, S ↔ V, T ↔ W.

b) Góc T = góc W = \(90^{\circ}\) − \(27^{\circ}\) = \(63^{\circ}\). Cạnh RT tương ứng UW nên \(RT=UW\). Nếu muốn giải qua g.c.g, có thể dùng hai góc S, T và cạnh ST tương ứng với hai góc V, W và cạnh VW.

c) Tên cạnh được xác định bằng góc vuông, không theo hướng nét vẽ. Vì ST không đi qua đỉnh góc vuông R mà nằm đối diện nó, ST là cạnh huyền. Xoay tờ giấy không thay đổi điều này.

5. Cạnh huyền và một cạnh góc vuông

Hai tam giác XYZ và UVW vuông tại X, U; cạnh huyền YZ và VW đều 17 cm; cạnh góc vuông XY và UV đều 8 cm.
Điều kiện bắt buộc: cả hai tam giác đều vuông; so sánh đúng cạnh huyền với cạnh huyền và cạnh góc vuông với cạnh góc vuông.

Đây là trường hợp đặc biệt: cạnh huyền và một cạnh góc vuông tương ứng bằng nhau đủ để hai tam giác vuông bằng nhau. Không gọi đó là c.g.c một cách máy móc, vì góc vuông không xen giữa cạnh huyền và cạnh góc vuông. Cạnh huyền không đi qua đỉnh góc vuông. Tên trường hợp riêng giúp tránh áp dụng sai cho hai tam giác không vuông.

Bài 4. Chứng minh mà không tính cạnh còn lại

a) Cho ΔXYZ vuông tại X, ΔUVW vuông tại U; \(YZ=VW\) = 17 cm và \(XY=UV\) = 8 cm. Chứng minh ΔXYZ = ΔUVW.

b) Suy ra \(XZ=UW\). Có bắt buộc tính số đo của hai cạnh này trước không?

c) Một bạn viết “góc X và góc U xen giữa các cặp cạnh đã cho nên c.g.c”. Hãy sửa tên trường hợp và lí do.

Lời giải Bài 4

a) Trong hai tam giác vuông, YZ và VW là cạnh huyền, XY và UV là cạnh góc vuông tương ứng. Hai cặp này bằng nhau theo giả thiết, nên ΔXYZ = ΔUVW theo cạnh huyền – cạnh góc vuông.

b) Theo sự tương ứng X ↔ U, Y ↔ V, Z ↔ W, ta được \(XZ=UW\). Không bắt buộc tính độ dài từng cạnh; bài yêu cầu chứng minh bằng nhau và đã có đủ dữ kiện cho trường hợp riêng.

c) Góc vuông X nằm giữa XY và XZ, không nằm giữa XY và YZ. Tương tự ở U. Vì vậy phải gọi cạnh huyền – cạnh góc vuông, không gọi c.g.c với bộ cạnh đang cho. Kết luận bằng nhau đúng nhưng lí do sai vẫn cần được sửa.

6. Chọn trường hợp và tránh suy diễn

Trước tiên, hãy đánh dấu đỉnh vuông của từng tam giác theo đề bài hoặc kết quả đã chứng minh. Tiếp theo, phân loại dữ kiện cạnh: hai cạnh góc vuông, một cạnh góc vuông hay cạnh huyền. Cuối cùng, xem có góc nhọn nào được cho và góc ấy tương ứng với góc nào. Quy trình này giúp chọn đúng trường hợp, đồng thời kiểm tra thứ tự viết tên hai tam giác ở dòng kết luận.

Chỉ biết hai tam giác đều vuông và có một cạnh huyền bằng nhau thì chưa đủ. Một cạnh góc vuông của chúng vẫn có thể khác nhau. Chỉ biết hai góc vuông và một cặp góc nhọn bằng nhau cũng chưa đủ để xác định cùng kích thước. Không tự thêm dữ kiện về cạnh từ một hình được phóng to hoặc thu nhỏ, vì cách hiển thị không phải phép đo chính xác của đề.

Khi hai tam giác chung một cạnh, cạnh ấy có thể đóng vai trò cạnh huyền ở cả hai hoặc cạnh góc vuông ở cả hai, tùy vị trí đỉnh vuông. Hãy xác định vai trò trước khi dùng chữ “chung”. Nếu nó là cạnh huyền trong tam giác này nhưng là cạnh góc vuông trong tam giác kia, không thể đưa ngay vào một cặp cạnh huyền tương ứng. Kiểm tra vai trò cạnh giúp tránh nhầm dù đoạn thẳng vật lí là cùng một đoạn.

Trước khi chuyển sang bài tiếp theo, em nên nói được vì sao ba trường hợp đầu liên hệ với c.g.c hoặc g.c.g, và vì sao trường hợp cạnh huyền – cạnh góc vuông cần nhận diện riêng. Không cần đo thêm để cố tạo đủ mọi cạnh và góc. Một lời giải tốt chọn đủ dữ kiện cần thiết, chỉ rõ sự tương ứng và không dùng điều chưa được cho hoặc chưa chứng minh.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 14.

Bài sau: Bài 16. Tam giác cân. Đường trung trực của đoạn thẳng.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗