Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức: Luyện tập chung sau Bài 14

Luyện chọn c.g.c, g.c.g và nối các bước chứng minh tam giác bằng nhau. Có bài tự luyện, lời giải và kiểm tra góc xen giữa, thứ tự đỉnh tương ứng.

Bảng tương ứng C với D, A với A, B với B

Luyện tập chung sau Bài 14 Toán 7 Kết nối tri thức rèn cách chọn trường hợp bằng nhau của tam giác và nối các bước chứng minh. Với c.g.c, góc phải xen giữa hai cạnh đang xét. Với g.c.g, hai góc phải kề cạnh đang xét. Khi chỉ nhớ số lượng “hai cạnh, một góc” hoặc “hai góc, một cạnh” mà bỏ qua vị trí, em có thể áp dụng sai.

Bài luyện tập này nằm sau Bài 14 và trước Bài 15 về các trường hợp bằng nhau của tam giác vuông. Nội dung dưới đây dùng ba trường hợp c.c.c, c.g.c, g.c.g đã học; chưa dùng các trường hợp riêng của tam giác vuông. Các tình huống tự luyện được biên soạn mới, không sao chép bài tập sách giáo khoa.

Chuẩn bị trước khi luyện

Em cần đọc được tên góc bằng ba chữ, nhận ra hai tia trùng nhau và hai tia đối nhau, biết tổng góc tam giác bằng \(180^{\circ}\). Đặc biệt, đỉnh góc là chữ ở giữa: \(\angle BAC\) có đỉnh A và hai cạnh là AB, AC. Vì thế nó xen giữa hai cạnh AB và AC, không phải giữa AB và BC.

Sau bài này, em nên tự lập được ba dòng dữ kiện cho một phép chứng minh tam giác bằng nhau, ghi đúng thứ tự đỉnh và sử dụng kết quả đã chứng minh ở bước trước. Khi tìm cạnh hay góc, cần chỉ rõ cặp tương ứng thay vì viết “suy ra bằng nhau” mà không nêu đối tượng.

Chọn c.g.c hay g.c.g bằng vị trí

Để dùng c.g.c cho hai tam giác ABC và DEF theo tương ứng A với D, B với E, C với F, một bộ dữ kiện đủ là \(AB=DE\), \(AC=DF\) và \(\angle BAC\) = \(\angle EDF\). Hai cạnh ở tam giác thứ nhất gặp nhau tại A; hai cạnh ở tam giác thứ hai gặp nhau tại D. Hai góc được so sánh có đúng các đỉnh ấy.

Với g.c.g, nếu chọn cạnh AB tương ứng DE, hai góc kề cần xét nằm tại A, B và D, E. Chẳng hạn \(\angle BAC\) = \(\angle EDF\), \(AB=DE\), \(\angle ABC\) = \(\angle DEF\) là đủ. Cách đọc theo trình tự góc, cạnh, góc cũng giúp em kiểm tra hai đầu mút của cạnh đã được dùng đúng.

Nếu đề cho góc A và góc C nhưng cạnh AB, đừng viết ngay g.c.g với ba dữ kiện đó. Có thể dùng tổng góc để suy ra góc B tương ứng trước. Khi đã có góc A, cạnh AB và góc B, em mới trình bày g.c.g theo bộ yếu tố kề cạnh rõ ràng. Đây là việc bổ sung một bước suy luận, không phải tự thêm giả thiết.

Cũng không phải bài nào dùng c.g.c được thì bắt buộc dùng c.g.c. Nếu đã có đủ ba cặp cạnh tương ứng, c.c.c có thể ngắn hơn. Mục tiêu là một lập luận hợp lệ và dễ kiểm tra, không phải cố dùng hết mọi trường hợp trong cùng một lời giải.

Ví dụ: chứng minh trước, tính góc sau

Cho hai tam giác ABC và PQR có \(AB=PQ\), \(AC=PR\), \(\angle BAC\) = \(\angle QPR\) = \(54^{\circ}\). Biết \(\angle ABC\) bằng \(71^{\circ}\). Vì góc tại A và P xen giữa hai cạnh đã cho, suy ra ΔABC = ΔPQR theo c.g.c, với A tương ứng P, B tương ứng Q, C tương ứng R.

Trong tam giác ABC, \(\angle ACB\) = \(180^{\circ}\) − \(54^{\circ}\) − \(71^{\circ}\) = \(55^{\circ}\). Từ hai tam giác bằng nhau, \(\angle PQR\) bằng \(71^{\circ}\) và \(\angle PRQ\) bằng \(55^{\circ}\). Nếu BC = 8 cm thì QR = 8 cm. Số đo cạnh này không được dùng làm dữ kiện chứng minh nếu nó chỉ xuất hiện như một kết quả suy ra sau đó.

Kiểm tra có hai phần riêng: \(54^{\circ}\) + \(71^{\circ}\) + \(55^{\circ}\) = \(180^{\circ}\) kiểm tra phép tính góc; bảng A với P, B với Q, C với R kiểm tra sự tương ứng. Chỉ cộng đúng tổng chưa đủ phát hiện lỗi ghi nhầm góc Q thành góc R.

Đường đi của một chứng minh nhiều bước

Xét hai điểm C và D nằm ở hai phía đường thẳng AB. Giả sử \(\angle CAB\) bằng \(\angle DAB\), \(\angle CBA\) bằng \(\angle DBA\). Với cạnh AB chung, hai tam giác CAB và DAB bằng nhau theo g.c.g. Do đó \(AC=AD\) và \(BC=BD\). Đây là kết quả mới, được phép dùng cho những tam giác nhỏ hơn.

Lấy M nằm trong đoạn AB. Vì tia AM trùng tia AB, \(\angle CAM\) bằng \(\angle CAB\) và \(\angle DAM\) bằng \(\angle DAB\). Hai tam giác CAM và DAM có \(AC=AD\) vừa chứng minh, AM chung và \(\angle CAM\) = \(\angle DAM\) xen giữa. Vì vậy chúng bằng nhau theo c.g.c.

Trong chuỗi này, vị trí M rất quan trọng. Nói “M thuộc đường thẳng AB” mà không xét M ở đâu sẽ không bảo đảm tia AM trùng tia AB. Bài đang dùng điều kiện M nằm trong đoạn AB để các tam giác nhỏ không suy biến và phép thay tên góc được trực tiếp.

C và D ở hai phía AB, M nằm trong AB; chứng minh hai tam giác lớn bằng nhau rồi dùng cạnh tương ứng cho hai tam giác nhỏ
Hình minh họa tự dựng: từ cặp tam giác lớn suy ra AC = AD, rồi kết hợp AM chung và góc tại A để xét cặp tam giác nhỏ.

Bài luyện tập 1: kiểm tra góc xen giữa

Hai tam giác KLM và XYZ có \(KL=XY\), \(KM=XZ\), \(\angle LKM\) = \(\angle YXZ\) = \(62^{\circ}\). Biết \(\angle KLM\) bằng \(49^{\circ}\) và LM bằng 7 cm.

a) Chứng minh hai tam giác bằng nhau theo đúng thứ tự đỉnh.

b) Tính \(\angle KML\) và \(\angle XZY\).

c) Tìm YZ và kiểm tra tổng góc của tam giác XYZ.

Lời giải

a) Hai cạnh KL, KM gặp nhau tại K; hai cạnh XY, XZ gặp nhau tại X. Góc LKM và YXZ là hai góc xen giữa bằng nhau. Kết hợp hai cặp cạnh đã cho, ΔKLM = ΔXYZ theo c.g.c.

b) Góc KML = \(180^{\circ}\) − \(62^{\circ}\) − \(49^{\circ}\) = \(69^{\circ}\). Vì M tương ứng Z, \(\angle XZY\) bằng \(\angle KML\) nên bằng \(69^{\circ}\). Khi viết tên góc cần giữ chữ M hoặc Z ở giữa để xác định đúng đỉnh.

c) Cạnh YZ tương ứng LM, nên YZ = 7 cm. Ba góc của XYZ lần lượt là \(62^{\circ}\), \(49^{\circ}\), \(69^{\circ}\) và có tổng \(180^{\circ}\). Phép kiểm tra này phù hợp với bảng tương ứng K với X, L với Y, M với Z.

Bài luyện tập 2: dùng hai góc kề cạnh

Cho tam giác ABC và DEF có \(AB=DE\) = 5 cm, \(\angle BAC\) = \(\angle EDF\) = \(46^{\circ}\), \(\angle ABC\) = \(\angle DEF\) = \(81^{\circ}\).

a) Chứng minh hai tam giác bằng nhau.

b) Tính \(\angle ACB\) và \(\angle DFE\).

c) Nếu chỉ ký hiệu AC = t cm, biểu diễn DF theo t.

Lời giải

a) Góc BAC và ABC kề cạnh AB; \(\angle EDF\) và DEF kề cạnh DE. Hai cặp góc bằng nhau và \(AB=DE\), nên ΔABC = ΔDEF theo g.c.g. Không cần biết độ dài cạnh thứ hai để áp dụng trường hợp này.

b) Góc ACB = \(180^{\circ}\) − \(46^{\circ}\) − \(81^{\circ}\) = \(53^{\circ}\). Từ hai tam giác bằng nhau, \(\angle DFE\) tương ứng \(\angle ACB\) nên cũng bằng \(53^{\circ}\). Kiểm tra: \(46^{\circ}\) + \(81^{\circ}\) + \(53^{\circ}\) = \(180^{\circ}\).

c) Cạnh AC tương ứng DF, nên DF = t cm. Viết t thay vì tự chọn một số giúp giữ dữ kiện nhất quán: khi một cạnh và hai góc đã xác định, các cạnh còn lại không thể được gán tùy ý.

Bài luyện tập 3: thêm bước tính góc còn thiếu

Cho ΔABC và ΔMNP có \(AB=MN\), \(\angle BAC\) = \(\angle NMP\) = \(38^{\circ}\), \(\angle ACB\) = \(\angle MPN\) = \(74^{\circ}\).

a) Tính \(\angle ABC\) và \(\angle MNP\).

b) Chứng minh ΔABC = ΔMNP bằng g.c.g.

c) Chỉ ra hai cặp cạnh tương ứng còn lại.

Lời giải

a) Tổng góc tam giác cho \(\angle ABC\) = \(180^{\circ}\) − \(38^{\circ}\) − \(74^{\circ}\) = \(68^{\circ}\). Tương tự, \(\angle MNP\) bằng \(68^{\circ}\). Vì vậy hai góc tại B và N bằng nhau, dù chúng không được cho trực tiếp.

b) Xét \(\angle BAC\) = \(\angle NMP\), cạnh \(AB=MN\) và \(\angle ABC\) = \(\angle MNP\) vừa tìm. Hai góc ở mỗi tam giác kề cạnh đang xét, nên ΔABC = ΔMNP theo g.c.g. Bước tính góc ở ý trước hoàn thiện bộ điều kiện.

c) Theo tương ứng A với M, B với N, C với P, ta có \(AC=MP\) và \(BC=NP\). Đổi riêng thứ tự hai đỉnh ở một vế sẽ làm sai sự tương ứng, dù tên ba đỉnh vẫn là những chữ cũ.

Bài luyện tập 4: nối hai lần chứng minh

Cho C, D nằm ở hai phía đường thẳng AB; \(\angle CAB\) = \(\angle DAB\) và \(\angle CBA\) = \(\angle DBA\). Gọi M là một điểm nằm trong đoạn AB.

a) Chứng minh ΔCAB = ΔDAB.

b) Chứng minh ΔCAM = ΔDAM.

c) Suy ra \(CM=DM\) và giải thích vì sao không dùng điều này ngay ở đầu ý trước.

Lời giải

a) Hai tam giác CAB và DAB có \(\angle CAB\) = \(\angle DAB\), cạnh AB chung, \(\angle CBA\) = \(\angle DBA\). Hai góc đó kề cạnh AB trong mỗi tam giác, nên ΔCAB = ΔDAB theo g.c.g. Suy ra \(AC=AD\).

b) M nằm trong AB nên tia AM trùng tia AB. Do đó \(\angle CAM\) = \(\angle DAM\). Kết hợp \(AC=AD\) từ ý trước và AM chung, ta có ΔCAM = ΔDAM theo c.g.c; góc tại A xen giữa hai cạnh được dùng.

c) Hai tam giác ở ý trước bằng nhau, C tương ứng D và M tương ứng M, nên \(CM=DM\). Nếu lấy \(CM=DM\) làm giả thiết để chứng minh chính cặp tam giác này mà chưa có lí do khác, lời giải sẽ dùng kết luận chưa được chứng minh. Trình tự hợp lệ là chứng minh rồi suy ra.

Phân biệt thiếu điều kiện với chưa tìm ra điều kiện

Khi chưa thấy đủ ba yếu tố, hãy tìm những điều thực sự suy ra được: cạnh chung, góc đối đỉnh, góc do tia trùng nhau hoặc góc còn lại từ tổng \(180^{\circ}\). Mỗi bổ sung cần một lí do. Không được vẽ thêm dấu bằng lên cạnh chỉ vì hai đoạn trông dài gần bằng nhau.

Một cặp góc không xen giữa hai cạnh đã biết không tự động tạo thành trường hợp c.g.c. Tương tự, hai góc bằng nhau ở mỗi cặp chưa đủ kết luận hai tam giác bằng nhau nếu chưa có cạnh tương ứng phù hợp. Chẳng hạn hai tam giác đều có cạnh lần lượt 3 cm và 5 cm đều có ba góc \(60^{\circ}\), nhưng độ dài cạnh khác nhau nên không bằng nhau.

Khi đọc một hình có nhiều giao điểm, em nên viết tên hai tam giác định xét ra trước. Sau đó ghi cạnh, góc tương ứng thành từng dòng. Nếu một dữ kiện nói về góc lớn còn tam giác dùng góc nhỏ, phải giải thích quan hệ giữa chúng, không được sao chép số đo từ vùng này sang vùng kia.

Tự kiểm tra lời giải trước khi chuyển bài

Hãy đọc lại mỗi lần kết luận tam giác bằng nhau và hỏi: ba yếu tố đã đủ chưa, vị trí xen giữa hoặc kề cạnh đã đúng chưa, thứ tự đỉnh có khớp không? Sau đó đọc phần suy ra: cạnh hoặc góc ấy có thật sự tương ứng theo thứ tự vừa ghi không? Cách kiểm tra theo hai lượt tách lỗi chọn trường hợp khỏi lỗi đọc kết quả.

Phạm vi luyện tập được đối chiếu với SGK Toán 7 tập một trên Thư viện số NXBGDVN, mục Luyện tập chung ngay sau Bài 14. Nội dung tập trung vào suy luận từ dữ kiện hình học, không đòi hỏi đo hình để chứng minh.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 14. Trường hợp bằng nhau thứ hai và thứ ba của tam giác.

Bài sau: Bài 15. Các trường hợp bằng nhau của tam giác vuông.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗