Không phải bài hình nào cũng cho đủ ba cặp cạnh bằng nhau. Khi có dữ kiện về góc, em có thể dùng hai trường hợp mới: cạnh – góc – cạnh và góc – cạnh – góc. Điểm quan trọng là vị trí của góc và cạnh được chọn, không chỉ số lượng dữ kiện. Hai cạnh với một góc bất kì chưa đủ để gọi là cạnh – góc – cạnh; một cạnh với hai góc cũng phải được đặt đúng trong lập luận.
Bài 14 thuộc Toán 7 tập một Kết nối tri thức với cuộc sống, sau phần Luyện tập chung của Bài 12 và Bài 13. Bài tiếp theo theo mạch sách là Luyện tập chung, rồi mới đến các trường hợp bằng nhau của tam giác vuông. Toàn bộ bài luyện dưới đây được biên soạn riêng, không sao chép câu hỏi của sách. Nội dung chỉ dùng định nghĩa tam giác bằng nhau, tổng góc tam giác, góc đối đỉnh và hai trường hợp đang học.
1. Góc xen giữa hai cạnh là góc nào?
Hai cạnh AB và AC gặp nhau tại A, nên góc xen giữa chúng là \(\angle BAC\). Hai cạnh AB và BC gặp nhau tại B, nên góc xen giữa là \(\angle ABC\). Cách tìm nhanh là xác định đỉnh chung của hai cạnh rồi viết góc có hai cạnh nằm trên hai tia tương ứng. Không chọn góc chỉ vì nó có số đo dễ tính hoặc được đánh dấu nổi bật trên hình.
Trường hợp cạnh – góc – cạnh, viết tắt c.g.c, yêu cầu hai cặp cạnh tương ứng bằng nhau và cặp góc xen giữa hai cạnh ấy bằng nhau. Chẳng hạn, \(AB=DE\), \(AC=DF\) và \(\angle BAC\) = \(\angle EDF\) thì ΔABC = ΔDEF. Đỉnh A ghép D vì đó là hai đỉnh của góc xen giữa; hai cặp cạnh còn lại xác định B ghép E, C ghép F.
Nếu thay \(\angle BAC\) bằng \(\angle ABC\) trong bộ dữ kiện trên, em không còn đúng cấu trúc c.g.c với hai cạnh AB và AC. Điều này không tự chứng minh hai tam giác khác nhau; nó chỉ cho thấy cách áp dụng trường hợp đang dùng chưa đủ căn cứ. Có thể đề còn dữ kiện khác giúp tìm được góc cần thiết. Khi chữa bài, hãy phân biệt “chưa chứng minh được” với “đã chứng minh không bằng nhau”.
Bài 1. Đủ ba yếu tố nhưng phải đúng vị trí
a) Cho \(AB=DE\) = 3 cm, \(AC=DF\) = 4 cm, \(\angle BAC\) = \(\angle EDF\) = \(52^{\circ}\). Chứng minh ΔABC = ΔDEF.
b) Suy ra cạnh tương ứng với BC và góc tương ứng với \(\angle ACB\).
c) Nếu chỉ thay điều kiện góc bằng \(\angle ABC\) = \(\angle DEF\), có được giữ nguyên lời giải c.g.c với AB, AC không?
Lời giải Bài 1
a) Xét ΔABC và ΔDEF: \(AB=DE\), \(\angle BAC\) = \(\angle EDF\), \(AC=DF\) đều theo giả thiết. Góc tại A và góc tại D lần lượt xen giữa hai cạnh được so sánh, nên ΔABC = ΔDEF theo c.g.c. Thứ tự cạnh, góc, cạnh trong lời giải thể hiện đúng vị trí đó.
b) Theo sự tương ứng A ↔ D, B ↔ E, C ↔ F, ta có \(BC=EF\) và \(\angle ACB\) = \(\angle DFE\). Chỉ sau khi kết luận hai tam giác bằng nhau, các đẳng thức tương ứng này mới được suy ra từ kết luận ấy.
c) Không. Góc ABC ở đỉnh B, không xen giữa AB và AC; \(\angle DEF\) ở đỉnh E, không xen giữa DE và DF. Vì vậy dữ kiện thay đổi không còn thỏa cách dùng c.g.c vừa viết. Cần tìm thêm căn cứ khác, không được bỏ qua từ “xen giữa”.
2. Cạnh và hai góc kề cạnh
Trong một tam giác, hai góc kề cạnh AB là góc tại A và góc tại B. Trường hợp góc – cạnh – góc, viết tắt g.c.g, cho phép kết luận hai tam giác bằng nhau khi có một cặp cạnh bằng nhau và hai cặp góc tương ứng kề các cạnh ấy bằng nhau. Cạnh được dùng nối hai đỉnh của hai góc đã chọn. Hãy chỉ ra hai đầu mút của cạnh trước khi viết tên trường hợp.
Ví dụ, với \(XY=TU\), góc X = góc T và góc Y = góc U, ta có ΔXYZ = ΔTUV theo g.c.g. Không cần biết trước cạnh XZ hay YZ dài bao nhiêu. Tuy nhiên, chỉ có hai cặp góc bằng nhau mà không có cạnh bằng nhau thì chưa đủ. Hai hình có thể có cùng các góc nhưng kích thước khác, nên không được rút gọn g.c.g thành một điều kiện chỉ gồm góc.
Bài 2. Xác định góc kề cạnh
a) Cho \(XY=TU\) = 6 cm, \(\angle YXZ\) = \(\angle UTV\) = \(48^{\circ}\), \(\angle XYZ\) = \(\angle TUV\) = \(67^{\circ}\). Chứng minh ΔXYZ = ΔTUV.
b) Tính \(\angle XZY\) và \(\angle TVU\).
c) Viết một cặp cạnh bằng nhau khác với \(XY=TU\) và giải thích sự tương ứng.
Lời giải Bài 2
a) Hai góc tại X, Y kề cạnh XY; hai góc tại T, U kề cạnh TU. Ta có góc X = góc T, \(XY=TU\), góc Y = góc U theo giả thiết. Vì vậy ΔXYZ = ΔTUV theo g.c.g, với X ↔ T, Y ↔ U, Z ↔ V.
b) Trong ΔXYZ, \(\angle XZY\) = \(180^{\circ}\) − \(48^{\circ}\) − \(67^{\circ}\) = \(65^{\circ}\). Do hai tam giác bằng nhau, \(\angle TVU\) tương ứng \(\angle XZY\) nên cũng bằng \(65^{\circ}\). Có thể kiểm tra độc lập trong ΔTUV bằng tổng ba góc.
c) Ta có \(XZ=TV\) vì X ghép T và Z ghép V. Cũng có thể nêu \(YZ=UV\). Không viết \(XZ=UV\) chỉ vì chúng được vẽ gần nhau trên trang; cạnh tương ứng được xác định bằng hai đầu mút, không bằng vị trí hình.
3. Tìm dữ kiện góc từ hai đường cắt nhau
Bài 3. Một cặp góc không ghi số đo
a) Hai đường thẳng AB và CD cắt nhau tại O; O nằm giữa A, B và giữa C, D. Cho \(OA=OB\), \(OC=OD\). Chứng minh ΔAOC = ΔBOD.
b) Từ kết quả, suy ra \(AC=BD\) và xác định góc tương ứng với \(\angle OAC\).
c) Có thể chứng minh ΔAOD = ΔBOC theo cùng trường hợp không? Liệt kê ba yếu tố cần dùng.
Lời giải Bài 3
a) Vì OA và OB đối nhau, OC và OD đối nhau nên \(\angle AOC\) = \(\angle BOD\) do đối đỉnh. Kết hợp \(OA=OB\) và \(OC=OD\), ta được ΔAOC = ΔBOD theo c.g.c. Góc đối đỉnh nằm đúng giữa hai cạnh đi từ O trong mỗi tam giác.
b) Tương ứng A ↔ B, O ↔ O, C ↔ D cho \(AC=BD\) và \(\angle OAC\) = \(\angle OBD\). Chú ý đỉnh O nằm ở vị trí thứ hai trong hai tên tam giác, nhưng trong \(\angle OAC\) thì A mới là đỉnh vì ở giữa tên góc.
c) Có. Ta có \(OA=OB\), \(\angle AOD\) = \(\angle BOC\) do đối đỉnh và \(OD=OC\). Vì góc ở O xen giữa hai cạnh đang xét, ΔAOD = ΔBOC theo c.g.c. Cặp góc đối đỉnh lần này khác cặp dùng trong câu a.
Bài 3 không cần số đo cụ thể của góc tại O. Đẳng thức góc được suy ra từ vị trí tia đối, nên vẫn đủ điều kiện cho c.g.c. Nếu đề chỉ nói bốn điểm nằm trên hai nét vẽ mà không cho quan hệ thẳng hàng hay giao điểm, em không được tự thêm các quan hệ đó. Đọc chính xác giả thiết giúp nhận ra dữ kiện nào đã có mà không cần đo thêm.
4. Hai góc được cho chưa kề cạnh đã chọn
Bài 4. Bổ sung góc bằng tổng góc tam giác
a) Cho hai tam giác KLM và PQR có \(KL=PQ\), góc K = góc P = \(43^{\circ}\), góc M = góc R = \(72^{\circ}\). Tính góc L và góc Q.
b) Chứng minh ΔKLM = ΔPQR bằng g.c.g sau khi bổ sung kết quả câu a.
c) Vì sao không nên chỉ ghi ngay “góc K = góc P, \(KL=PQ\), góc M = góc R nên g.c.g” mà bỏ bước tính góc?
Lời giải Bài 4
a) Tổng góc của mỗi tam giác bằng \(180^{\circ}\), nên góc L = \(180^{\circ}\) − \(43^{\circ}\) − \(72^{\circ}\) = \(65^{\circ}\). Tương tự góc Q = \(65^{\circ}\). Hai góc L và Q bằng nhau là kết quả cần bổ sung để ghép với cạnh KL và PQ.
b) Xét ΔKLM và ΔPQR: góc K = góc P theo giả thiết, \(KL=PQ\) theo giả thiết, góc L = góc Q theo câu a. Hai góc này lần lượt kề KL và PQ, nên hai tam giác bằng nhau theo g.c.g.
c) Các góc K và M không phải hai góc kề cạnh KL. Bộ dữ kiện ban đầu vẫn dẫn tới hai tam giác bằng nhau, nhưng phải giải thích bước suy ra góc L = góc Q để áp dụng đúng phát biểu g.c.g. Không cần đặt ra một trường hợp mới khi có thể trở về điều kiện đã học.
5. Chọn phương pháp và kiểm tra hình vẽ
Em có thể chọn phương pháp bằng cách khoanh dữ kiện đã biết: ba cạnh thì nghĩ đến c.c.c; hai cạnh thì tìm góc xen giữa cho c.g.c; một cạnh thì tìm hai góc kề cạnh cho g.c.g. Đây là cách định hướng chứ không phải phép đoán đáp án. Dữ kiện còn thiếu có thể xuất hiện từ cạnh chung, góc đối đỉnh, tổng góc tam giác hoặc một kết quả đã được chứng minh trước đó.
Khi thực hành dựng hình c.g.c, vẽ góc đã cho trước rồi đặt hai độ dài trên đúng hai tia của góc ấy và nối hai đầu mút. Khi dựng hình g.c.g, vẽ cạnh đã cho trước, sau đó dựng hai tia ở hai đầu mút về cùng phía của đường chứa cạnh, theo đúng hai góc kề. Với dữ kiện \(48^{\circ}\) và \(67^{\circ}\) của Bài 2, hai tia gặp nhau tạo tam giác có góc còn lại dương là \(65^{\circ}\).
Nếu chỉ định sai phía dựng tia hoặc đọc nhầm thang đo của thước, hình sẽ không đáp ứng dữ kiện dù các phép tính vẫn đúng. Hãy kiểm tra tên đỉnh, cạnh được đo và góc được đặt ngay sau mỗi bước. Đo đạc chỉ giúp kiểm tra thao tác vẽ; lời giải chứng minh phải dựa vào dữ kiện chính xác cùng các trường hợp bằng nhau đã học, không dựa vào hai số gần bằng nhau trên thước.
Trước khi chuyển sang Luyện tập chung, hãy tự đọc lại một lời giải mà không nhìn hình. Nếu các đẳng thức cạnh, góc và thứ tự tương ứng vẫn rõ ràng, phần trình bày đã có cấu trúc tốt. Nếu không biết góc nào xen giữa hoặc cạnh nào kề hai góc, cần bổ sung tên đầy đủ. Hai từ “xen giữa” và “kề cạnh” là điều kiện quyết định, không phải phần có thể lược bỏ cho ngắn.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 13.
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 14.