Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức: Luyện tập chung sau Bài 13

Luyện tính góc và chứng minh hai tam giác bằng nhau theo c.c.c. Có bài tự luyện, lời giải từng bước và cách kiểm tra đúng thứ tự đỉnh tương ứng.

Bảng tương ứng A với R, B với S, C với T và cách đổi thứ tự đồng thời

Luyện tập chung sau Bài 13 Toán 7 Kết nối tri thức kết hợp hai việc: tính góc trong tam giác và dùng trường hợp cạnh – cạnh – cạnh để chứng minh hai tam giác bằng nhau. Muốn làm đúng, em cần nhận ra khi nào chỉ cần tổng góc, khi nào phải chứng minh sự bằng nhau trước rồi mới suy ra góc tương ứng.

Bài luyện tập nằm trong Chương IV: Tam giác bằng nhau, sau Bài 12 và Bài 13. Các tình huống dưới đây được biên soạn riêng để luyện cách chọn dữ kiện, ghi đúng thứ tự đỉnh và kiểm tra lời giải. Bài chưa sử dụng các trường hợp cạnh – góc – cạnh hay góc – cạnh – góc của bài tiếp theo.

Kiến thức cần chuẩn bị và mục tiêu luyện tập

Em cần nhớ tổng ba góc trong một tam giác bằng \(180^{\circ}\), hai góc kề bù có tổng \(180^{\circ}\), còn hai góc nhọn của tam giác vuông có tổng \(90^{\circ}\). Với hai tam giác bằng nhau, các cạnh tương ứng bằng nhau và các góc tương ứng bằng nhau. Trường hợp cạnh – cạnh – cạnh, viết tắt c.c.c, cho phép kết luận hai tam giác bằng nhau khi ba cặp cạnh tương ứng bằng nhau.

Sau khi luyện xong, em nên làm được ba việc: tìm một góc qua nhiều bước có căn cứ, lập bảng tương ứng từ một đẳng thức tam giác và trình bày chứng minh c.c.c không thiếu cạnh chung. Đừng chỉ nhìn đáp số cuối. Một đáp số đúng do ghép nhầm góc vẫn cần sửa vì cách làm ấy sẽ thất bại ở hình khác.

Chọn quan hệ trước khi thực hiện phép tính

Giả sử tam giác KLM có góc K bằng \(44^{\circ}\) và góc L bằng \(73^{\circ}\). Góc M bằng \(180^{\circ}\) − \(44^{\circ}\) − \(73^{\circ}\) = \(63^{\circ}\). Đây là bài có đủ hai góc trong của cùng một tam giác, nên dùng trực tiếp tổng ba góc. Không cần dựng thêm đường hoặc tìm hai tam giác bằng nhau.

Nếu tam giác KLM vuông tại K và góc L bằng \(37^{\circ}\), góc M bằng \(90^{\circ}\) − \(37^{\circ}\) = \(53^{\circ}\). Lấy \(180^{\circ}\) trừ riêng \(37^{\circ}\) sẽ bỏ quên góc vuông. Có thể dùng tổng ba góc đầy đủ, nhưng quan hệ hai góc nhọn phụ nhau giúp lời giải ngắn hơn mà vẫn đủ căn cứ.

Khi số đo cho ở bên ngoài tam giác, hãy xem nó có kề bù với góc trong cần dùng hay không. Chẳng hạn, góc ngoài tại M bằng \(126^{\circ}\) thì góc trong tại M bằng \(54^{\circ}\). Nếu góc K bằng \(41^{\circ}\), ta tiếp tục có góc L bằng \(85^{\circ}\). Hai bước có hai lí do khác nhau: kề bù trước, tổng góc tam giác sau.

Cần đọc tên góc bằng ba chữ khi một đỉnh có nhiều tia. Trong \(\angle ABC\), chữ B ở giữa là đỉnh; hai cạnh góc là BA và BC. Nếu D nằm trong đoạn BC thì tia BD trùng tia BC nên \(\angle ABD\) bằng \(\angle ABC\). Nhưng \(\angle ADB\) có đỉnh D, không phải góc tại B, và không được thay bằng \(\angle ABC\).

Ghép đúng các đỉnh tương ứng

Đẳng thức ΔABC = ΔPQR thể hiện A tương ứng P, B tương ứng Q, C tương ứng R. Do đó AB tương ứng PQ, BC tương ứng QR, AC tương ứng PR. Góc BAC tương ứng QPR vì đỉnh A phải chuyển thành P, đồng thời hai đầu B và C chuyển thành Q và R.

Để kiểm tra một kết luận, hãy đổi từng chữ theo cùng một bảng, không chọn cạnh theo vị trí trái phải trên hình. Hai tam giác có thể được xoay hoặc lật trong hình minh họa. Hướng vẽ thay đổi không làm thay đổi các cặp mà đẳng thức đã xác định.

Ví dụ, từ ΔABC = ΔPQR, biết góc A bằng \(48^{\circ}\) và góc Q bằng \(67^{\circ}\). Ta suy ra góc B bằng \(67^{\circ}\), nên góc C bằng \(65^{\circ}\); sau đó góc R bằng \(65^{\circ}\). Không được cho góc R bằng \(67^{\circ}\) chỉ vì cả hai số đang được nhắc đến trong cùng một câu.

Có thể viết lại đẳng thức bằng cách đổi thứ tự đồng thời ở hai vế. Chẳng hạn ΔBCA = ΔQRP vẫn giữ đúng các cặp B với Q, C với R, A với P. Đổi riêng một vế thành ΔABC = ΔPRQ sẽ đổi bảng tương ứng; kết luận đó không được bảo đảm từ đẳng thức ban đầu.

Chứng minh c.c.c rồi mới suy ra góc

Xét hai điểm M, N nằm ở hai phía của đường thẳng AB. Giả sử \(AM=AN\) và \(BM=BN\). Hai tam giác ABM và ABN còn có cạnh AB chung, tức \(AB=AB\). Như vậy đủ ba cặp cạnh để kết luận ΔABM = ΔABN theo c.c.c, với A tương ứng A, B tương ứng B, M tương ứng N.

Từ kết luận ấy, \(\angle AMB\) bằng \(\angle ANB\), \(\angle BAM\) bằng \(\angle BAN\) và \(\angle ABM\) bằng \(\angle ABN\). Nếu trong tam giác ABM đã biết \(\angle BAM\) bằng \(51^{\circ}\), \(\angle ABM\) bằng \(72^{\circ}\), thì \(\angle AMB\) bằng \(57^{\circ}\). Vì M tương ứng N, \(\angle ANB\) cũng bằng \(57^{\circ}\).

Không nên viết “hai góc bằng nhau nên hai tam giác bằng nhau theo c.c.c”. Điều kiện của c.c.c là ba cặp cạnh. Các góc bằng nhau trong ví dụ này là kết quả suy ra sau khi đã chứng minh, không phải dữ kiện được phép dùng trước để chứng minh chính sự bằng nhau ấy.

Hai tam giác ABM và ABN có AM bằng AN, BM bằng BN và cạnh AB chung; M và N ở hai phía AB
Ba cặp cạnh cần kiểm tra: AM = AN, BM = BN, AB = AB. Hình tự dựng minh họa c.c.c, không gắn số đo góc của ví dụ tính toán.

Bài luyện tập 1: góc trong, góc ngoài và tam giác vuông

a) Tam giác DEF có góc D bằng \(39^{\circ}\), góc E bằng \(76^{\circ}\). Tính góc F và phân loại tam giác theo góc.

b) Tam giác PQR vuông tại Q, góc P bằng \(28^{\circ}\). Tính góc R và nêu cạnh huyền.

c) Trong tam giác XYZ, kéo dài YZ qua Z đến T. Biết \(\angle XZT\) bằng \(132^{\circ}\) và góc X bằng \(57^{\circ}\). Tính hai góc trong tại Z và Y.

Lời giải và kiểm tra

a) Góc F = \(180^{\circ}\) − \(39^{\circ}\) − \(76^{\circ}\) = \(65^{\circ}\). Cả ba góc \(39^{\circ}\), \(76^{\circ}\), \(65^{\circ}\) đều nhỏ hơn \(90^{\circ}\), nên DEF là tam giác nhọn. Cộng lại được \(180^{\circ}\), phù hợp định lí.

b) Góc R = \(90^{\circ}\) − \(28^{\circ}\) = \(62^{\circ}\) vì P và R là hai góc nhọn của tam giác vuông. Cạnh huyền là PR, đối diện góc vuông tại Q. Tổng kiểm tra là \(28^{\circ}\) + \(90^{\circ}\) + \(62^{\circ}\) = \(180^{\circ}\).

c) Y, Z, T thẳng hàng theo thứ tự nên \(\angle XZY\) kề bù \(\angle XZT\). Góc Z = \(180^{\circ}\) − \(132^{\circ}\) = \(48^{\circ}\). Trong tam giác XYZ, góc Y = \(180^{\circ}\) − \(57^{\circ}\) − \(48^{\circ}\) = \(75^{\circ}\). Có thể kiểm tra bằng góc ngoài: \(57^{\circ}\) + \(75^{\circ}\) = \(132^{\circ}\).

Bài luyện tập 2: kết hợp hai tam giác chung một đoạn

Cho tam giác ABC. Điểm M nằm trong đoạn BC. Biết \(\angle BAM\) bằng \(24^{\circ}\), \(\angle AMC\) bằng \(112^{\circ}\) và \(\angle ACB\) bằng \(43^{\circ}\). Các dữ kiện dưới đây là tình huống tự luyện, không phải số đo từ một hình thực nghiệm.

a) Tính \(\angle AMB\).

b) Tính \(\angle ABC\).

c) Tính \(\angle MAC\) và \(\angle BAC\).

Lời giải và kiểm tra

a) Vì M nằm giữa B và C, hai tia MB và MC đối nhau. Hai \(\angle AMB\) và AMC kề bù, nên \(\angle AMB\) = \(180^{\circ}\) − \(112^{\circ}\) = \(68^{\circ}\). Điều kiện M nằm trong đoạn BC là căn cứ xác định đúng hai tia đối nhau.

b) Trong tam giác ABM, \(\angle ABM\) = \(180^{\circ}\) − \(24^{\circ}\) − \(68^{\circ}\) = \(88^{\circ}\). Do tia BM trùng tia BC, \(\angle ABC\) = \(\angle ABM\) = \(88^{\circ}\). Ta dùng tam giác nhỏ trước rồi mới chuyển kết quả sang tam giác lớn.

c) Trong tam giác AMC, \(\angle ACM\) bằng \(\angle ACB\) bằng \(43^{\circ}\) vì tia CM trùng tia CB. Suy ra \(\angle MAC\) = \(180^{\circ}\) − \(112^{\circ}\) − \(43^{\circ}\) = \(25^{\circ}\). Tia AM nằm trong \(\angle BAC\) nên \(\angle BAC\) = \(24^{\circ}\) + \(25^{\circ}\) = \(49^{\circ}\). Kiểm tra tam giác lớn: \(49^{\circ}\) + \(88^{\circ}\) + \(43^{\circ}\) = \(180^{\circ}\).

Bài luyện tập 3: đọc đúng đẳng thức tam giác

Cho ΔABC = ΔRST. Biết AB = 6 cm, BC = 8 cm, AC = 9 cm; góc A bằng α và góc B bằng β. Không gán thêm số đo góc cụ thể cho bộ độ dài đã cho.

a) Tìm RS, ST, RT.

b) Viết các góc tại R, S, T theo α và β.

c) Viết lại đẳng thức với tam giác CAB ở vế trái.

Lời giải và kiểm tra

a) Bảng tương ứng là A với R, B với S, C với T. Suy ra \(RS=AB\) = 6 cm, \(ST=BC\) = 8 cm, \(RT=AC\) = 9 cm. Việc đổi hướng viết một cạnh, chẳng hạn RT thành TR, không làm đổi đoạn thẳng ấy.

b) Góc R bằng α, góc S bằng β và góc T bằng \(180^{\circ}\) − α − β, vì góc C có số đo đó. Do ABC là tam giác, α và β dương, đồng thời α + β nhỏ hơn \(180^{\circ}\). Đây là điều kiện giúp góc còn lại dương, không phải giả thiết cần bịa thêm.

c) Từ C với T, A với R, B với S, ta được ΔCAB = ΔTRS. Thứ tự phải đổi đồng thời ở cả hai vế. Cách kiểm tra nhanh là đọc từng cột đỉnh để chắc rằng bảng tương ứng vẫn giữ nguyên.

Bài luyện tập 4: trình bày chứng minh c.c.c

Cho M, N nằm ở hai phía của đường thẳng AB; \(AM=AN\) và \(BM=BN\). Biết \(\angle BAM\) bằng \(47^{\circ}\) và \(\angle ABM\) bằng \(69^{\circ}\).

a) Chứng minh ΔABM = ΔABN.

b) Tính \(\angle ANB\).

c) Giải thích vì sao không được kết luận \(\angle ANB\) bằng \(\angle BAM\) chỉ từ hình vẽ.

Lời giải và kiểm tra

a) Xét hai tam giác ABM và ABN: \(AM=AN\) theo giả thiết; \(BM=BN\) theo giả thiết; \(AB=AB\) vì là cạnh chung. Vậy ΔABM = ΔABN theo trường hợp c.c.c. Ba cặp cạnh này giữ đúng tương ứng A với A, B với B, M với N.

b) Trong tam giác ABM, \(\angle AMB\) = \(180^{\circ}\) − \(47^{\circ}\) − \(69^{\circ}\) = \(64^{\circ}\). Từ hai tam giác bằng nhau ở ý trước, \(\angle ANB\) tương ứng \(\angle AMB\) nên bằng \(64^{\circ}\). Kiểm tra: \(47^{\circ}\) + \(69^{\circ}\) + \(64^{\circ}\) = \(180^{\circ}\).

c) Góc ANB có đỉnh N nên tương ứng với góc tại M, không phải góc tại A. Trong dữ kiện này, \(\angle ANB\) bằng \(64^{\circ}\) còn \(\angle BAM\) bằng \(47^{\circ}\), nên chúng không bằng nhau. Kết luận phải dựa vào bảng tương ứng chứ không dựa vào cảm giác hai góc mở gần giống nhau.

Nhận ra dữ kiện chưa đủ và sửa lập luận

Hai cặp cạnh bằng nhau chưa đủ để áp dụng c.c.c. Ví dụ tự dựng: một tam giác có độ dài ba cạnh 4 cm, 5 cm, 6 cm; tam giác khác có độ dài 4 cm, 5 cm, 7 cm. Cả hai bộ đều tạo được tam giác, nhưng cạnh còn lại khác nhau nên chúng không bằng nhau. Ví dụ này chỉ để chỉ ra phần dữ kiện còn thiếu, không dùng các trường hợp bằng nhau chưa học.

Khi hình có cạnh chung, hãy ghi rõ tên cạnh thay vì viết chung chung “có một cạnh chung”. Với ΔABM và ΔABN, cạnh chung là AB; AM và AN là hai đoạn khác nhau được giả thiết cho bằng nhau. Phân biệt điều tự có và điều được cho giúp người đọc kiểm tra đủ ba dòng của chứng minh.

Một lỗi khác là dùng chính kết luận góc cần chứng minh như thể nó đã biết. Cách sửa là lùi lại, chỉ giữ dữ kiện đề bài và tính chất đã học, rồi tìm ba cặp cạnh. Sau khi kết luận hai tam giác bằng nhau, mới mở lại mục tiêu về góc. Nếu không tìm đủ ba cặp cạnh, cần kiểm tra đề hoặc chọn cách khác, không tự thêm kí hiệu bằng nhau lên hình.

Cách tự đánh giá sau buổi luyện tập

Hãy che phần lời giải và làm lại ít nhất một bài tính góc nhiều bước cùng một bài c.c.c. Khi kiểm tra, đánh dấu riêng ba việc: quan hệ sử dụng đúng, thứ tự đỉnh đúng và phép tính đúng. Nếu một bước thiếu lí do, bổ sung ngay tại bước ấy thay vì chỉ viết “theo hình vẽ” ở cuối.

Phạm vi được đối chiếu với mục Luyện tập chung sau Bài 13 trong SGK Toán 7 tập một trên Thư viện số NXBGDVN. Các bài tự luyện ở đây ưu tiên đọc hình và suy luận; không thay thế mọi dạng bài trong sách hoặc khẳng định cấu trúc đề kiểm tra của trường.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 13. Hai tam giác bằng nhau. Trường hợp bằng nhau thứ nhất của tam giác.

Bài sau: Bài 14. Trường hợp bằng nhau thứ hai và thứ ba của tam giác.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗