Hai tam giác có thể được vẽ ở hai hướng khác nhau mà vẫn bằng nhau. Điều cần kiểm tra không phải chúng cùng quay lên trên hay nằm cạnh nhau trên trang giấy, mà là sự tương ứng giữa các đỉnh, cạnh và góc. Trong Bài 13 Toán 7 Kết nối tri thức, em sẽ học cách đọc đúng kí hiệu hai tam giác bằng nhau và dùng ba cặp cạnh bằng nhau để chứng minh điều đó.
Bài này đứng ngay sau Bài 12 và trước phần Luyện tập chung trong Toán 7 tập một. Nội dung tập trung vào định nghĩa hai tam giác bằng nhau, cách ghép đỉnh tương ứng và trường hợp cạnh – cạnh – cạnh, viết tắt c.c.c. Những trường hợp sử dụng cạnh và góc phối hợp sẽ học sau. Các ví dụ, bài luyện và hình dưới đây được biên soạn mới, không phải bản sao bài tập hoặc lời giải sách giáo khoa.
1. Thứ tự đỉnh là một phần của thông tin
Khi viết ΔABC = ΔRPQ, ta ghép A với R, B với P và C với Q theo thứ tự. Vì vậy AB tương ứng RP, BC tương ứng PQ, AC tương ứng RQ; góc A bằng góc R, góc B bằng góc P và góc C bằng góc Q. Không được tự đổi một đỉnh ở vế phải mà vẫn giữ nguyên ý nghĩa của đẳng thức. Tên tam giác không chỉ là một danh sách ba chữ cái.
Hai tam giác bằng nhau có các cạnh tương ứng bằng nhau và các góc tương ứng bằng nhau. Hình dung việc chồng khít giúp nhận biết ý tưởng, nhưng khi làm bài cần nêu sự tương ứng cụ thể. Một tam giác bị xoay hoặc lật trên hình không làm thay đổi độ dài cạnh và số đo góc của nó. Ngược lại, hai hình trông gần giống nhau chưa phải bằng nhau nếu không có dữ kiện chính xác.
Để tìm cạnh tương ứng, em có thể thay từng chữ trong tên cạnh theo bảng ghép đỉnh. Chẳng hạn, trong đẳng thức trên, CA tương ứng QR vì C ghép Q và A ghép R. Viết CA thay AC không làm đổi đoạn thẳng, nhưng khi đổi cả tên tam giác vẫn phải đổi theo cùng một phép sắp xếp ở hai vế. Đây là cách kiểm tra đơn giản hơn việc nhìn cạnh nào có vẻ ở bên trái hay bên phải.
Bài 1. Đọc đẳng thức tam giác
a) Cho ΔABC = ΔRPQ, biết AB = 5 cm, BC = 7 cm và AC = 8 cm. Tìm RP, PQ và RQ.
b) Với cùng sự tương ứng, nếu viết tam giác thứ nhất theo thứ tự BCA thì tam giác thứ hai phải viết theo thứ tự nào?
c) Một bạn kết luận \(AB=PQ\) vì cả hai đều có hai chữ cái. Kết luận này có phù hợp với dữ kiện không?
Lời giải Bài 1
a) Theo thứ tự tương ứng, \(RP=AB\) = 5 cm, \(PQ=BC\) = 7 cm và \(RQ=AC\) = 8 cm. Kết quả không phụ thuộc việc tam giác bên phải bị quay theo hướng nào. Chỉ cần ghép đúng hai đầu mút của từng cạnh.
b) B ghép P, C ghép Q, A ghép R, nên viết ΔBCA = ΔPQR. Đổi thứ tự ở vế trái phải kéo theo thứ tự tương ứng ở vế phải. Có thể kiểm tra lại cạnh BC với PQ và cạnh CA với QR.
c) Không. AB tương ứng RP, còn PQ tương ứng BC. Trong dữ kiện này AB = 5 cm và PQ = 7 cm, nên AB khác PQ. Việc mỗi đoạn đều được gọi bằng hai chữ cái không cho thông tin về độ dài của chúng.
2. Ba cặp cạnh đủ để chứng minh bằng nhau
Trường hợp c.c.c cho phép kết luận hai tam giác bằng nhau khi ba cạnh của tam giác này lần lượt bằng ba cạnh của tam giác kia. Nhờ đó, em không cần đo thêm cả ba cặp góc. Tuy nhiên, phải có đủ ba cặp cạnh và một cách ghép đỉnh nhất quán. Hai cặp cạnh bằng nhau chưa đủ cho trường hợp này; một cặp góc bằng nhau không tự thay thế cặp cạnh còn thiếu khi em đang dùng c.c.c.
Mẫu trình bày nên gồm ba dòng dữ kiện cạnh, mỗi dòng kèm lí do, rồi một dòng kết luận tam giác theo đúng thứ tự. Sau khi hai tam giác đã bằng nhau, em mới suy ra các góc hoặc các cạnh tương ứng cần tìm. Nếu góc cần chứng minh bằng nhau đã bị dùng trước để kết luận tam giác bằng nhau, cần xem lại xem có đang lập luận vòng quanh hay không.
Bài 2. Ghép đỉnh từ các cạnh
a) Cho hai tam giác KLM và STU có \(KL=TU\), \(LM=US\), \(MK=ST\). Xác định đỉnh tương ứng với K, L, M.
b) Viết đẳng thức hai tam giác và nêu trường hợp được dùng.
c) Từ kết quả, viết góc tương ứng với \(\angle KLM\) và \(\angle LMK\). Không cần tính số đo.
Lời giải Bài 2
a) Hai cạnh KL và KM cùng gặp nhau tại K. Các cạnh tương ứng TU và TS cùng gặp tại T, nên K ghép T. Tương tự, L là đỉnh chung của KL, LM nên ghép U; M ghép S. Ta được K ↔ T, L ↔ U, M ↔ S.
b) Xét ΔKLM và ΔTUS: \(KL=TU\), \(LM=US\), \(MK=ST\) đều theo giả thiết. Vậy ΔKLM = ΔTUS theo trường hợp c.c.c. Cách viết này giữ đúng cả ba cặp cạnh, không chỉ cặp đầu tiên.
c) Góc KLM tương ứng \(\angle TUS\), nên chúng bằng nhau. Góc LMK tương ứng \(\angle UST\), nên cũng bằng nhau. Chữ ở giữa xác định đỉnh góc; cần thay cả ba chữ theo cùng bảng tương ứng, tránh chỉ thay chữ ở giữa.
Cách dùng đỉnh chung của hai cạnh đặc biệt hữu ích khi tên hai tam giác được cho không theo thứ tự tương ứng. Em không phải đoán bằng vị trí cao thấp trên hình. Khi đã ghép được một đỉnh, hai cạnh đi qua đỉnh ấy thường giúp xác định nhanh hai đỉnh còn lại. Sau đó phải quay lại kiểm tra cạnh thứ ba để bảo đảm toàn bộ bảng ghép thống nhất.
3. Đừng quên cạnh chung
Bài 3. Hai tam giác ở hai phía một đoạn
a) Cho hình có \(PM=QM\) = 5 cm, \(PN=QN\) = 5 cm, MN = 8 cm; P và Q nằm ở hai phía của đường MN. Chứng minh ΔPMN = ΔQMN.
b) Suy ra cặp \(\angle PMN\) và QMN bằng nhau; nêu đúng sự tương ứng của đỉnh.
c) Một bạn chỉ liệt kê \(PM=QM\) và \(PN=QN\) rồi viết c.c.c. Lời giải thiếu dòng nào?
Lời giải Bài 3
a) Xét ΔPMN và ΔQMN: \(PM=QM\) theo giả thiết, \(PN=QN\) theo giả thiết, \(MN=MN\) vì là cạnh chung. Có đủ ba cặp cạnh tương ứng bằng nhau, nên ΔPMN = ΔQMN theo c.c.c. Hai tam giác thực sự tồn tại và không suy biến trong hình đã cho.
b) Theo thứ tự đỉnh, P tương ứng Q, M tương ứng chính M, N tương ứng chính N. Do đó \(\angle PMN\) bằng \(\angle QMN\). Việc hai góc có chung đỉnh M không làm chúng tự bằng nhau; căn cứ ở đây là hai tam giác đã được chứng minh bằng nhau.
c) Cần ghi MN là cạnh chung, hoặc \(MN=MN\). Đây không phải một phép đo thừa mà là xác nhận cặp cạnh thứ ba. Chỉ có hai dòng bằng nhau mà gọi c.c.c thì người đọc chưa thấy đủ điều kiện của trường hợp được viện dẫn.
4. Tính góc sau khi có tam giác bằng nhau
Bài 4. Kết nối với tổng góc tam giác
a) Cho ΔDEF = ΔUVW, biết góc D = \(46^{\circ}\) và góc E = \(71^{\circ}\). Tính góc F.
b) Tìm các góc U, V, W và nêu sự tương ứng.
c) Nếu chỉ biết hai tam giác có ba góc tương ứng bằng nhau mà chưa biết cạnh, có thể dùng định nghĩa hoặc c.c.c để khẳng định bằng nhau ngay không?
Lời giải Bài 4
a) Tổng ba góc của ΔDEF bằng \(180^{\circ}\), nên góc F = \(180^{\circ}\) − \(46^{\circ}\) − \(71^{\circ}\) = \(63^{\circ}\). Kiểm tra \(46^{\circ}\) + \(71^{\circ}\) + \(63^{\circ}\) = \(180^{\circ}\). Đề cho tam giác bằng nhau nhưng góc còn thiếu vẫn có thể tính trước trong tam giác có đủ dữ kiện.
b) D ↔ U, E ↔ V, F ↔ W, nên góc U = \(46^{\circ}\), góc V = \(71^{\circ}\), góc W = \(63^{\circ}\). Không ghép theo thứ tự số đo lớn nhỏ; ghép theo đẳng thức tam giác đã cho. Góc lớn nhất tại E vì vậy tương ứng góc tại V.
c) Chưa thể kết luận. Ba góc bằng nhau không cung cấp ba cặp cạnh bằng nhau. Chẳng hạn, một tam giác đều cạnh 2 cm và một tam giác đều cạnh 4 cm đều có ba góc \(60^{\circ}\), nhưng cạnh khác nhau nên không phải hai tam giác bằng nhau. Bài này không cần dùng thuật ngữ đồng dạng để nhận ra phản ví dụ.
5. Vẽ bằng thước và compa rồi kiểm tra
Để dựng tam giác với bộ cạnh 5 cm, 7 cm, 8 cm, trước hết vẽ đoạn BC dài 7 cm. Giữ khẩu độ compa 5 cm, vẽ cung tâm B; giữ khẩu độ 8 cm, vẽ cung tâm C. Chọn một giao điểm của hai cung làm A rồi nối AB, AC. Theo cách dựng, AB bằng 5 cm và AC bằng 8 cm, còn BC đã bằng 7 cm. Không lấy một điểm gần giao điểm chỉ vì nét cung vẽ chưa rõ.
Với bộ độ dài này, hai cung tròn đầy đủ có hai giao điểm nằm ở hai phía của đường BC. Chọn giao điểm nào cũng cho một tam giác có cùng ba cạnh, nên hai tam giác nhận được bằng nhau theo c.c.c. Điều đó không có nghĩa hai giao điểm là cùng một điểm. Em phân biệt vị trí khác nhau của hình vẽ với sự bằng nhau về cạnh và góc của hai tam giác.
Khi kiểm tra bằng dụng cụ, sai số nhỏ có thể xuất hiện do bề dày nét bút hoặc compa bị thay đổi khẩu độ. Thao tác đo là cách kiểm tra hình đã vẽ, không thay thế định lí c.c.c trong lời giải chính xác. Hãy giữ nguyên khẩu độ trong từng cung, đặt đúng tâm và đọc thước từ vạch không. Không tự sửa dữ kiện thành số gần nhất để khớp một hình vẽ chưa chính xác.
6. Tự kiểm trước khi chuyển bài
Trước mỗi kết luận hai tam giác bằng nhau, hãy đếm đủ ba cặp cạnh và đọc tên tam giác theo từng vị trí. Sau mỗi kết luận góc bằng nhau, hãy tìm góc tương ứng bằng bảng ghép đỉnh. Nếu một cặp cạnh còn thiếu, xem hai tam giác có cạnh chung hay có dữ kiện bằng nhau đã được chứng minh trước đó không. Không bù phần thiếu bằng việc “nhìn thấy bằng nhau” trên hình.
Sau bài này là Luyện tập chung kết hợp tổng góc tam giác với trường hợp c.c.c. Em nên giữ thói quen trình bày căn cứ cạnh trước, kết luận tam giác sau, rồi mới suy ra yếu tố cần tìm. Khi thứ tự ấy rõ ràng, lời giải vừa ngắn vừa dễ kiểm tra, kể cả khi hai tam giác được xoay, lật hoặc có một phần hình chung.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 12. Tổng các góc trong một tam giác.
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 13.