Tổng ba góc trong một tam giác bằng \(180^{\circ}\). Vì vậy, khi biết hai góc, em tìm góc còn lại bằng cách lấy \(180^{\circ}\) trừ tổng hai số đo đã biết. Điều quan trọng trong Bài 12 Toán 7 Kết nối tri thức là hiểu vì sao công thức đúng, xác định đúng góc trong và không dùng góc ngoài thay cho góc trong.
Bài học mở đầu Chương IV: Tam giác bằng nhau. Trước khi học, em cần nhớ góc bẹt, góc kề bù và tính chất góc so le trong của hai đường thẳng song song. Sau bài này, em có thể giải thích tổng góc, phân loại tam giác theo góc, tính góc ngoài và kiểm tra xem một bộ số đo có phù hợp với tam giác hay không. Các ví dụ và bài tập dưới đây được biên soạn riêng, không phải bản chép lời giải bài tập sách giáo khoa.
Tổng các góc trong một tam giác là gì?
Xét tam giác ABC, trong đó ba điểm A, B, C không thẳng hàng. Góc tại A là \(\angle BAC\), góc tại B là \(\angle ABC\) và góc tại C là \(\angle ACB\). Khi tên tam giác đã rõ và không có tia nào khác gây nhầm lẫn, ta viết gọn là góc A, góc B, góc C. Tổng các góc ở đây là tổng số đo, không phải tổng độ dài cạnh.
Công thức cần nhớ là góc A + góc B + góc C = \(180^{\circ}\). Mỗi góc trong đều lớn hơn \(0^{\circ}\) và nhỏ hơn \(180^{\circ}\). Nếu phép tính cho một góc bằng \(0^{\circ}\), em không được kết luận đó là một tam giác rất dẹt. Khi ấy các dữ kiện không tạo thành một tam giác thông thường có ba đỉnh không thẳng hàng.
Chẳng hạn, nếu góc A bằng \(46^{\circ}\) và góc B bằng \(71^{\circ}\) thì góc C bằng \(180^{\circ}\) − \(46^{\circ}\) − \(71^{\circ}\) = \(63^{\circ}\). Kiểm tra lại: \(46^{\circ}\) + \(71^{\circ}\) + \(63^{\circ}\) = \(180^{\circ}\). Ba số đều dương nên kết quả không vi phạm điều kiện về góc của tam giác. Việc kiểm tra tổng giúp phát hiện lỗi cộng trừ, nhưng vẫn cần đọc đúng góc mà đề cho.
Vì sao tổng ba góc bằng 180°?
Dùng thước đo ba góc rồi cộng là một hoạt động giúp dự đoán. Tuy nhiên, sai số khi đặt thước hoặc đọc vạch có thể làm tổng đo được lệch một chút. Một số hình đo đúng cũng chưa chứng minh kết quả cho mọi tam giác. Ta cần lập luận dựa trên những tính chất đã học ở chương đường thẳng song song.
Vẽ tam giác ABC với A phía trên đường thẳng BC và B ở bên trái C. Qua A kẻ đường thẳng song song với BC. Trên đường ấy, lấy tia Ax hướng về bên trái, tia Ay hướng về bên phải. Hai tia Ax, Ay đối nhau; các tia AB, AC nằm trong cùng nửa mặt phẳng phía dưới đường thẳng xy.
Vì xy song song BC, \(\angle xAB\) bằng \(\angle ABC\) và \(\angle CAy\) bằng \(\angle ACB\) theo tính chất hai góc so le trong. Ba \(\angle xAB\), BAC, CAy ghép liên tiếp thành góc bẹt xAy. Do đó tổng của chúng bằng \(180^{\circ}\). Thay hai góc ở ngoài tam giác bằng hai góc trong tương ứng, ta được \(\angle ABC\) + \(\angle BAC\) + \(\angle ACB\) = \(180^{\circ}\).
Điểm mấu chốt là đường phụ qua A giúp đưa ba số đo về cùng một đỉnh để nhận ra góc bẹt. Lập luận không giả sử trước điều cần chứng minh. Ta sử dụng tính chất song song đã biết, rồi mới suy ra tổng góc của tam giác. Vị trí đặt hình thuận tiện cho việc trình bày, không làm hạn chế kết quả vào tam giác cân hay tam giác vuông.
Nhận biết tam giác nhọn, vuông và tù
Tam giác nhọn có cả ba góc nhỏ hơn \(90^{\circ}\). Tam giác vuông có một góc bằng \(90^{\circ}\). Tam giác tù có một góc lớn hơn \(90^{\circ}\). Không được nhìn hình rồi quyết định loại tam giác khi các số đo đã được cho; hãy tính góc còn thiếu và đối chiếu từng số với \(90^{\circ}\).
Ví dụ, tam giác có hai góc \(38^{\circ}\) và \(47^{\circ}\) có góc thứ ba bằng \(95^{\circ}\), nên là tam giác tù. Hai góc được cho đều nhọn không đủ để kết luận tam giác nhọn. Trái lại, nếu hai góc là \(52^{\circ}\) và \(64^{\circ}\), góc còn lại bằng \(64^{\circ}\); cả ba nhỏ hơn \(90^{\circ}\) nên tam giác đó là tam giác nhọn.
Một tam giác không thể có hai góc vuông, vì chỉ riêng hai góc ấy đã có tổng \(180^{\circ}\), không còn số đo dương cho góc thứ ba. Cũng không thể có hai góc tù vì tổng của chúng đã lớn hơn \(180^{\circ}\). Vì thế, khi một góc vuông hoặc tù đã được xác định, hai góc còn lại nhất thiết là góc nhọn.
Trong tam giác ABC vuông tại A, góc B + góc C = \(90^{\circ}\). Hai góc có tổng \(90^{\circ}\) gọi là hai góc phụ nhau. Nếu góc B bằng \(34^{\circ}\) thì góc C bằng \(56^{\circ}\). AB và AC là hai cạnh góc vuông, còn BC, cạnh đối diện góc vuông A, là cạnh huyền. Tên cạnh phụ thuộc vị trí góc vuông, không phụ thuộc việc cạnh được vẽ ngang hay nghiêng.
Góc ngoài của tam giác và cách tính đúng
Với tam giác ABC, kéo dài cạnh BC qua C đến điểm D. Khi đó B, C, D thẳng hàng theo thứ tự ấy, nên hai tia CB và CD đối nhau. Góc ACD là góc ngoài tại C và kề bù với \(\angle ACB\). Cần nêu đúng thứ tự điểm: nếu D nằm giữa B và C thì tia CD trùng hướng CB, không tạo góc ngoài như đang xét.
Vì hai góc kề bù, \(\angle ACD\) = \(180^{\circ}\) − \(\angle ACB\). Mặt khác, tổng góc tam giác cho \(\angle BAC\) + \(\angle ABC\) = \(180^{\circ}\) − \(\angle ACB\). Từ hai đẳng thức cùng vế phải, suy ra \(\angle ACD\) = \(\angle BAC\) + \(\angle ABC\). Đó là tổng hai góc trong không kề với góc ngoài, chứ không phải tổng tùy ý của hai góc trong.
Ví dụ riêng: góc A bằng \(43^{\circ}\), góc B bằng \(68^{\circ}\) thì góc ngoài tại C bằng \(111^{\circ}\). Góc trong tại C bằng \(69^{\circ}\). Hai cách kiểm tra phù hợp: \(43^{\circ}\) + \(68^{\circ}\) + \(69^{\circ}\) = \(180^{\circ}\) và \(111^{\circ}\) + \(69^{\circ}\) = \(180^{\circ}\). Nếu lấy \(111^{\circ}\) cộng thẳng với hai góc A, B rồi đòi tổng bằng \(180^{\circ}\), em đã trộn góc ngoài vào bộ ba góc trong.
Góc ngoài còn lớn hơn từng góc trong không kề với nó, vì bằng tổng hai số dương. Trong ví dụ trên, \(111^{\circ}\) lớn hơn cả \(43^{\circ}\) và \(68^{\circ}\). Đây là một kiểm tra nhanh hữu ích khi tính toán, nhưng không thay thế việc ghi đúng đẳng thức và xác định đỉnh của góc cần tìm.
Ba bước giải một bài tính góc
Bước đầu, xác định tam giác đang xét và đánh dấu những góc thực sự thuộc tam giác đó. Nếu hình có nhiều tam giác chung cạnh, một góc lớn có thể chứa hai góc nhỏ; em không được chuyển số đo từ góc lớn sang một phần của nó khi chưa có dữ kiện.
Tiếp theo, viết quan hệ trước khi thay số. Quan hệ có thể là tổng ba góc bằng \(180^{\circ}\), hai góc nhọn của tam giác vuông phụ nhau hoặc góc ngoài bằng tổng hai góc trong không kề. Chọn quan hệ trực tiếp sẽ giảm số bước và tránh việc phải tính một góc không cần thiết.
Cuối cùng, kiểm tra miền giá trị và ý nghĩa hình học. Một góc trong phải nằm giữa \(0^{\circ}\) và \(180^{\circ}\); góc nhọn phải nhỏ hơn \(90^{\circ}\). Nếu dữ kiện dẫn đến góc âm, hãy xem lại phép tính hoặc kết luận rằng dữ kiện mâu thuẫn, thay vì tự đổi dấu để thu được đáp số có vẻ hợp lí.
Bài tập tự luyện có lời giải
Bài 1. Tính và phân loại
a) Tam giác MNP có góc M bằng \(42^{\circ}\), góc N bằng \(58^{\circ}\). Tính góc P và phân loại tam giác theo góc.
b) Tam giác DEF vuông tại D, góc E bằng \(27^{\circ}\). Tính góc F và nêu cạnh huyền.
c) Tam giác XYZ có góc X bằng \(29^{\circ}\), góc Y bằng \(46^{\circ}\). Tính góc Z và phân loại tam giác.
a) Góc P = \(180^{\circ}\) − \(42^{\circ}\) − \(58^{\circ}\) = \(80^{\circ}\). Cả ba góc \(42^{\circ}\), \(58^{\circ}\), \(80^{\circ}\) đều nhỏ hơn \(90^{\circ}\), nên MNP là tam giác nhọn. Tổng kiểm tra bằng \(180^{\circ}\).
b) Góc F = \(90^{\circ}\) − \(27^{\circ}\) = \(63^{\circ}\) vì hai góc nhọn phụ nhau. Cạnh huyền là EF, đối diện đỉnh D có góc vuông. Kiểm tra: \(90^{\circ}\) + \(27^{\circ}\) + \(63^{\circ}\) = \(180^{\circ}\).
c) Góc Z = \(180^{\circ}\) − \(29^{\circ}\) − \(46^{\circ}\) = \(105^{\circ}\). Vì góc Z lớn hơn \(90^{\circ}\), XYZ là tam giác tù. Hai góc X và Y nhọn không làm thay đổi kết luận này.
Bài 2. Đọc góc ngoài
Cho tam giác ABC. Điểm D nằm trên đường thẳng BC sao cho C ở giữa B và D. Biết \(\angle ACD\) bằng \(128^{\circ}\) và \(\angle BAC\) bằng \(49^{\circ}\).
a) Tính \(\angle ACB\).
b) Tính \(\angle ABC\) bằng quan hệ góc ngoài.
c) Kiểm tra kết quả bằng tổng ba góc trong.
a) Hai tia CB, CD đối nhau nên \(\angle ACB\) và ACD kề bù. Suy ra \(\angle ACB\) = \(180^{\circ}\) − \(128^{\circ}\) = \(52^{\circ}\). Không lấy góc ngoài \(128^{\circ}\) làm góc trong tại C.
b) Góc ACD = \(\angle BAC\) + \(\angle ABC\). Do đó \(\angle ABC\) = \(128^{\circ}\) − \(49^{\circ}\) = \(79^{\circ}\). Hai góc được cộng là các góc trong tại A, B, không kề với góc ngoài tại C.
c) Tổng ba góc trong là \(49^{\circ}\) + \(79^{\circ}\) + \(52^{\circ}\) = \(180^{\circ}\), phù hợp định lí. Tam giác này nhọn, mặc dù góc ngoài đã cho là góc tù.
Bài 3. Kiểm tra một lời khẳng định
a) Một bạn nói: “Hai góc nhọn của tam giác vuông luôn bằng nhau”. Hãy nêu một bộ số đo phản bác.
b) Có tam giác nào có hai góc lần lượt bằng \(96^{\circ}\) và \(84^{\circ}\) không? Giải thích.
c) Một tam giác có ba góc bằng nhau. Mỗi góc bằng bao nhiêu?
a) Bộ số đo \(90^{\circ}\), \(32^{\circ}\), \(58^{\circ}\) là một phản ví dụ: hai góc nhọn có tổng \(90^{\circ}\) nhưng không bằng nhau. Định lí chỉ cho tổng của chúng, không cho sự bằng nhau.
b) Không có tam giác như vậy. Hai góc đã có tổng \(180^{\circ}\), nên góc thứ ba phải bằng \(0^{\circ}\). Điều này trái với điều kiện góc trong của một tam giác có ba đỉnh không thẳng hàng phải dương.
c) Gọi số đo chung là x°. Khi đó 3x = 180 nên x = 60. Kiểm tra ba góc \(60^{\circ}\) có tổng \(180^{\circ}\). Kết luận này dựa vào giả thiết cả ba góc bằng nhau, không phải chỉ vì hình vẽ trông cân đối.
Bài 4. Tính góc theo một ẩn
Trong một bài toán tự luyện, tam giác RST có góc R bằng x°, góc S bằng (x + 20)° và góc T bằng 2x°.
a) Lập đẳng thức và tìm x.
b) Tính ba góc, rồi phân loại tam giác.
c) Tính góc ngoài kề bù với góc T.
a) Tổng góc cho x + (x + 20) + 2x = 180. Thu gọn được 4x + 20 = 180, nên 4x = 160 và x = 40. Dấu ngoặc giữ rõ số đo đầy đủ của góc S.
b) Ba góc lần lượt bằng \(40^{\circ}\), \(60^{\circ}\), \(80^{\circ}\). Chúng đều dương, nhỏ hơn \(90^{\circ}\) và có tổng \(180^{\circ}\), nên RST là tam giác nhọn. Việc tìm x chưa phải bước cuối; cần thay lại để trả lời đúng câu hỏi về góc.
c) Góc ngoài kề bù với góc T bằng \(180^{\circ}\) − \(80^{\circ}\) = \(100^{\circ}\). Cũng có thể lấy tổng hai góc trong không kề: \(40^{\circ}\) + \(60^{\circ}\) = \(100^{\circ}\). Hai cách cho cùng kết quả.
Tự kiểm tra trước khi sang bài tiếp theo
Em đã nắm bài khi có thể giải thích đường phụ song song trong chứng minh, gọi đúng cạnh huyền và phân biệt phụ nhau với bù nhau. Phụ nhau là tổng \(90^{\circ}\), còn bù nhau là tổng \(180^{\circ}\). Khi chữa một bài sai, hãy ghi cụ thể sai ở việc chọn góc, chọn quan hệ hay thực hiện phép tính; mỗi loại cần một cách sửa khác nhau.
Phạm vi bài học được đối chiếu với SGK Toán 7 tập một trên Thư viện số NXBGDVN, Bài 12. Bài viết tập trung vào góc của tam giác trong hình học phẳng; các trường hợp bằng nhau của hai tam giác thuộc những bài tiếp theo.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài tập cuối chương III.
Bài sau: Bài 13. Hai tam giác bằng nhau. Trường hợp bằng nhau thứ nhất của tam giác.