Cuối chương Góc và đường thẳng song song, em cần làm được nhiều hơn việc nhớ một công thức tính góc. Em phải đọc đúng vị trí các tia, phân biệt giả thiết với kết luận, chọn dấu hiệu hoặc tính chất phù hợp và giải thích vì sao một cách vẽ có kết quả duy nhất. Bộ bài dưới đây giúp tự kiểm tra những kĩ năng ấy bằng các tình huống mới, có lời giải riêng cho từng ý.
Đây là phần Bài tập cuối chương III, sau Luyện tập chung của Bài 11 và trước chương Tam giác bằng nhau trong Toán 7 tập một Kết nối tri thức với cuộc sống. Nội dung được biên soạn riêng, không sao chép đề hoặc đáp án sách giáo khoa. Các mô hình đường thẳng và tia là dữ kiện toán học giả định, không phải số liệu đo ngoài thực tế. Chưa sử dụng định lí tổng các góc trong tam giác thuộc bài tiếp theo.
1. Cách làm bài để tìm đúng điểm còn yếu
Trước khi đọc lời giải, hãy tự ghi ba dòng cho mỗi bài: những điều được cho, điều cần tìm và kiến thức có thể dùng. Với bài tính góc, viết rõ các tia nằm cùng phía hay khác phía nếu điều đó ảnh hưởng phép cộng góc. Với bài đếm, xác định đếm đường, giao điểm hay cặp đường. Với bài chứng minh, không thêm vào giả thiết một quan hệ chỉ vì hình vẽ trông giống như vậy.
Em có thể đánh dấu mỗi lỗi bằng tên nguyên nhân thay vì chỉ gạch một đáp số: nhầm góc kề bù, bỏ điều kiện phân biệt, đếm lặp hoặc dùng kết luận để chứng minh chính nó. Khi chữa, làm lại từ dòng sai đầu tiên. Một lời giải có thể có vài phép tính đúng nhưng vẫn chưa đủ căn cứ nếu thiếu vị trí góc hay điều kiện về các đường thẳng. Vì thế, phần giải thích có vai trò ngang với kết quả số.
2. Tính góc với thứ tự tia rõ ràng
Bài 1. Ba góc liên tiếp trong một góc bẹt
a) Ox và Ot là hai tia đối nhau. Hai tia Oy, Oz nằm trong cùng nửa mặt phẳng bờ xt; theo thứ tự từ Ox đến Ot là Ox, Oy, Oz, Ot. Viết hệ thức tổng ba góc liên tiếp.
b) Cho \(\angle xOy\) bằng \(47^{\circ}\) và \(\angle zOt\) bằng \(58^{\circ}\). Tính \(\angle yOz\).
c) Tính \(\angle xOz\) và giải thích vì sao không thể bỏ thông tin thứ tự các tia.
Lời giải Bài 1
a) Vì các tia nằm theo thứ tự đã cho trong góc bẹt, \(\angle xOy\) + \(\angle yOz\) + \(\angle zOt\) = \(180^{\circ}\). Có thể nhóm hai góc đầu thành \(\angle xOz\), rồi dùng cặp \(\angle xOz\) và zOt kề bù. Không cần sử dụng tổng góc của một tam giác.
b) Góc yOz bằng \(180^{\circ}\) − \(47^{\circ}\) − \(58^{\circ}\) = \(75^{\circ}\). Kiểm tra lại: \(47^{\circ}\) + \(75^{\circ}\) + \(58^{\circ}\) = \(180^{\circ}\). Kết quả dương và nhỏ hơn \(180^{\circ}\), phù hợp với vị trí hai tia nằm bên trong góc bẹt.
c) Góc xOz bằng \(47^{\circ}\) + \(75^{\circ}\) = \(122^{\circ}\); cũng có thể tính \(180^{\circ}\) − \(58^{\circ}\) = \(122^{\circ}\). Thứ tự tia cho biết hai phần nào ghép thành góc nào. Nếu các tia đổi vị trí hoặc ở hai phía khác nhau của đường xt, phép cộng cũ chưa chắc còn mô tả đúng góc cần tìm.
Khi vẽ nháp, em nên đánh dấu thứ tự tia trước rồi mới ghi số đo. Không ép một hình ngẫu nhiên vào một phép tính đã nhớ. Hai cách kiểm tra ở câu c sử dụng cùng dữ kiện nhưng nhóm góc khác nhau; kết quả trùng khớp là một dấu hiệu tốt. Tuy vậy, sự trùng khớp số học chỉ có ý nghĩa sau khi mỗi phép cộng hoặc phép trừ đã được giải thích bằng quan hệ hình học.
Bài 2. Một đường vuông góc qua điểm ngoài đường
a) Cho đường thẳng d và điểm M không thuộc d. Có hai đường p, q đi qua M và đều vuông góc d. Viết giả thiết và kết luận cần chứng minh để khẳng định p và q trùng nhau.
b) Giả sử p và q phân biệt. Dùng quan hệ cùng vuông góc để tìm mâu thuẫn.
c) Phần lập luận vừa làm chứng minh “không quá một” hay đã tự xây dựng được đường vuông góc? Nêu cách bổ sung bước tồn tại bằng dụng cụ.
Lời giải Bài 2
a) Giả thiết gồm M không thuộc d, M thuộc p và q, p vuông góc d, q vuông góc d. Kết luận là p trùng q. Không viết p khác q trong giả thiết gốc; đó chỉ là điều tạm giả sử để kiểm tra ở câu b.
b) Nếu p và q phân biệt, vì chúng cùng vuông góc d nên p song song q. Nhưng cả hai đều đi qua M, trái với việc hai đường song song không có điểm chung. Vậy chúng không thể phân biệt; p và q phải trùng nhau.
c) Lập luận trên chứng minh không thể có hai đường khác nhau cùng thỏa yêu cầu. Để hoàn chỉnh ý duy nhất, còn cần có một đường như vậy. Có thể dùng ê ke, đặt một cạnh góc vuông dọc theo d rồi trượt để cạnh kia đi qua M, sau đó kẻ đường qua M theo cạnh ấy.
Phân biệt tồn tại với duy nhất giúp em đọc các phát biểu chính xác hơn. “Có ít nhất một” chưa loại khả năng có nhiều đường; “không quá một” chưa khẳng định đã có đường nào. Ở bài này, thao tác vẽ cho một đường thỏa điều kiện, còn lập luận bằng mâu thuẫn loại khả năng có đường thứ hai khác nó. Không cần đo hai hình rồi kết luận chúng phải trùng nhau trong mọi trường hợp.
3. Đếm cặp đường mà không đếm lặp
Bài 3. Hai nhóm đường thẳng
a) Cho bốn đường phân biệt a, b, c, d đôi một song song. Ba đường phân biệt p, q, r cùng vuông góc a. Giải thích vì sao p, q, r đôi một song song.
b) Đếm toàn bộ cặp đường song song trong bảy đường trên. Mỗi cặp không xét thứ tự.
c) Đếm cặp đường vuông góc và số giao điểm. Giải thích vì sao các giao điểm được đếm không trùng nhau.
Lời giải Bài 3
a) Hai đường bất kì trong p, q, r đều phân biệt và cùng vuông góc a, nên chúng song song. Vì b, c, d song song a, mỗi đường p, q, r cũng vuông góc với cả b, c, d. Do đó có hai nhóm hướng, không có cặp song song chéo giữa hai nhóm.
b) Trong nhóm a, b, c, d có sáu cặp: ab, ac, ad, bc, bd, cd. Trong nhóm p, q, r có ba cặp: pq, pr, qr. Tổng cộng chín cặp song song. Không đếm thêm ba với ab hay qp với pq, vì đổi thứ tự không tạo một cặp mới.
c) Mỗi đường trong nhóm bốn đường vuông góc với cả ba đường nhóm kia, nên có 4 × 3 = 12 cặp vuông góc và 12 giao điểm. Nếu hai giao điểm cùng thuộc một đường ngang mà trùng nhau, hai đường p, q, r tương ứng sẽ có điểm chung, trái với song song. Lập luận tương tự áp dụng theo đường còn lại.
Trong lời giải câu b, các kí hiệu ab hoặc pq chỉ tên cặp đường, không chỉ phép nhân hay đoạn thẳng. Em cũng có thể ghi bằng ngoặc “a và b” để tránh nhầm. Ở câu c, số cặp vuông góc bằng số giao điểm là đặc điểm của cấu hình này, vì mỗi cặp cắt tại một điểm khác các cặp còn lại. Không coi hai số ấy luôn bằng nhau trong mọi hệ đường thẳng.
4. Kẻ thêm một đường để chia góc
Bài 4. Góc ở chỗ gấp của hai đoạn
a) Hai tia Ax, By cùng hướng phải trên hai đường song song. Điểm A ở đường trên, B ở đường dưới; C nằm giữa hai đường và bên phải cả A, B. Cho \(\angle xAC\) bằng \(24^{\circ}\), \(\angle CBy\) bằng \(39^{\circ}\). Qua C kẻ tia Cz hướng trái song song hai đường. Giải thích \(\angle ACz\) bằng bao nhiêu.
b) Tính \(\angle zCB\) và \(\angle ACB\). Nêu vì sao được cộng hai góc vừa tìm.
c) Nếu chỉ ghi hai số \(24^{\circ}\) và \(39^{\circ}\) nhưng bỏ mô tả vị trí C và các tia, có thể giữ nguyên lời giải cho mọi hình không?
Lời giải Bài 4
a) Đường chứa Cz song song đường chứa Ax. Với đường cắt AC, \(\angle xAC\) và \(\angle ACz\) là hai góc so le trong, nên \(\angle ACz\) = \(24^{\circ}\). Tia Cz hướng trái được chọn để nằm bên trong góc tại C theo cấu hình đã nêu.
b) Với đường cắt BC, \(\angle zCB\) và \(\angle CBy\) so le trong, nên \(\angle zCB\) = \(39^{\circ}\). Vì Cz nằm giữa CA và CB, \(\angle ACB\) = \(24^{\circ}\) + \(39^{\circ}\) = \(63^{\circ}\). Việc kẻ đường phụ biến một góc chưa biết thành hai góc liên hệ với dữ kiện.
c) Không. Đổi phía của C hoặc hướng một tia có thể làm thay đổi vị trí các góc cần cộng, hoặc chuyển sang góc bù của số đã cho. Lời giải chỉ áp dụng khi cấu hình thỏa các điều kiện mô tả. Không biến kết quả \(63^{\circ}\) thành quy tắc cộng tùy ý hai số đo.
5. Tự chữa lỗi suy luận cuối chương
Bài 5. Phát biểu đúng cần đúng điều kiện
a) Hai góc ở hai đỉnh khác nhau có tổng \(180^{\circ}\). Có nhất thiết kề bù không?
b) Hai tia phân giác của hai góc bất kì có luôn vuông góc không? Nêu một cấu hình phản ví dụ bằng số đo.
c) Biết một cặp góc đồng vị bằng nhau do đường c cắt hai đường phân biệt a, b. Em đang dùng dấu hiệu hay tính chất khi kết luận a song song b?
Lời giải Bài 5
a) Không. Chúng bù nhau về số đo nhưng không kề nhau vì khác đỉnh. Muốn kề bù cần có cạnh chung và hai cạnh còn lại là hai tia đối nhau. Tổng \(180^{\circ}\) không tự cung cấp những điều kiện vị trí ấy.
b) Không. Lấy ba tia chung gốc có hướng lần lượt \(0^{\circ}\), \(40^{\circ}\), \(100^{\circ}\). Hai góc kề tạo thành có số đo \(40^{\circ}\) và \(60^{\circ}\); phân giác của chúng có hướng \(20^{\circ}\) và \(70^{\circ}\). Góc giữa hai phân giác bằng \(50^{\circ}\), không phải \(90^{\circ}\). Kết quả vuông góc chỉ áp dụng cho điều kiện phù hợp, chẳng hạn hai góc kề bù.
c) Đó là dấu hiệu nhận biết: đi từ đẳng thức của một cặp góc ở vị trí phù hợp đến kết luận song song. Tính chất có chiều dùng ngược lại, đi từ hai đường đã song song để suy ra quan hệ các góc. Phân biệt hai vai trò giúp tránh chứng minh vòng quanh.
6. Kết thúc phần ôn tập
Nếu sai Bài 1, hãy ôn thứ tự tia và phép cộng góc. Nếu sai Bài 2, tập tách giả thiết, điều tạm giả sử và kết luận. Nếu sai Bài 3, liệt kê các cặp theo một thứ tự cố định. Nếu sai Bài 4, kiểm tra vị trí đường phụ và các góc so le trong. Nếu sai Bài 5, tìm điều kiện đã bị bỏ chứ không chỉ sửa chữ “đúng” thành “sai”.
Sau khi chữa xong, em nên giải lại một bài mà không nhìn lời giải, đồng thời nói thành lời lí do của từng bước. Mục tiêu cuối chương là tự nhận biết được khi nào một kết luận có đủ căn cứ. Từ nền tảng đó, bài tiếp theo về tổng các góc trong một tam giác sẽ có thể được học bằng lập luận hình học, không chỉ bằng ghi nhớ một con số.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 11.
Bài sau: Bài 12. Tổng các góc trong một tam giác.