Một lời giải hình học không chỉ cần đáp số đúng mà còn cần cho thấy đáp số ấy được suy ra từ đâu. Ở phần luyện tập này, em sẽ nối các kiến thức về góc, phân giác, đường thẳng song song và vuông góc thành những lập luận ngắn. Mỗi bước phải có căn cứ: dữ kiện đề bài, kết quả vừa chứng minh hoặc tính chất đã học. Không lấy một điều nhìn có vẻ đúng trên hình làm điều chắc chắn.
Bài nằm sau Bài 11 và trước Bài tập cuối chương III trong Toán 7 tập một Kết nối tri thức với cuộc sống. Các tình huống, số liệu và hình dưới đây được biên soạn riêng để luyện cách ghi giả thiết, kết luận và giải thích quan hệ giữa các đường thẳng. Bài không dùng tổng góc trong tam giác, vì nội dung đó thuộc chương tiếp theo. Các hình là mô hình toán học, không phải bản đo đạc công trình thực tế.
1. Chọn đúng chiều suy luận
Nếu đã biết hai đường thẳng song song và có một đường cắt chúng, em dùng tính chất để suy ra các cặp góc so le trong hoặc đồng vị bằng nhau. Nếu chưa biết song song nhưng có một cặp góc đúng vị trí và bằng nhau, em dùng dấu hiệu nhận biết để kết luận song song. Hai hướng này liên quan với nhau nhưng có vai trò khác nhau trong lời giải. Nhầm hướng có thể khiến em dùng ngay điều cần chứng minh làm giả thiết.
Với vuông góc cũng cần đọc đủ đối tượng. Hai đường thẳng phân biệt cùng vuông góc với một đường thứ ba thì song song. Một đường vuông góc với một trong hai đường song song thì vuông góc với đường còn lại. Từ “phân biệt” không phải chi tiết trang trí: nếu hai tên gọi thực chất chỉ cùng một đường, không thể dùng kết luận về hai đường song song phân biệt theo cách đang học.
Em có thể ghi giả thiết bằng một danh sách ngắn, nhưng đừng trộn kết luận mong muốn vào danh sách ấy. Chẳng hạn, nếu đề cho a song song b và c vuông góc a, phần giả thiết chỉ ghi hai quan hệ đó cùng các điều kiện về đối tượng. Quan hệ c vuông góc b là kết luận. Sau khi đã chứng minh, kết luận ấy mới được dùng như một kết quả trung gian ở câu tiếp theo.
2. Hai phân giác của hai góc kề bù
Bài 1. Tính trước, giải thích sau
a) Ox và Oz là hai tia đối nhau; Oy không thuộc đường thẳng xOz. Cho \(\angle xOy\) bằng \(68^{\circ}\). Tính \(\angle yOz\).
b) Ou là phân giác của \(\angle xOy\), Ov là phân giác của \(\angle yOz\). Tính \(\angle uOy\), \(\angle yOv\) và \(\angle uOv\).
c) Nếu thay \(68^{\circ}\) bằng một số α nằm giữa \(0^{\circ}\) và \(180^{\circ}\), \(\angle uOv\) có thay đổi không? Giải thích bằng biểu thức.
Lời giải Bài 1
a) Hai \(\angle xOy\) và yOz kề bù, vì chung cạnh Oy và hai cạnh còn lại Ox, Oz đối nhau. Vậy \(\angle yOz\) = \(180^{\circ}\) − \(68^{\circ}\) = \(112^{\circ}\). Giả thiết Oy không nằm trên đường thẳng xOz giúp hai góc đang xét không bị suy biến.
b) Theo tính chất phân giác, \(\angle uOy\) = \(68^{\circ}\) : 2 = \(34^{\circ}\), còn \(\angle yOv\) = \(112^{\circ}\) : 2 = \(56^{\circ}\). Tia Oy nằm giữa Ou và Ov nên \(\angle uOv\) = \(34^{\circ}\) + \(56^{\circ}\) = \(90^{\circ}\). Hai tia phân giác nằm trên hai đường thẳng vuông góc.
c) Hai góc kề bù có số đo α và \(180^{\circ}\) − α. Góc giữa hai phân giác bằng α/2 + (\(180^{\circ}\) − α)/2 = \(90^{\circ}\). Kết quả không phụ thuộc α trong khoảng đã cho. Điều giữ nguyên kết quả là quan hệ kề bù và hai phân giác, không phải riêng số \(68^{\circ}\).
Ở câu cuối, biểu thức thay cho việc thử nhiều hình. Nếu đo được góc vuông trong một hoặc hai hình vẽ, em mới có quan sát phù hợp, chưa có lời giải cho mọi α. Lập luận bằng tổng hai nửa số đo xử lí tất cả các trường hợp thỏa điều kiện. Ngược lại, khi không có giả thiết kề bù, em không được áp dụng kết quả này chỉ vì nhìn thấy hai tia được gọi là phân giác.
Bài 2. Ghi giả thiết và kết luận cho một chuỗi
a) Cho hai đường thẳng phân biệt p, q song song. Đường r vuông góc p. Hãy viết giả thiết và kết luận cần chứng minh để suy ra r vuông góc q.
b) Trình bày lời giải ngắn, nêu tính chất được dùng thay vì chỉ viết kí hiệu.
c) Có thêm đường s khác r và s vuông góc q. Chứng minh r song song s, chỉ rõ kết quả trung gian cần dùng.
Lời giải Bài 2
a) Giả thiết: p và q là hai đường thẳng phân biệt, p song song q, r vuông góc p. Kết luận: r vuông góc q. Không đưa quan hệ cuối cùng vào phần giả thiết, vì đó chính là điều em phải suy ra.
b) Vì p song song q và r vuông góc p, đường thẳng r vuông góc với q theo tính chất một đường vuông góc với một trong hai đường song song. Chỉ một câu là đủ nếu câu ấy chứa cả dữ kiện lẫn căn cứ; lời giải dài không tự động chặt chẽ hơn.
c) Từ câu b, r vuông góc q. Theo dữ kiện bổ sung, s cũng vuông góc q và s khác r. Hai đường thẳng phân biệt cùng vuông góc q nên r song song s. Nếu bỏ câu b, lời giải sẽ thiếu căn cứ cho quan hệ r vuông góc q.
3. Tính chất và dấu hiệu trong cùng một bài
Bài 3. Tách hai nhiệm vụ
a) Đường c cắt hai đường phân biệt a, b tại A, B. Biết cặp góc đồng vị A₁, B₁ cùng bằng \(62^{\circ}\). Chứng minh a song song b.
b) Góc A₃ đối đỉnh với A₁. Tính A₃ bằng quan hệ tại A và kiểm tra cặp so le trong A₃, B₁.
c) Đường d vuông góc a. Từ kết quả câu a, suy ra quan hệ giữa d và b. Phân loại căn cứ dùng ở câu a và câu c.
Lời giải Bài 3
a) Đường c tạo với a và b một cặp góc đồng vị bằng nhau là A₁ và B₁. Theo dấu hiệu nhận biết, a song song b. Không cần giả sử trước song song; kết luận được suy ra từ đẳng thức số đo đã cho.
b) Vì A₃ đối đỉnh A₁ nên A₃ = \(62^{\circ}\). Do đó A₃ = B₁ = \(62^{\circ}\), phù hợp với vị trí so le trong của hai góc. Phép tính này dùng quan hệ ở một giao điểm và dữ kiện tại B, nên cũng kiểm tra độc lập được sự nhất quán của hình.
c) Vì a song song b và d vuông góc a nên d vuông góc b. Câu a dùng dấu hiệu nhận biết để tạo ra kết luận song song; câu c dùng tính chất của hai đường đã được chứng minh song song. Hai bước không được đảo thứ tự nếu chưa có căn cứ khác.
Khi gặp một bài nhiều câu, em không phải chứng minh lại mọi điều từ đầu. Kết quả của câu trước được phép dùng trong câu sau, miễn là đã có lời giải hợp lệ. Tuy vậy, hãy nhắc ngắn “theo câu a” để người đọc nhận ra nguồn của dữ kiện mới. Nếu phát hiện câu a sai, cần rà các câu sau đã dựa vào nó, vì một lỗi đầu chuỗi có thể làm mất căn cứ của nhiều kết luận.
Bài 4. Hai góc trong cùng phía có tỉ lệ cho trước
a) Hai đường song song bị một đường cắt. Gọi hai góc trong cùng phía là P và Q. Giải thích vì sao P + Q = \(180^{\circ}\) bằng một góc trung gian.
b) Biết P gấp ba Q. Tính P và Q.
c) Một bạn kết luận P = Q vì hai đường song song. Hãy chỉ ra điều cần kiểm tra trước khi dùng đẳng thức số đo.
Lời giải Bài 4
a) Chọn góc R kề bù với P tại cùng giao điểm, sao cho R so le trong với Q. Do hai đường song song, R = Q. Mặt khác P + R = \(180^{\circ}\), nên P + Q = \(180^{\circ}\). Góc R giúp giải thích tổng mà không nhầm hai góc khác đỉnh là kề bù.
b) Viết P = 3Q, thay vào tổng được 3Q + Q = \(180^{\circ}\). Suy ra Q = \(45^{\circ}\) và P = \(135^{\circ}\). Kiểm tra: \(135^{\circ}\) + \(45^{\circ}\) = \(180^{\circ}\) và \(135^{\circ}\) = 3 × \(45^{\circ}\). Cả hai số đo đều thuộc khoảng từ \(0^{\circ}\) đến \(180^{\circ}\) như yêu cầu.
c) Hai đường song song chỉ cho đẳng thức với những cặp góc ở vị trí phù hợp, chẳng hạn đồng vị hoặc so le trong. Cặp P, Q ở trong cùng phía nên có tổng \(180^{\circ}\), không mặc nhiên bằng nhau. Chỉ trong trường hợp riêng mỗi góc bằng \(90^{\circ}\) chúng mới đồng thời bằng nhau.
4. Tìm thiếu sót trong một phát biểu
Bài 5. Giả thiết nhỏ nhưng cần thiết
a) Một bạn nói: “Hai đường cùng song song với một đường thứ ba thì chúng luôn song song với nhau”, nhưng không yêu cầu hai đường ấy phân biệt. Cần sửa gì?
b) Một bạn vẽ hai góc đều \(50^{\circ}\) rồi kết luận chúng đối đỉnh. Điều kiện về cạnh cần kiểm tra là gì?
c) Một bạn đo thấy hai góc xấp xỉ bằng nhau trên bản in rồi coi đó là đẳng thức chính xác trong bài chứng minh. Cách dùng số đo này có đủ căn cứ không?
Lời giải Bài 5
a) Cần nêu hai đường đang xét là phân biệt. Nếu chúng trùng nhau và cùng song song với đường thứ ba, giả thiết chưa sửa vẫn thỏa nhưng không thể kết luận chúng là hai đường song song phân biệt. Điều kiện bổ sung loại trường hợp trùng nhau.
b) Phải kiểm tra hai góc chung đỉnh và mỗi cạnh của góc này là tia đối của một cạnh góc kia. Hai số đo bằng nhau chỉ là một đặc điểm có thể xảy ra ở nhiều vị trí. Chẳng hạn, hai góc \(50^{\circ}\) ở hai đỉnh khác nhau không đối đỉnh.
c) Chưa đủ. Phép đo trên bản in có sai số và chỉ quan sát một hình cụ thể. Trong chứng minh, cần dùng số đo được đề cho hoặc quan hệ suy ra từ định nghĩa, tính chất và lập luận. Có thể dùng đo đạc để dự đoán và kiểm tra sơ bộ, không thay nó cho căn cứ chính xác.
5. Hoàn thiện một lời giải dễ kiểm tra
Em nên đọc lời giải của mình theo thứ tự các động từ: biết gì, suy ra gì, dùng tính chất nào. Nếu một dòng có hai kết luận khác nhau, hãy tách chúng để thấy rõ mỗi kết luận có lí do riêng. Nếu viết “hai góc bằng nhau”, cần chỉ rõ tên hai góc. Nếu viết “hai đường song song”, cần nêu chính xác hai đường, tránh để người đọc phải đoán theo nét vẽ hoặc vị trí câu trước.
Sau cùng, kiểm tra xem mình có bỏ điều kiện phân biệt, vị trí tia nằm giữa hoặc quan hệ kề bù hay không. Đây là những điều kiện dễ bị coi là hiển nhiên nhưng quyết định tính đúng của suy luận. Phần tiếp theo theo sách là Bài tập cuối chương III, nơi kiến thức sẽ được kết nối rộng hơn. Ở phần hiện tại, chất lượng quan trọng nhất là từng bước chứng minh có căn cứ và có thể được người khác kiểm tra độc lập.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 11. Định lí và chứng minh định lí.
Bài sau: Bài tập cuối chương III.