Bài 11 Toán 7 Kết nối tri thức giúp em chuyển từ quan sát hình sang lập luận: tách điều được cho thành giả thiết, xác định điều cần suy ra là kết luận rồi nối chúng bằng những kiến thức đã biết. Một hình đo được đúng không thay thế một chứng minh tổng quát. Mỗi bước trong lời giải cần có lí do và không được lấy chính kết luận làm dữ kiện.
Bài viết sử dụng ví dụ và bài tập tự biên soạn để luyện cách viết giả thiết, kết luận và chứng minh ngắn. Em sẽ gặp cả khẳng định đúng lẫn nhận xét cần bác bỏ. Mục tiêu không phải làm lời giải dài hơn, mà làm rõ vì sao kết luận thực sự đi theo từ các điều kiện đã cho.
Chuẩn bị trước khi học định lí
Em cần ôn góc đối đỉnh, góc kề bù, tia phân giác, góc đồng vị và những tính chất cơ bản của hai đường thẳng song song. Đặc biệt, phân biệt dấu hiệu dùng để nhận biết song song với tính chất dùng khi đã biết song song. Nếu nhầm hai chiều này, một lời giải rất dễ đi vòng quanh mà không chứng minh được điều gì mới.
Sau bài học, em cần đọc một mệnh đề dạng nếu… thì…, ghi đầy đủ giả thiết, kết luận, giải thích được từng dòng suy luận và tìm được phản ví dụ cho một nhận xét sai. Bài này chưa yêu cầu dùng tam giác bằng nhau hoặc các định lí của chương sau. Tất cả mô hình hình học trong bài đều xét trong cùng một mặt phẳng.
Phạm vi và thứ tự được đối chiếu từ SGK Toán 7 tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Bài 11 mang tên Định lí và chứng minh định lí, tiếp sau Bài 10 và trước phần Luyện tập chung. Nội dung dưới đây không phải bản sao câu hỏi hoặc lời giải trong sách.
Định lí, giả thiết và kết luận
Định lí là một khẳng định được suy ra từ những điều đúng đã biết. Khi một định lí được diễn đạt theo dạng nếu P thì Q, phần P chứa điều kiện áp dụng, còn Q là điều suy ra. Ta thường viết tắt giả thiết là GT và kết luận là KL. Đổi tên các điểm không làm thay đổi nội dung, miễn các quan hệ hình học được giữ nguyên.
Giả thiết không chỉ là những con số xuất hiện trong đề. Nó còn có thể gồm hai đường phân biệt, ba điểm thẳng hàng theo một thứ tự, hai tia đối nhau hoặc một tia nằm giữa hai tia khác. Bỏ một điều kiện vị trí có thể biến một khẳng định đúng thành sai, dù các đẳng thức góc nhìn vẫn giống nhau.
Kết luận cũng cần chính xác về đối tượng. Nếu đề yêu cầu chứng minh d vuông góc b, việc tính được một góc \(90^{\circ}\) chỉ hoàn thành nhiệm vụ khi em chỉ ra góc ấy do các tia thuộc d và b tạo thành. Không phải bất kì góc vuông nào xuất hiện trên hình cũng đủ để kết luận hai đường đang xét vuông góc.
Chứng minh khác với kiểm tra một hình
Đo góc trên giấy có thể gợi ý một tính chất, nhưng kết quả phụ thuộc nét vẽ, vị trí thước và độ chia. Ngay cả khi đo chính xác một hình, em mới kiểm tra một trường hợp. Chứng minh phải cho thấy kết luận đúng với mọi cấu hình đáp ứng giả thiết, không chỉ hình được vẽ thuận mắt hoặc có một số đo đặc biệt.
Ví dụ, muốn chứng minh một quan hệ cho hai góc kề bù bất kì, không nên tự đặt cả hai bằng \(90^{\circ}\) ngay từ đầu. Làm vậy đã thu hẹp giả thiết vào một trường hợp riêng. Hãy dùng tổng \(180^{\circ}\) và những quan hệ được cho để suy ra kết quả, thay vì thêm con số mình muốn thấy vào hình.
Một phép thử số vẫn hữu ích sau khi chứng minh: nó giúp phát hiện sai sót trong phép tính hoặc cách đọc góc. Tuy nhiên, việc thử vài con số không tự biến một nhận xét thành định lí. Ngược lại, để bác bỏ khẳng định nói về mọi trường hợp, chỉ cần một trường hợp thỏa điều kiện nhưng không thỏa kết luận.
Mẫu trình bày ba phần
Phần đầu ghi rõ giả thiết và kết luận bằng lời hoặc kí hiệu. Phần giữa gồm những bước suy luận theo thứ tự: điều đã biết nào cho phép viết dòng này, dòng này dẫn tới dòng tiếp theo ra sao. Phần cuối ghi đúng điều cần chứng minh. Nếu kết luận đã nằm nguyên trong phần giả thiết do em tự thêm vào, cần dừng lại và đọc lại đề.
Không phải dòng nào cũng cần một đoạn giải thích dài. Chẳng hạn “hai góc kề bù nên tổng bằng \(180^{\circ}\)” là một lí do ngắn nhưng đủ. Ngược lại, câu “nhìn hình thấy bằng nhau” chưa phải lí do chứng minh. Hình vẽ giúp theo dõi đối tượng, còn quan hệ bằng nhau phải đến từ dữ kiện hoặc kiến thức được phép dùng.
Ví dụ 1. Chứng minh bằng hai tổng bằng nhau
Cho ba góc có số đo α, β, γ. Giả sử α và β là số đo của hai góc kề bù; β và γ cũng là số đo của hai góc kề bù. Chứng minh α = γ. Đây là một ví dụ luyện suy luận bằng số đo góc, không cần giả định α có giá trị cụ thể.
Giả thiết: α + β = \(180^{\circ}\) và β + γ = \(180^{\circ}\), vì mỗi cặp là kề bù. Kết luận: α = γ. Từ hai tổng cùng bằng \(180^{\circ}\), suy ra α + β = β + γ. Trừ β ở cả hai vế, ta được α = γ. Lí do cốt lõi là cùng bù với một góc thì có số đo bằng nhau.
Nếu thử β = \(68^{\circ}\) thì α = γ = \(112^{\circ}\), nhưng ví dụ số này chỉ minh họa kết quả. Chứng minh ở đoạn trước không phụ thuộc β là \(68^{\circ}\) nên dùng được cho mọi cấu hình đáp ứng giả thiết. Không cần đo α và γ để kết luận chúng bằng nhau.
Bài 1. Viết GT, KL rồi hoàn thiện suy luận
Trong một mặt phẳng, hai đường thẳng a và b song song; đường d vuông góc a. Cần chứng minh d vuông góc b.
a) Viết giả thiết và kết luận bằng kí hiệu.
b) Giải thích vì sao d cắt b và chọn một cặp góc đồng vị.
c) Hoàn thành chứng minh, nêu rõ kiến thức được dùng.
Lời giải Bài 1
a) GT: \(a\parallel b\), d ⟂ a; các đường cùng nằm trong một mặt phẳng. KL: d ⟂ b. Không ghi d ⟂ b trong GT vì đó chính là điều phải chứng minh. Việc tách hai phần giúp em không vô tình giả sử điều cần kết luận.
b) Vì d vuông góc a nên d cắt a. Một đường cắt một trong hai đường song song thì cũng cắt đường còn lại, nên d cắt b. Tại giao điểm với a, chọn một góc vuông; tại giao điểm với b, chọn góc ở vị trí đồng vị với nó. Hai góc này thuộc hai đỉnh khác nhau.
c) Do \(a\parallel b\), cặp góc đồng vị bằng nhau. Góc tại a bằng \(90^{\circ}\) nên góc tại b cũng bằng \(90^{\circ}\). Đường d và b cắt nhau tạo góc vuông, suy ra d ⟂ b. Chứng minh đã dùng tính chất cát tuyến, tính chất góc đồng vị của hai đường song song và định nghĩa vuông góc.
Bài 2. Sửa một lập luận vòng quanh
Trong một cấu hình cát tuyến, đề cho hai góc so le trong bằng nhau và yêu cầu chứng minh hai đường a, b song song. Một bạn viết: “Vì a song song b nên hai góc so le trong bằng nhau. Vậy a song song b.”
a) Điều nào bạn đã tự dùng trước khi chứng minh?
b) Viết lại lời giải đúng, ngắn gọn.
c) Nếu đề đã cho \(a\parallel b\) và yêu cầu tính góc so le trong với góc \(73^{\circ}\) thì dùng chiều suy luận nào?
Lời giải Bài 2
a) Bạn đã dùng \(a\parallel b\) ngay ở đầu, trong khi đó là kết luận cần đạt. Đẳng thức góc vốn là dữ kiện, nên suy ra lại đẳng thức từ kết luận giả định không tạo thêm căn cứ. Đây là lập luận vòng quanh, không phải một chứng minh hoàn chỉnh.
b) Lời giải đúng: hai góc được cho ở vị trí so le trong và có số đo bằng nhau; do đó \(a\parallel b\) theo dấu hiệu nhận biết hai đường thẳng song song. Cần hiểu a, b phân biệt và cát tuyến cắt chúng tại hai điểm khác nhau, đúng cấu hình của dấu hiệu.
c) Khi \(a\parallel b\) đã là giả thiết, dùng tính chất góc so le trong bằng nhau để suy ra góc cần tìm bằng \(73^{\circ}\). Hai bài có thể dùng cùng một hình, nhưng dữ kiện và mục tiêu đổi chỗ thì lí do trong lời giải cũng thay đổi.
Bài 3. Tại sao không được tự đảo một định lí?
a) Hai góc đối đỉnh thì bằng nhau. Có thể tự kết luận hai góc bằng nhau đều đối đỉnh không?
b) Xét ba tia Ox, Oy, Oz với Ox và Oz đối nhau, Oy vuông góc với đường thẳng xOz. Dùng hai \(\angle xOy\) và yOz để kiểm tra nhận xét đảo.
c) Chỉ ra điều kiện trong định nghĩa đối đỉnh mà cặp góc ở câu b không đáp ứng.
Lời giải Bài 3
a) Không thể tự đảo. Chiều ngược của một định lí là một mệnh đề khác và cần kiểm tra riêng. Tính bằng nhau chỉ nói về số đo, còn đối đỉnh còn đòi hỏi quan hệ giữa từng cặp cạnh. Có thể dùng một cặp góc bằng nhau nhưng không đối đỉnh để bác bỏ.
b) Hai \(\angle xOy\) và yOz đều bằng \(90^{\circ}\) do Oy vuông \(\angle xOz\). Chúng kề nhau và có cạnh chung Oy, không phải hai góc đối đỉnh. Vì thế đây là phản ví dụ cho nhận xét đảo, dù khẳng định ban đầu về hai góc đối đỉnh vẫn đúng.
c) Với hai góc đối đỉnh, mỗi cạnh của góc này phải là tia đối của một cạnh góc kia. Ở đây cạnh Oy là cạnh chung; nó không đối với chính nó. Hai tia Ox và Oz đối nhau mới chỉ đáp ứng một phần, chưa đủ để biến hai góc kề nhau thành đối đỉnh.
Bài 4. Đẳng thức góc chưa đủ cho tia phân giác
Cho \(\angle xOy\) có số đo \(80^{\circ}\). Tia Ot nằm giữa Ox và Oy, tạo hai \(\angle xOt\) và tOy cùng bằng \(40^{\circ}\). Tia Os là tia đối của Ot.
a) Giải thích vì sao Ot là tia phân giác của \(\angle xOy\).
b) Tính \(\angle xOs\) và sOy.
c) Tia Os có là tia phân giác của \(\angle xOy\) không? Nêu điều kiện quyết định.
Lời giải Bài 4
a) Ot nằm giữa hai cạnh Ox, Oy và tạo với chúng hai góc bằng nhau, mỗi góc \(40^{\circ}\). Đây là đủ hai điều kiện của định nghĩa tia phân giác. Không chỉ dựa vào đẳng thức số đo mà bỏ điều kiện vị trí của tia.
b) Vì Ot và Os đối nhau, \(\angle xOs\) kề bù với xOt, nên \(\angle xOs\) = \(180^{\circ}\) − \(40^{\circ}\) = \(140^{\circ}\). Tương tự, \(\angle sOy\) = \(180^{\circ}\) − \(40^{\circ}\) = \(140^{\circ}\). Vậy Os cũng tạo với hai cạnh Ox và Oy hai góc có số đo bằng nhau.
c) Os không nằm giữa Ox và Oy trong góc \(80^{\circ}\) đã cho, nên không phải tia phân giác của góc đó. Cặp góc \(140^{\circ}\) bằng nhau không khắc phục được việc thiếu điều kiện nằm giữa. Ví dụ này cho thấy một đẳng thức đúng vẫn có thể chưa đủ cho kết luận mà em muốn rút ra.
Tự kiểm tra một chứng minh ngắn
Hãy đọc lại từng dòng như đang hỏi người viết: vì sao dòng này đúng? Nếu lí do là dữ kiện, kiểm tra dữ kiện có thật trong đề không. Nếu lí do là định nghĩa hoặc định lí, kiểm tra các điều kiện áp dụng. Nếu lí do chỉ là “nhìn hình”, cần tìm một quan hệ có căn cứ thay thế.
Với một khẳng định tổng quát, hãy thử các trường hợp dễ bị quên: số đo đặc biệt, đường trùng nhau, tia nằm ngoài góc hoặc điểm thuộc đường thay vì ngoài đường. Việc thử giúp tìm lỗi, nhưng không thay thế chứng minh khi chưa thấy lỗi. Phản ví dụ cần đáp ứng giả thiết và làm kết luận sai, không phải một hình nằm ngoài điều kiện ban đầu.
Trong bài này, hình vẽ là mô hình minh họa các quan hệ đã được mô tả, không phải báo cáo đo đạc. Em có thể dựng lại bằng thước đo góc để luyện thao tác, nhưng lời giải cần dùng dữ kiện và lập luận. Khi trình bày ngắn gọn, ưu tiên giữ đủ điều kiện và lí do hơn là viết nhiều câu kết luận lặp lại.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 10. Tiên đề Euclid. Tính chất của hai đường thẳng song song.
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 11.