Bài 10 Toán 7 Kết nối tri thức có hai ý chính: qua một điểm nằm ngoài một đường thẳng, chỉ có một đường thẳng song song với đường đã cho; và khi một cát tuyến cắt hai đường song song, các cặp góc so le trong, đồng vị bằng nhau. Ý thứ nhất là tiên đề Euclid; ý thứ hai giúp tính góc từ dữ kiện song song.
Đây là bước đổi chiều suy luận so với Bài 9. Trước đó, em dùng góc bằng nhau ở vị trí phù hợp để nhận biết song song. Trong bài này, em thường đã biết song song rồi dùng tính chất để tìm góc. Phân biệt điều được cho với điều phải tìm là cách tránh một lời giải nhìn có vẻ đúng nhưng thực ra lập luận vòng quanh.
Chuẩn bị và phạm vi bài học
Em cần nhận biết góc so le trong, góc đồng vị, góc đối đỉnh và góc kề bù. Khi đọc tên góc bằng ba điểm, điểm ở giữa là đỉnh. Hai góc có cùng số đo chưa chắc ở cùng loại vị trí, và hai góc đứng gần nhau trên hình chưa chắc kề bù. Hãy xét các tia trước khi chọn công thức.
Sau bài học, em cần phát biểu đúng tiên đề với điểm cho trước, giải thích tính duy nhất, tính được các góc khi có dữ kiện song song và sử dụng được những nhận xét về vuông góc, song song với đường thứ ba. Toàn bộ nội dung xét trong một mặt phẳng; không dùng quan hệ đường thẳng chéo nhau của hình học không gian.
Tên bài và thứ tự được đối chiếu từ SGK Toán 7 tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các hình và bài tập trong bài viết do ClassOn biên soạn riêng. Bài kế tiếp là Định lí và chứng minh định lí, không phải một phần Luyện tập chung xen giữa.
Tiên đề Euclid nói chính xác điều gì?
Cho đường thẳng a và điểm M không thuộc a. Trong mặt phẳng đang xét, có đúng một đường thẳng đi qua M và song song với a. Cụm “đúng một” bao gồm hai ý: có đường thẳng như vậy và không có hai đường phân biệt cùng thỏa mãn. Vẽ nhiều lần bằng bút khác màu không tạo ra nhiều đường toán học khác nhau nếu các nét đều biểu diễn đúng đường duy nhất ấy.
Không được rút ngắn thành “chỉ có một đường song song với a” mà bỏ điểm M. Nếu không buộc đi qua một điểm cố định, có nhiều đường khác nhau song song với a. Cũng không được bỏ điều kiện M nằm ngoài a: nếu M thuộc a thì mọi đường đi qua M đều có điểm chung M với a, nên không song song với a theo định nghĩa không có điểm chung.
Trong bài học, tiên đề được thừa nhận làm cơ sở suy luận, không được chứng minh bằng cách vẽ vài hình. Hình vẽ giúp em hiểu ý nghĩa của phát biểu. Khi hai nét vẽ gần trùng nhau, sự gần trùng đó chỉ là quan sát trên giấy; kết luận duy nhất đến từ tiên đề với đầy đủ điều kiện.
Vì sao cát tuyến cắt đường này cũng cắt đường kia?
Cho \(a\parallel b\) và đường c cắt a tại A. Vì a không có điểm chung với b nên A nằm ngoài b. Qua A đã có đường a song song với b. Nếu c cũng song song với b thì qua A có hai đường phân biệt a và c cùng song song với b, trái với tiên đề Euclid.
Do đó c không song song với b. Đường c cũng không thể trùng b, vì c chứa A còn b không chứa A. Trong mặt phẳng, hai đường phân biệt không song song phải cắt nhau; vì vậy c cắt b. Lập luận này giải thích tại sao có thể xét hai giao điểm của một cát tuyến với cặp đường song song, dù hình vẽ trên trang chỉ thể hiện một phần của mỗi đường.
Tính chất góc khi đã biết song song
Nếu một đường thẳng cắt hai đường song song, các góc so le trong bằng nhau và các góc đồng vị bằng nhau. Điều kiện song song phải được cho sẵn hoặc đã được chứng minh trước khi áp dụng. Hai góc trong cùng phía khi đó có tổng \(180^{\circ}\); có thể suy ra tổng này bằng một góc đồng vị và một cặp kề bù.
Để đọc các ví dụ, dùng cấu hình sau: a đi qua L, A, R theo thứ tự; b đi qua P, B, Q theo thứ tự; c đi qua T, A, B, S theo thứ tự. Trên hình, a ở trên b, c nghiêng từ trên bên phải xuống dưới bên trái. L và P ở bên trái hai giao điểm, R và Q ở bên phải. Cho \(a\parallel b\).
Góc LAB và ABQ là một cặp so le trong. Góc TAR và ABQ là một cặp đồng vị. Góc RAB và ABQ là một cặp trong cùng phía. Các tên này chỉ có ý nghĩa theo cách đặt điểm đã mô tả; không nên bê nguyên một chỉ số góc từ hình khác mà chưa kiểm tra vị trí.
Bài 1. Từ song song đến các góc còn lại
Dùng cấu hình trên, biết \(\angle LAB\) = \(56^{\circ}\) và \(a\parallel b\).
a) Tính \(\angle ABQ\).
b) Tính \(\angle RAB\) và \(\angle PBA\).
c) Tính \(\angle TAR\), rồi kiểm tra tổng \(\angle RAB\) + \(\angle ABQ\).
Lời giải Bài 1
a) Hai \(\angle LAB\) và ABQ so le trong, \(a\parallel b\) nên \(\angle ABQ\) = \(\angle LAB\) = \(56^{\circ}\). Lí do ở đây là tính chất góc của hai đường song song. Không cần chứng minh lại song song bằng chính hai góc vừa suy ra.
b) Vì AL và AR là hai tia đối nhau, \(\angle LAB\) và \(\angle RAB\) kề bù. Do đó \(\angle RAB\) = \(180^{\circ}\) − \(56^{\circ}\) = \(124^{\circ}\). Tại B, BP và BQ đối nhau nên \(\angle PBA\) = \(180^{\circ}\) − \(\angle ABQ\) = \(124^{\circ}\). Có thể kiểm tra hai \(\angle RAB\) và PBA là cặp so le trong còn lại, nên kết quả bằng nhau là phù hợp.
c) Góc TAR đối đỉnh với LAB, nên \(\angle TAR\) = \(56^{\circ}\). Tổng cần tính là \(124^{\circ}\) + \(56^{\circ}\) = \(180^{\circ}\). Hai \(\angle RAB\) và ABQ không bằng nhau trong ví dụ này; chúng nằm trong cùng phía. Tên vị trí giúp em chọn đúng giữa phép giữ nguyên góc và phép lấy \(180^{\circ}\) trừ đi góc đã biết.
Bài 2. Tìm số chưa biết trong số đo góc
Trong cùng cấu hình, vẫn có \(a\parallel b\) nhưng thay số đo bằng \(\angle LAB\) = (2x + 10)° và \(\angle ABQ\) = (3x − 15)°. Chữ x là một số cần tìm; không dùng dữ kiện \(56^{\circ}\) của Bài 1.
a) Lập đẳng thức và tìm x.
b) Tính hai góc đã cho và kiểm tra chúng là các góc hợp lệ.
c) Tính \(\angle PBA\).
Lời giải Bài 2
a) Hai \(\angle LAB\) và ABQ so le trong nên bằng nhau. Vì thế 2x + 10 = 3x − 15. Chuyển vế được 10 + 15 = 3x − 2x, suy ra x = 25. Đẳng thức xuất phát từ vị trí so le trong cùng điều kiện song song, không phải từ việc hai biểu thức trông gần giống nhau.
b) Thay x = 25: 2 × 25 + 10 = 60 và 3 × 25 − 15 = 60. Vậy cả hai góc bằng \(60^{\circ}\). Chúng lớn hơn \(0^{\circ}\) và nhỏ hơn \(180^{\circ}\), phù hợp với các góc tạo bởi hai đường cắt nhau trong cấu hình. Bước thế lại vừa kiểm tra phép giải x vừa kiểm tra tính nhất quán của số đo.
c) Góc PBA kề bù với ABQ vì BP đối BQ. Vậy \(\angle PBA\) = \(180^{\circ}\) − \(60^{\circ}\) = \(120^{\circ}\). Đừng gán luôn \(60^{\circ}\) cho mọi góc tại B: tại giao điểm có hai cặp đối đỉnh, và các góc kề nhau sẽ bù nhau.
Hai nhận xét về đường thứ ba
Nếu một đường thẳng vuông góc với một trong hai đường song song thì nó cũng vuông góc với đường còn lại. Thật vậy, cát tuyến ấy tạo một góc vuông ở giao điểm thứ nhất; góc đồng vị tại giao điểm thứ hai cũng bằng \(90^{\circ}\). Đây là cách truyền quan hệ vuông góc dựa vào dữ kiện song song.
Hai đường thẳng phân biệt cùng song song với một đường thứ ba thì song song với nhau. Để hiểu điều kiện phân biệt, hãy nghĩ tới trường hợp đặt hai tên cho cùng một đường: đường trùng nhau có điểm chung nên không gọi là song song. Không bỏ điều kiện này khi viết kết luận tổng quát.
Có thể giải thích nhận xét thứ hai bằng tiên đề. Giả sử a và b phân biệt, cùng song song với c nhưng lại cắt nhau tại M. Điểm M nằm ngoài c; khi đó qua M có hai đường phân biệt cùng song song với c, trái tính duy nhất. Vì vậy a và b không cắt nhau, tức là song song trong mặt phẳng.
Bài 3. Áp dụng đúng điều kiện đường thứ ba
a) Cho \(a\parallel b\) và d vuông góc a. Kết luận quan hệ giữa d và b, kèm lí do về góc.
b) Cho a và b phân biệt, \(a\parallel c\) và \(b\parallel c\). Kết luận quan hệ giữa a và b.
c) Nếu bỏ điều kiện a và b phân biệt ở câu b, kết luận nào cần được điều chỉnh?
Lời giải Bài 3
a) Đường d cắt b và tạo góc đồng vị với một góc vuông ở giao điểm của d với a. Góc đồng vị cũng bằng \(90^{\circ}\) vì \(a\parallel b\), nên d vuông góc b. Viết rõ điều kiện song song giúp phân biệt trường hợp này với hai đường không có quan hệ đã biết.
b) Ta có \(a\parallel b\) theo nhận xét hai đường phân biệt cùng song song với một đường thứ ba. Cũng có thể dùng lập luận về giao điểm giả sử và tiên đề Euclid đã trình bày ở trên. Không cần đo khoảng cách giữa các đường trên hình.
c) Khi không biết chúng phân biệt, a và b có thể trùng nhau. Vì thế chỉ từ hai quan hệ \(a\parallel c\) và \(b\parallel c\), kết luận đúng là a, b song song hoặc trùng nhau. Ví dụ lấy chính một đường d song song với c rồi đặt cả hai tên a và b cho d sẽ tạo trường hợp trùng nhau.
Bài 4. Kiểm tra cách phát biểu tiên đề
a) Một bạn nói “qua M ngoài a, vẽ được ít nhất một đường song song với a”. Phát biểu này đã diễn đạt đủ tiên đề chưa?
b) Hai bạn cùng vẽ qua M ngoài a hai đường b và d, đều khẳng định song song với a. Trong mô hình toán chính xác, b và d có quan hệ gì?
c) Nếu M thuộc a thì có đường nào đi qua M và song song với a không?
Lời giải Bài 4
a) Phát biểu đúng về sự tồn tại nhưng chưa đủ nội dung tiên đề, vì chưa nêu tính duy nhất. Cần bổ sung rằng chỉ có một đường như vậy. Phân biệt “đúng” với “đủ” giúp em không đánh dấu sai một mệnh đề đúng nhưng thiếu một phần điều cần phát biểu.
b) Nếu cả hai khẳng định đều đúng với hình học chính xác, b và d phải trùng nhau. Nếu hai nét vẽ trên giấy thực sự khác hướng, ít nhất một nét không đáp ứng điều kiện đã khẳng định. Sai số vẽ không phải phản ví dụ bác bỏ tiên đề.
c) Không có, vì mọi đường qua M đều có điểm chung M với a. Kể cả chọn chính a thì hai đường trùng nhau, cũng không phải song song theo định nghĩa đang dùng. Đây là lí do điều kiện điểm nằm ngoài đường thẳng phải có trong phát biểu.
Cách tự rà lời giải hình học
Trước mỗi dòng tính góc, hãy ghi tên vị trí hoặc quan hệ: đồng vị, so le trong, đối đỉnh hay kề bù. Nếu dùng đồng vị bằng nhau, kiểm tra xem song song đã được cho hoặc chứng minh chưa. Nếu mục tiêu chính là chứng minh song song, hãy quay lại dấu hiệu của Bài 9 thay vì dùng tính chất của Bài 10 theo vòng tròn.
Hình minh họa trong bài không phải ảnh đo thực nghiệm. Những số đo ghi trên hình là dữ kiện hoặc kết quả suy luận, không phải số đọc từ thước trên màn hình. Khi tự luyện, em có thể vẽ cát tuyến theo hướng khác rồi đọc lại các tia; giữ đúng quan hệ hình học quan trọng hơn giữ nguyên hướng nghiêng của hình mẫu.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 9.
Bài sau: Bài 11. Định lí và chứng minh định lí.