Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức: Luyện tập chung sau Bài 9

Luyện nhận diện góc đồng vị, so le trong, dùng dấu hiệu chứng minh song song và vẽ đoạn thẳng. Năm nhóm bài mới có lời giải riêng từng ý.

Đường c cắt a tại A ở trên và b tại B ở dưới; tại mỗi giao điểm đánh số 1 trên phải, 2 trên trái, 3 dưới trái, 4 dưới phải.

Phần luyện tập này nối việc nhận diện các góc ở một giao điểm với dấu hiệu nhận biết hai đường thẳng song song. Khi đọc hình, em phải tách hai nhiệm vụ: xác định vị trí của cặp góc và kiểm tra số đo của chúng. Hai góc đồng vị không tự động bằng nhau trong mọi hình. Ngược lại, hai góc bằng nhau nhưng không có vị trí phù hợp cũng chưa đủ để kết luận hai đường thẳng đang xét song song.

Đây là phần Luyện tập chung ngay sau Bài 9 và trước Bài 10 trong Toán 7 tập một Kết nối tri thức với cuộc sống. Các bài và hình dưới đây được biên soạn riêng, không chép câu hỏi của sách. Nội dung tập trung vào nhận diện cặp góc, tính góc bằng quan hệ kề bù hoặc đối đỉnh, rồi dùng dấu hiệu song song và thực hành vẽ. Tiên đề Euclid và các tính chất suy từ hai đường thẳng đã song song dành cho bài kế tiếp.

1. Đọc một hình theo đúng thứ tự

Trước hết, tìm đường thẳng cắt cả hai đường thẳng đang xét và đánh dấu hai giao điểm phân biệt. Mỗi góc trong cặp đồng vị hoặc so le trong phải thuộc một giao điểm khác nhau. Hai góc cùng nằm tại một giao điểm có thể đối đỉnh hoặc kề bù, nhưng không phải cặp đồng vị của hai giao điểm đó. Cách kiểm tra đỉnh giúp loại một lỗi thường gặp ngay trước khi nhìn đến số đo.

Tiếp theo, xác định phía trong giữa hai đường thẳng và hai phía của đường cắt. Cặp so le trong gồm hai góc trong ở hai phía khác nhau của đường cắt. Với góc đồng vị, hãy so sánh vị trí tương ứng quanh hai giao điểm theo cùng một cách định hướng. Hình chữ Z hoặc chữ F chỉ hỗ trợ quan sát, không thay cho việc kiểm tra các cạnh và đỉnh. Một hình bị xoay vẫn giữ nguyên các quan hệ góc.

Cuối cùng, dùng dữ kiện số đo để quyết định. Nếu một đường thẳng cắt hai đường thẳng phân biệt, tạo được một cặp góc so le trong bằng nhau hoặc một cặp đồng vị bằng nhau, ta kết luận hai đường thẳng ấy song song. Lời giải nên nêu rõ đường cắt và cặp góc được dùng. Không mở đầu bằng kết luận song song rồi quay lại dùng chính kết luận đó để chứng minh điều mình đang cần.

2. Bài tập nhận diện trước khi tính

Bài 1. Chỉ vị trí, chưa cho số đo

a) Trong hình, kể hai cặp góc so le trong theo quy ước đã ghi.

b) Kể bốn cặp góc đồng vị. Góc A₁ và góc A₃ có phải đồng vị không?

c) Nếu chưa có dữ kiện số đo hay quan hệ vuông góc, chỉ nhìn hai nét a và b trên ảnh đã đủ kết luận song song chưa?

Lời giải Bài 1

a) Phía trong là phía dưới a tại A và phía trên b tại B. Hai cặp so le trong là A₃ với B₁, và A₄ với B₂. Mỗi cặp gồm một góc tại A, một góc tại B; hai góc nằm ở hai phía của đường c.

b) Bốn cặp đồng vị là A₁ với B₁, A₂ với B₂, A₃ với B₃, A₄ với B₄. Góc A₁ và A₃ cùng đỉnh A, các cạnh từng đôi đối nhau nên chúng là góc đối đỉnh, không phải góc đồng vị.

c) Chưa đủ. Hình minh họa giúp nhận biết vị trí, còn kết luận cần dựa trên dữ kiện và dấu hiệu đã học. Nét vẽ có thể được đơn giản hóa hoặc hiển thị với tỉ lệ khác. Trong Bài 2, đề sẽ bổ sung số đo để lập luận về hai đường thẳng a và b.

Các kí hiệu A₁, A₂ chỉ thuận tiện khi đi kèm quy ước của hình. Nếu một đề khác đánh số theo chiều ngược, cặp có cùng chỉ số có thể không còn là đồng vị. Vì vậy, hãy đọc cả hình và chú thích thay vì thuộc lòng một danh sách số. Khi không chắc, em có thể viết tên góc bằng ba điểm hoặc tên hai tia để thấy rõ đỉnh và cạnh trước khi quyết định.

Bài 2. Từ dữ kiện đến kết luận song song

a) Vẫn dùng hình và quy ước Bài 1. Cho A₁ = \(58^{\circ}\) và B₁ = \(58^{\circ}\). Giải thích vì sao a song song với b.

b) Tính A₂, A₃, A₄ chỉ bằng quan hệ tại giao điểm A.

c) Tính B₂, B₃, B₄ và kiểm tra một cặp so le trong. Không cần dùng tính chất của hai đường thẳng đã song song.

Lời giải Bài 2

a) Đường c cắt hai đường thẳng phân biệt a và b tại A và B. Hai góc A₁ và B₁ ở vị trí đồng vị, có cùng số đo \(58^{\circ}\). Theo dấu hiệu nhận biết, a song song với b. Câu trả lời cần cả thông tin vị trí lẫn đẳng thức số đo.

b) Góc A₂ kề bù với A₁ nên bằng \(180^{\circ}\) − \(58^{\circ}\) = \(122^{\circ}\). Góc A₃ đối đỉnh với A₁ nên bằng \(58^{\circ}\). Góc A₄ đối đỉnh với A₂ nên bằng \(122^{\circ}\). Các phép tính này chỉ dùng hai đường thẳng cắt nhau tại A.

c) Tại B, làm tương tự được B₂ = \(122^{\circ}\), B₃ = \(58^{\circ}\), B₄ = \(122^{\circ}\). Cặp so le trong A₃ và B₁ cùng bằng \(58^{\circ}\); cặp còn lại A₄ và B₂ cùng bằng \(122^{\circ}\). Kết quả kiểm tra phù hợp với dữ kiện, không dựa vào suy luận vòng quanh.

3. Khi phải tìm một góc trung gian

Bài 3. Chưa có ngay cặp bằng nhau

a) Với quy ước hình trên, cho A₂ = \(117^{\circ}\) và B₁ = \(63^{\circ}\). Tính A₁.

b) Dùng kết quả vừa tìm để chứng minh a song song với b.

c) Một bạn viết “A₂ và B₁ có tổng \(180^{\circ}\) nên là hai góc kề bù”. Hãy sửa lời giải ấy.

Lời giải Bài 3

a) Hai góc A₁ và A₂ kề bù nên A₁ = \(180^{\circ}\) − \(117^{\circ}\) = \(63^{\circ}\). Ta cần tính một góc tại A để ghép với góc B₁ đã biết, chứ không phải cộng tùy ý hai số đo ở hai đỉnh khác nhau.

b) Ta có A₁ = B₁ = \(63^{\circ}\). Vì đây là một cặp góc đồng vị do c cắt a và b tạo thành, suy ra a song song với b. Góc A₁ là bước trung gian giúp đưa dữ kiện về đúng dạng của dấu hiệu nhận biết.

c) A₂ và B₁ có hai đỉnh khác nhau nên không kề bù. Cần sửa thành: A₁ kề bù với A₂, từ đó tính A₁ = \(63^{\circ}\), rồi so sánh A₁ với B₁. Tổng hai số bằng \(180^{\circ}\) không tự tạo ra quan hệ kề nhau giữa hai góc.

Trong một bài hình, không phải mọi dữ kiện đều được dùng trực tiếp ở bước kết luận. Một số đo có thể chỉ giúp tìm góc đối đỉnh hoặc góc kề bù cần thiết. Em nên đánh dấu cặp góc muốn dùng cho dấu hiệu trước, rồi nhìn xem mỗi góc đã biết hay chưa. Đây là cách lập kế hoạch ngắn, giúp tránh tính tất cả các góc dù bài chỉ cần một cặp.

Bài 4. Dữ kiện còn thiếu

a) Cho đường c cắt a tại A và b tại B, biết A₁ = \(72^{\circ}\) theo quy ước Bài 1. Chỉ dữ kiện này có đủ chứng minh a song song với b không?

b) Nếu bổ sung B₁ = \(72^{\circ}\), giải thích kết luận bằng dấu hiệu đồng vị.

c) Nếu thay thông tin bổ sung bằng B₃ = \(72^{\circ}\), cần thêm bước nào để kết luận?

Lời giải Bài 4

a) Chưa đủ. Số đo ở A chỉ ràng buộc vị trí của a so với c, chưa ràng buộc hướng của b. Đường b qua B vẫn có thể được vẽ theo nhiều hướng khác nhau. Không được tự gán B₁ bằng A₁ chỉ vì hình trông có vẻ song song.

b) Hai góc A₁ và B₁ đồng vị, cùng bằng \(72^{\circ}\), nên a song song với b. Thông tin mới cung cấp đúng điều kiện còn thiếu: một số đo tại giao điểm còn lại để tạo thành cặp bằng nhau có vị trí phù hợp.

c) Tại B, góc B₁ đối đỉnh với B₃ nên B₁ = \(72^{\circ}\). Sau đó A₁ = B₁ và hai góc đồng vị, suy ra a song song với b. Có thể đi qua góc đối đỉnh để dùng dấu hiệu, nhưng phải viết rõ bước ấy.

4. Vẽ hình có điều kiện độ dài

Hai đường a và b cùng vuông góc với đường c thẳng đứng tại A và C; đoạn AB dài 2,5 cm, đoạn CD dài 7,5 cm theo hai đường ngang khác nhau.
Mô hình vẽ: A và C phân biệt; a và b cùng vuông góc c. AB = 2,5 cm, CD = 7,5 cm; các đoạn không cần dài bằng nhau để song song.

Bài 5. Song song không có nghĩa là bằng nhau

a) Vẽ đường c và lấy hai điểm A, C phân biệt trên c. Qua A, C lần lượt vẽ a, b vuông góc với c. Giải thích vì sao a song song với b.

b) Trên a lấy B để AB = 2,5 cm; trên b lấy D để CD gấp ba AB. Tính CD và mô tả cách đặt điểm D.

c) Có thể kết luận \(AB=CD\) từ việc hai đoạn song song không? Nêu số liệu kiểm tra trong bài.

Lời giải Bài 5

a) Hai đường thẳng a và b phân biệt vì chúng vuông góc với c tại hai điểm A, C khác nhau. Một cặp góc đồng vị do c tạo với a và b đều bằng \(90^{\circ}\). Theo dấu hiệu nhận biết, a song song với b. Đây cũng là nhận xét về hai đường phân biệt cùng vuông góc một đường thứ ba.

b) CD = 3 × 2,5 = 7,5 cm. Dùng thước có chia độ, đặt vạch không tại C, chọn một phía trên b rồi đánh dấu D ở vạch 7,5 cm. Độ dài được đo dọc theo b, không đo xiên từ C tới một điểm nằm ngoài đường này.

c) Không. Quan hệ song song nói về hai đường thẳng chứa các đoạn, không buộc độ dài đoạn bằng nhau. Trong bài, AB = 2,5 cm còn CD = 7,5 cm, rõ ràng khác nhau. Hai đoạn vẫn song song vì nằm trên hai đường a và b đã được xác lập song song.

5. Cách tự kiểm tra mà không nhìn đáp án

Khi chữa một bài, em thử che phần kết luận rồi chỉ đọc những dòng trước đó. Nếu các dòng ấy đã chứa “a song song b” mà đó chính là điều cần chứng minh, lời giải có nguy cơ dùng kết luận làm giả thiết. Hãy thay bước đó bằng dữ kiện góc cụ thể, tính góc trung gian nếu cần, rồi viện dẫn dấu hiệu nhận biết. Đường đi từ dữ kiện đến kết luận phải rõ ràng, không quay lại điểm xuất phát.

Với bài vẽ, kiểm tra riêng hai nhóm yêu cầu: vị trí và kích thước. Ê ke giúp tạo góc vuông hoặc một cặp góc thích hợp; thước chia độ giúp đặt độ dài. Một đoạn được đo đúng 7,5 cm nhưng lệch khỏi đường cần vẽ vẫn chưa đáp ứng đề. Ngược lại, hai đoạn đúng hướng song song nhưng độ dài không theo yêu cầu cũng chưa hoàn thành bài. Không dùng cảm giác nhìn dài gấp ba thay cho đo hoặc tính.

Sau khi làm xong, em nên tự nêu một điều kiện còn thiếu cho từng lời giải sai: thiếu góc thứ hai, thiếu vị trí đồng vị, thiếu giao điểm phân biệt hoặc thiếu quan hệ tia đối. Chỉ ra thiếu gì có ích hơn câu nhận xét chung “bài này sai”. Khi các bước nhận diện và dùng dấu hiệu đã vững, em sẽ sẵn sàng học Tiên đề Euclid và tính chất của hai đường thẳng song song ở Bài 10.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 9. Hai đường thẳng song song và dấu hiệu nhận biết.

Bài sau: Bài 10. Tiên đề Euclid. Tính chất của hai đường thẳng song song.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗