Bài 9 Toán 7 Kết nối tri thức hướng dẫn nhận biết hai đường thẳng song song bằng góc, thay vì kéo dài hình vẽ rồi đoán xem chúng có gặp nhau không. Khi một đường thẳng cắt hai đường thẳng phân biệt, một cặp góc so le trong bằng nhau hoặc một cặp góc đồng vị bằng nhau là căn cứ để kết luận hai đường thẳng ấy song song.
Điều dễ nhầm nhất là bỏ mất tên vị trí của cặp góc. Hai góc cùng bằng \(48^{\circ}\) chưa đủ để suy ra hai đường thẳng bất kì song song; phải chỉ ra chúng thuộc cùng cấu hình cát tuyến và nằm đúng vị trí cần dùng. Bài học dưới đây sử dụng cách đặt tên riêng, các ví dụ mới và hình minh họa tự tạo để luyện thao tác đó.
Cần biết gì trước Bài 9?
Em cần biết hai góc đối đỉnh bằng nhau, hai góc kề bù có tổng \(180^{\circ}\) và cách đọc tên góc bằng ba chữ cái, với đỉnh ở giữa. Em cũng cần phân biệt đường thẳng, tia và đoạn thẳng. Một nét hữu hạn trên trang giấy chỉ biểu diễn một phần đường thẳng; đường thẳng toán học không dừng ở mép hình.
Học xong, em cần xác định được cát tuyến, hai giao điểm và các cặp góc liên quan; trình bày một kết luận song song kèm căn cứ; nhận ra trường hợp hai đường thẳng phân biệt cùng vuông góc với một đường thứ ba; và giải thích được cách vẽ song song bằng ê ke. Không cần dùng hệ số góc, vectơ hay kiến thức hình học không gian.
Phạm vi được đối chiếu từ SGK Toán 7 tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Bài này tập trung vào dấu hiệu nhận biết. Phần tiên đề Euclid và tính chất khi đã biết hai đường thẳng song song là nội dung tiếp theo, không nên dùng lẫn chiều suy luận khi đang chứng minh.
Song song là quan hệ của hai đường thẳng
Trong mặt phẳng, hai đường thẳng song song là hai đường thẳng không có điểm chung. Ta viết \(a\parallel b\). Hai đường thẳng trùng nhau không được gọi là song song theo định nghĩa này vì chúng có các điểm chung. Khi nói hai đường thẳng phân biệt cùng vuông góc với một đường thứ ba, điều kiện phân biệt giúp loại trường hợp hai đường thực ra chỉ là một.
Hai đoạn thẳng nhìn chưa gặp nhau trong một hình nhỏ không chứng minh các đường thẳng chứa chúng song song. Chúng có thể gặp nhau khi kéo dài ra ngoài vùng đang thấy. Ngược lại, nếu đã có dấu hiệu góc hợp lệ, ta không cần kéo dài cả hai đường đến vô tận để kiểm tra không có giao điểm.
Cách đọc hình bằng tên điểm, không chỉ bằng hình chữ
Xét mô hình gồm đường thẳng a đi qua ba điểm L, A, R theo thứ tự; đường thẳng b đi qua P, B, Q theo thứ tự. Đường thẳng c đi qua T, A, B, S theo thứ tự. Trong hình minh họa, a ở phía trên, b ở phía dưới; c chạy từ phía trên bên phải xuống phía dưới bên trái. L, P nằm về bên trái các giao điểm tương ứng, còn R, Q ở bên phải.
Ở cấu hình này, \(\angle LAB\) và \(\angle ABQ\) là một cặp góc so le trong: mỗi góc có một đỉnh tại một giao điểm, nằm ở phía trong giữa hai đường và ở hai phía của cát tuyến. Cặp so le trong còn lại là \(\angle RAB\) và \(\angle PBA\). Cách đặt tên xác định rõ từng tia, tránh việc gọi chung “góc bên trái” khi hình bị xoay.
Góc \(\angle TAR\) và \(\angle ABQ\) là một cặp đồng vị. Tại hai giao điểm, chúng chiếm vị trí tương ứng khi nhìn theo cùng hướng của cát tuyến. Những cặp đồng vị khác trong mô hình là \(\angle LAT\) với \(\angle PBA\), \(\angle LAB\) với \(\angle PBS\), và \(\angle RAB\) với \(\angle QBS\). Mỗi cặp gồm một góc tại A và một góc tại B, không phải hai góc cùng đỉnh.
Tên “so le trong” hay “đồng vị” mô tả vị trí. Việc gọi đúng tên chưa có nghĩa hai góc tự động bằng nhau khi chưa biết thêm điều kiện. Ngược lại, hai góc đối đỉnh luôn bằng nhau nhưng cùng một giao điểm, nên sự bằng nhau đó tự nó không phải dấu hiệu xác định hai đường a và b song song.
Hai dấu hiệu và cách viết lời giải
Dấu hiệu thứ nhất dùng một cặp góc so le trong bằng nhau. Dấu hiệu thứ hai dùng một cặp góc đồng vị bằng nhau. Cả hai đều cần một cát tuyến cắt hai đường thẳng phân biệt tại hai giao điểm khác nhau. Hãy nêu đủ cấu hình, vị trí và sự bằng nhau trước khi ghi kết luận song song.
Chẳng hạn, nếu đề cho \(\angle LAB\) = \(\angle ABQ\) = \(48^{\circ}\) trong mô hình trên, ta viết: hai \(\angle LAB\) và ABQ ở vị trí so le trong, lại có số đo bằng nhau; vì vậy \(a\parallel b\) theo dấu hiệu nhận biết. Không viết “vì \(a\parallel b\) nên hai góc bằng nhau, do đó \(a\parallel b\)”, vì như thế đã dùng chính điều phải chứng minh làm căn cứ.
Một lời giải có thể cần tính góc phụ trước khi áp dụng dấu hiệu. Phép tính \(180^{\circ}\) trừ một góc chỉ được dùng khi đã xác định cặp kề bù hoặc đã biết tổng của cặp đó là \(180^{\circ}\). Không phải hai góc đứng gần nhau trên giấy đều kề bù; cần xét các tia tạo thành góc.
Bài 1. Từ một cặp so le trong đến kết luận
Dùng cấu hình L, A, R; P, B, Q; T, A, B, S vừa mô tả. Cho \(\angle LAB\) = \(48^{\circ}\) và \(\angle ABQ\) = \(48^{\circ}\).
a) Giải thích vì sao a và b song song.
b) Tính \(\angle RAB\) và \(\angle PBA\) mà không lấy kết quả từ việc đo hình.
c) Tính \(\angle TAR\) và nêu một cặp đồng vị bằng nhau.
Lời giải Bài 1
a) Hai \(\angle LAB\) và ABQ là cặp so le trong tạo bởi cát tuyến c với a và b. Chúng cùng bằng \(48^{\circ}\), nên \(a\parallel b\) theo dấu hiệu nhận biết. Căn cứ gồm cả vị trí lẫn số đo; nếu bỏ một trong hai thì lập luận không đầy đủ.
b) Hai tia AL và AR đối nhau, nên \(\angle LAB\) và \(\angle RAB\) kề bù. Suy ra \(\angle RAB\) = \(180^{\circ}\) − \(48^{\circ}\) = \(132^{\circ}\). Tương tự, BP và BQ đối nhau nên \(\angle PBA\) = \(180^{\circ}\) − \(48^{\circ}\) = \(132^{\circ}\). Hai góc so le trong còn lại bằng nhau được kiểm tra trực tiếp qua các cặp kề bù.
c) Hai \(\angle TAR\) và LAB đối đỉnh, vì AT đối AB và AR đối AL. Vậy \(\angle TAR\) = \(48^{\circ}\). Do đó \(\angle TAR\) = \(\angle ABQ\) = \(48^{\circ}\), và đây là một cặp đồng vị. Cách tính chỉ cần quan hệ đối đỉnh cùng dữ kiện ban đầu, không phải đo lại một hình minh họa.
Bài 2. Tính góc rồi mới kết luận
Trong cùng cấu hình, thay dữ kiện bằng \(\angle RAB\) = \(117^{\circ}\) và \(\angle ABQ\) = \(63^{\circ}\). Các chữ cái giữ nguyên ý nghĩa; không dùng số đo \(48^{\circ}\) của Bài 1.
a) Tính \(\angle LAB\).
b) Chọn một dấu hiệu để kết luận quan hệ giữa a và b.
c) Một bạn ghi \(\angle RAB\) = \(\angle ABQ\) vì đó là hai góc ở gần nhau trong hình. Hãy chỉ ra lỗi.
Lời giải Bài 2
a) \(\angle RAB\) và \(\angle LAB\) kề bù vì hai tia AR, AL đối nhau và cùng chung tia AB. Vậy \(\angle LAB\) = \(180^{\circ}\) − \(117^{\circ}\) = \(63^{\circ}\). Kiểm tra bằng tổng \(117^{\circ}\) + \(63^{\circ}\) = \(180^{\circ}\), đúng với cặp kề bù đã xác định.
b) Ta có \(\angle LAB\) = \(\angle ABQ\) = \(63^{\circ}\). Đây là hai góc so le trong, nên \(a\parallel b\). Bài này không đưa ngay hai góc bằng nhau ở đúng vị trí, nhưng một bước tính góc kề bù đã chuyển dữ kiện về đúng dạng dấu hiệu.
c) Nhận xét của bạn sai vì hai số đo đã cho là \(117^{\circ}\) và \(63^{\circ}\), không bằng nhau. Hai \(\angle RAB\) và ABQ nằm trong cùng phía của cát tuyến trong mô hình này; không phải cặp so le trong hay đồng vị. “Ở gần nhau” không phải một quan hệ hình học đủ để suy ra bằng nhau.
Bài 3. Dữ kiện nào chưa đủ?
a) Chỉ biết \(\angle TAR\) = \(\angle LAB\). Có thể dùng sự bằng nhau này để kết luận \(a\parallel b\) không?
b) Chỉ biết một góc của a với c và một góc của b với c cùng bằng \(65^{\circ}\), nhưng không biết vị trí của hai góc. Có đủ để áp dụng ngay dấu hiệu không?
c) Nếu biết rõ hai góc \(65^{\circ}\) ở câu b là một cặp đồng vị thì kết luận thế nào?
Lời giải Bài 3
a) Chưa đủ. TAR và LAB là hai góc đối đỉnh tại A, nên bằng nhau bất kể đường b có vị trí nào miễn vẫn tạo được cấu hình đang xét. Dữ kiện này không liên hệ góc tại A với góc tại B. Muốn dùng dấu hiệu, phải có thông tin phù hợp về hai giao điểm.
b) Chưa đủ để áp dụng ngay. Hai đường khác hướng có thể tạo các góc nhọn bằng nhau với một đường thứ ba, nhưng các góc được chọn không ở vị trí đồng vị hoặc so le trong. Cần xác định chính xác các tia tạo góc và phía của chúng đối với cát tuyến, không chỉ so hai con số.
c) Khi vị trí đồng vị đã được xác nhận trong cấu hình c cắt hai đường phân biệt, hai góc bằng nhau cho phép kết luận \(a\parallel b\). Đây là ví dụ cho thấy bổ sung đúng thông tin vị trí có thể biến một dữ kiện chưa đủ thành một căn cứ hợp lệ.
Hai đường cùng vuông góc và cách vẽ song song
Trong cùng mặt phẳng, nếu hai đường thẳng phân biệt đều vuông góc với đường c thì chúng song song. Có thể giải thích bằng cặp góc đồng vị cùng bằng \(90^{\circ}\). Điều quan trọng là cả hai phải vuông góc với cùng một đường, không phải mỗi đường vuông góc với một đường khác không có liên hệ.
Để vẽ đường b qua điểm M ngoài a, có thể dùng ê ke và thước thẳng làm cạnh dẫn. Đặt một cạnh ê ke trùng với a, áp thước thẳng sát một cạnh khác của ê ke rồi giữ cố định thước. Trượt ê ke dọc cạnh thước đến khi cạnh ban đầu đi qua M; kẻ b theo cạnh đó. Không xoay ê ke trong lúc trượt và kiểm tra b thực sự đi qua M.
Trong mô hình lí tưởng, cạnh dẫn giữ nguyên hướng ê ke, nên hai đường được kẻ tạo cặp góc tương ứng bằng nhau với hướng dẫn. Đó là lí do hình học để chúng song song. Trên giấy, nét bút và thao tác trượt có sai số; đo góc có thể giúp kiểm tra thực hành, nhưng một số đo gần đúng không thay thế chứng minh cho mọi trường hợp.
Bài 4. Kiểm tra điều kiện vuông góc
a) Trong một mặt phẳng, d và e phân biệt, d vuông góc c, e vuông góc c. Kết luận quan hệ giữa d và e.
b) Nếu bỏ điều kiện d và e phân biệt, vì sao không được khẳng định chúng luôn song song?
c) Hai đường phân biệt cùng tạo với c các góc được xác định là đồng vị, mỗi góc bằng \(90^{\circ}\). Nêu dấu hiệu được dùng.
Lời giải Bài 4
a) Ta có \(d\parallel e\) vì hai đường phân biệt cùng vuông góc với một đường thứ ba trong cùng mặt phẳng. Các góc đồng vị tạo với c đều là góc vuông, nên đáp ứng dấu hiệu bằng nhau.
b) Khi thiếu điều kiện phân biệt, d và e có thể trùng nhau. Một đường thẳng đương nhiên cùng vuông góc với c như chính nó, nhưng không song song với chính nó theo định nghĩa không có điểm chung. Vì vậy điều kiện phân biệt có vai trò thực sự.
c) Dùng dấu hiệu một cặp góc đồng vị bằng nhau: \(90^{\circ}\) = \(90^{\circ}\). Viết rõ vị trí này giúp nối kết nhận xét về vuông góc với dấu hiệu tổng quát, thay vì học hai mệnh đề như hai điều rời rạc.
Checklist trước khi kết luận song song
Hãy kiểm tra cát tuyến nào được dùng, hai giao điểm có khác nhau không, mỗi góc được tạo bởi những tia nào và hai góc bằng nhau do đâu. Khi đã đủ dữ kiện, ghi tên cặp góc rồi mới kết luận. Nếu chưa đủ, hãy tìm góc đối đỉnh hoặc kề bù có thể tính được; đừng tự thêm dấu song song chỉ vì hình trông cân đối.
Hình của bài là mô hình giải thích, không phải số liệu đo thực nghiệm hay ảnh thao tác trên ứng dụng. Em nên vẽ lại với đường c nghiêng theo hướng khác và tự tìm lại cặp góc. Giữ đúng quan hệ giữa các tia sẽ giúp em nhận ra cấu hình ngay cả khi hình không giống chữ Z hay chữ F quen thuộc.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Bài 8. Góc ở vị trí đặc biệt. Tia phân giác của một góc.
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 9.