Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Bài 8: Góc ở vị trí đặc biệt. Tia phân giác của một góc

Nhận biết góc kề bù, góc đối đỉnh và tia phân giác trong Toán 7 Kết nối tri thức. Bốn nhóm bài mới, hình minh họa và lời giải từng ý.

Hai đường thẳng AB và CD cắt nhau tại O; tia OA hướng phải, OC chếch lên tạo 64 độ với OA; OB đối OA và OD đối OC.

Khi hai đường thẳng cắt nhau, bốn góc xuất hiện quanh giao điểm không độc lập với nhau. Biết một số đo, em có thể suy ra các số đo còn lại mà không cần đo từng góc. Điều quan trọng là nhận ra đúng quan hệ giữa các cạnh của góc, không phải đoán từ hình dáng. Một góc nhìn có vẻ nhọn trên màn hình chưa phải dữ kiện; tên tia, dấu hiệu hình học và số đo được cho mới là căn cứ để giải.

Bài học này thuộc đầu Chương III của Toán 7 tập một Kết nối tri thức với cuộc sống, sau phần ôn tập chương Số thực. Các ví dụ và bài tập dưới đây được biên soạn mới để luyện góc kề bù, góc đối đỉnh và tia phân giác. Bài chưa sử dụng các dấu hiệu nhận biết hai đường thẳng song song của bài tiếp theo. Em chỉ cần kiến thức về tia đối, góc, góc bẹt và cách đo góc đã học.

1. Nhận diện góc bằng cạnh, không chỉ bằng số đo

Hai góc kề nhau có một cạnh chung và hai cạnh còn lại nằm ở hai phía của đường thẳng chứa cạnh chung. Hai góc bù nhau có tổng số đo bằng \(180^{\circ}\). Hai góc kề bù vừa kề nhau vừa bù nhau; có thể nhận diện trực tiếp bằng một cạnh chung và hai cạnh còn lại là hai tia đối nhau. Vì vậy, chỉ biết hai số đo cộng lại bằng \(180^{\circ}\) chưa đủ để kết luận hai góc kề bù.

Ví dụ, trên cùng một tờ giấy có một góc \(65^{\circ}\) ở đỉnh A và một góc \(115^{\circ}\) ở đỉnh B khác A. Hai góc bù nhau về số đo, nhưng không kề bù vì không chung đỉnh và cạnh. Ngược lại, nếu Ox và Oz là hai tia đối nhau, còn Oy không nằm trên đường thẳng xOz, thì \(\angle xOy\) và \(\angle yOz\) kề bù. Khi đã có quan hệ này, biết một góc bằng \(65^{\circ}\) sẽ suy ra góc còn lại bằng \(115^{\circ}\).

Hai góc đối đỉnh là hai góc mà mỗi cạnh của góc này là tia đối của một cạnh của góc kia. Từ định nghĩa, chúng chung đỉnh nhưng không chung cạnh. Khi hai đường thẳng phân biệt cắt nhau, các góc nằm đối diện qua giao điểm tạo thành hai cặp đối đỉnh. Cần kiểm tra cả hai cặp tia đối; một cặp cạnh đối nhau thôi chưa đủ để xác nhận quan hệ này.

Hai góc đối đỉnh có số đo bằng nhau. Em có thể giải thích bằng cách chọn một góc kề bù với cả hai: mỗi góc cần so sánh đều bằng \(180^{\circ}\) trừ cùng một số đo, nên chúng bằng nhau. Chiều suy luận ngược lại không đúng. Hai góc cùng bằng \(40^{\circ}\) ở hai vị trí khác nhau không tự nhiên trở thành đối đỉnh. Đẳng thức số đo là kết quả của quan hệ hình học, không thay thế định nghĩa.

2. Tính góc khi hai đường thẳng cắt nhau

Bài 1. Một dữ kiện, ba kết quả

a) Với hình trên, tính \(\angle COB\) và nêu quan hệ với \(\angle AOC\).

b) Tính \(\angle BOD\) và \(\angle DOA\). Chỉ rõ từng cặp góc đối đỉnh được sử dụng.

c) Kiểm tra tổng bốn góc quanh O. Hai đường thẳng AB và CD có vuông góc không?

Lời giải Bài 1

a) Góc AOC và \(\angle COB\) có cạnh chung OC, hai cạnh còn lại OA và OB là hai tia đối nhau. Chúng kề bù, nên \(\angle COB\) bằng \(180^{\circ}\) − \(64^{\circ}\) = \(116^{\circ}\). Đây là phép suy luận từ quan hệ các tia, không phải kết quả đo trên ảnh.

b) Góc BOD đối đỉnh với \(\angle AOC\), nên bằng \(64^{\circ}\). Góc DOA đối đỉnh với \(\angle COB\), nên bằng \(116^{\circ}\). Khi viết tên một góc bằng ba chữ cái, chữ ở giữa luôn chỉ đỉnh, vì thế cả bốn tên góc ở đây đều có O ở giữa.

c) Tổng bốn số đo là \(64^{\circ}\) + \(116^{\circ}\) + \(64^{\circ}\) + \(116^{\circ}\) = \(360^{\circ}\), đúng với một vòng quanh O. Hai đường thẳng không vuông góc, vì góc tạo bởi chúng không bằng \(90^{\circ}\). Không thể kết luận vuông góc chỉ vì chúng cắt nhau.

Nếu một trong bốn góc do hai đường thẳng cắt nhau tạo thành bằng \(90^{\circ}\), góc kề bù của nó cũng bằng \(90^{\circ}\) và hai góc đối đỉnh còn lại bằng các góc tương ứng. Khi ấy cả bốn góc đều vuông. Tuy nhiên, trong Bài 1 số đo đã cho là \(64^{\circ}\), nên không được tự bổ sung dấu vuông vào giao điểm. Việc đánh dấu hình phải theo dữ kiện hoặc kết luận đã chứng minh.

Bài 2. Tìm lỗi trong cách gọi tên quan hệ

a) Hai góc có số đo \(38^{\circ}\) và \(142^{\circ}\) ở hai đỉnh khác nhau. Có thể gọi chúng là góc kề bù không?

b) Hai góc có số đo bằng nhau và chung đỉnh. Chỉ hai điều đó đã đủ để kết luận đối đỉnh chưa?

c) Hai đường thẳng cắt nhau tạo một góc \(90^{\circ}\). Tính ba góc còn lại và gọi tên quan hệ của hai đường thẳng.

Lời giải Bài 2

a) Không. Tổng số đo bằng \(180^{\circ}\) nên chúng là hai góc bù nhau, nhưng ở hai đỉnh khác nhau nên không kề nhau. Từ “kề” chứa thông tin vị trí; không thể bỏ thông tin ấy khi chỉ kiểm tra phép cộng hai số đo.

b) Chưa đủ. Chẳng hạn, ba tia chung gốc có hướng lần lượt \(0^{\circ}\), \(40^{\circ}\) và \(80^{\circ}\) tạo hai góc kề nhau cùng bằng \(40^{\circ}\). Chúng chung một cạnh, không phải đối đỉnh. Muốn kết luận đối đỉnh cần chỉ ra từng cạnh của góc này đối với một cạnh của góc kia.

c) Góc kề bù với góc đã cho bằng \(180^{\circ}\) − \(90^{\circ}\) = \(90^{\circ}\). Hai góc còn lại lần lượt đối đỉnh với hai góc vuông này nên cũng bằng \(90^{\circ}\). Hai đường thẳng đó vuông góc với nhau. Kết luận dựa vào dữ kiện góc vuông, không dựa vào nét vẽ đứng hay ngang.

3. Tia phân giác cần đủ hai điều kiện

Tia phân giác của một góc nằm giữa hai cạnh của góc và tạo với hai cạnh ấy hai góc có số đo bằng nhau. Khi Oz là tia phân giác của \(\angle xOy\), mỗi \(\angle xOz\) và zOy bằng một nửa \(\angle xOy\). Ngược lại, muốn xác nhận một tia là phân giác, cần kiểm tra cả vị trí nằm giữa và hai số đo bằng nhau. Chỉ thấy một góc nhỏ bằng nửa góc lớn chưa đủ nếu chưa biết tia đang xét nằm ở đâu.

Trong bài này, các góc được chia đều là góc lớn hơn \(0^{\circ}\) và nhỏ hơn \(180^{\circ}\). Nếu \(\angle xOy\) bằng \(74^{\circ}\) và Oz nằm giữa hai cạnh, đồng thời \(\angle xOz\) bằng \(37^{\circ}\), thì \(\angle zOy\) bằng \(74^{\circ}\) − \(37^{\circ}\) = \(37^{\circ}\). Hai phần bằng nhau, nên Oz là phân giác. Nhưng nếu Oz nằm ngoài \(\angle xOy\), phép trừ vừa dùng không còn mô tả đúng cách chia góc, dù em vẫn đo được một góc \(37^{\circ}\) ở nơi khác.

Góc xOy bằng 74 độ; tia Oz nằm giữa Ox và Oy, tạo hai góc xOz và zOy đều 37 độ.
Oz nằm giữa hai cạnh, góc xOz = góc zOy = 37°. Cả vị trí và số đo đều được thể hiện.

Bài 3. Kết hợp phân giác với tia đối

a) Cho \(\angle xOy\) bằng \(74^{\circ}\), Oz là tia phân giác. Tính \(\angle xOz\) và \(\angle zOy\).

b) Gọi Ox′ là tia đối của Ox. Tính góc x′Oz.

c) Một bạn nói góc x′Oz cũng bằng \(37^{\circ}\) vì có chung tia Oz. Hãy chỉ ra bước suy luận sai.

Lời giải Bài 3

a) Vì Oz là phân giác, \(\angle xOz\) = \(\angle zOy\) = \(74^{\circ}\) : 2 = \(37^{\circ}\). Hai góc này cộng lại bằng \(74^{\circ}\), đúng bằng góc ban đầu. Việc chia đôi được phép nhờ giả thiết phân giác, không chỉ vì có thêm một tia bên trong.

b) Hai \(\angle xOz\) và x′Oz kề bù vì chung Oz, còn Ox và Ox′ đối nhau. Do đó góc x′Oz = \(180^{\circ}\) − \(37^{\circ}\) = \(143^{\circ}\). Không lấy một nửa \(180^{\circ}\) vì Oz không được cho là phân giác của góc bẹt xOx′.

c) Chung một tia chỉ cho biết hai góc có một cạnh chung, không bảo đảm chúng bằng nhau. Ở đây chính quan hệ hai cạnh còn lại đối nhau cho biết chúng kề bù. Nếu cả hai cùng bằng \(37^{\circ}\) thì tổng chỉ là \(74^{\circ}\), mâu thuẫn với tổng \(180^{\circ}\) của cặp kề bù.

Bài 4. Kiểm tra một tia có thực sự phân giác

a) Om nằm giữa OA và OB, \(\angle AOm\) bằng \(28^{\circ}\), \(\angle mOB\) bằng \(32^{\circ}\). Tính \(\angle AOB\) và kết luận Om có là phân giác không.

b) On nằm giữa OP và OQ, \(\angle POQ\) bằng \(96^{\circ}\), \(\angle POn\) bằng \(48^{\circ}\). Chứng minh On là phân giác.

c) Với một góc \(82^{\circ}\), cần đánh dấu ở số đo nào tính từ cạnh thứ nhất để vẽ tia phân giác nằm trong góc?

Lời giải Bài 4

a) Vì Om nằm giữa hai cạnh, \(\angle AOB\) bằng \(28^{\circ}\) + \(32^{\circ}\) = \(60^{\circ}\). Hai phần \(28^{\circ}\) và \(32^{\circ}\) khác nhau nên Om không phải phân giác. Tổng bằng số đo của góc lớn chỉ xác nhận cách cộng góc, chưa xác nhận việc chia đều.

b) Góc nOQ = \(96^{\circ}\) − \(48^{\circ}\) = \(48^{\circ}\). Vậy \(\angle POn\) bằng \(\angle nOQ\), đồng thời On nằm giữa OP và OQ theo đề bài. Đủ hai điều kiện nên On là tia phân giác của \(\angle POQ\).

c) Một nửa \(82^{\circ}\) là \(41^{\circ}\). Đặt tâm thước đo góc tại đỉnh, cho vạch \(0^{\circ}\) thích hợp trùng cạnh thứ nhất; đánh dấu điểm ở \(41^{\circ}\) về phía bên trong góc rồi kẻ tia đi qua điểm ấy. Cuối cùng kiểm tra hai góc nhỏ đều có số đo khoảng \(41^{\circ}\) theo độ chính xác của dụng cụ.

4. Thực hành vẽ và tự kiểm tra lời giải

Khi dùng thước đo góc, việc chọn đúng vòng số quan trọng không kém phép chia hai. Nhiều thước có hai thang ngược chiều; phải bắt đầu từ thang có vạch không trùng cạnh đang dùng. Đỉnh góc phải ở đúng tâm thước, không đặt vào mép của thước. Một thao tác đặt lệch làm sai toàn bộ số đọc, dù phép tính một nửa số đo đã chính xác. Hãy kẻ tia bằng thước thẳng, tránh chỉ đánh dấu một điểm rồi quên nối với đỉnh.

Khi trình bày bài tính góc, em nên viết theo ba bước: chỉ ra quan hệ, viết phép tính, rồi kết luận kèm tên góc và đơn vị độ. Ví dụ, câu “hai góc kề bù nên tổng bằng \(180^{\circ}\)” cần đứng trước phép trừ. Với phân giác, nhắc giả thiết nằm giữa và chia đều ở chỗ cần thiết. Cách viết này cho người đọc thấy vì sao phép tính được phép dùng, thay vì chỉ thấy một con số xuất hiện bất ngờ.

Trước khi kết thúc, hãy kiểm tra bốn câu hỏi: các tia đối đã được nêu rõ chưa; góc đang gọi có đúng đỉnh ở giữa không; có sử dụng tính chất theo chiều ngược không; kết quả có phù hợp khoảng số đo của góc không? Những câu hỏi này giúp phát hiện lỗi ngay cả khi em không có đáp án mẫu. Bài tiếp theo sẽ học hai đường thẳng song song và dấu hiệu nhận biết; chưa cần đưa các quan hệ đó vào lời giải hiện tại.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài tập cuối chương II.

Bài sau: Bài 9. Hai đường thẳng song song và dấu hiệu nhận biết.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗