Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức: Bài tập cuối chương II

Ôn chương Số thực Toán 7 Kết nối tri thức: số tuần hoàn, căn, làm tròn, thứ tự và giá trị tuyệt đối. Sáu bài tự soạn có lời giải kiểm chứng.

So sánh chính xác 0,58; 7/12 và 0,(58) bằng chữ số thập phân

Bài tập cuối chương II Toán 7 Kết nối tri thức giúp em nối các kiến thức về số thập phân, căn bậc hai số học và số thực. Trọng tâm là phân biệt giá trị chính xác với giá trị làm tròn, so sánh số có dấu và kiểm tra điều kiện khi dùng căn. Làm đúng phép tính chưa đủ: em còn phải ghi đúng dấu bằng, dấu gần bằng và đơn vị của kết quả.

Bộ bài dưới đây do ClassOn tự biên soạn để ôn tập, không chép câu hỏi trong sách. Các tình huống dây trang trí và số đo được ghi rõ là giả định. Em có thể làm từng bài trên giấy rồi đối chiếu lời giải; đừng xem một kết quả gần đúng trùng nhau là bằng chứng rằng hai số ban đầu bằng nhau.

Ôn gì ở cuối chương Số thực?

Trước khi luyện, em cần đọc được số thập phân vô hạn tuần hoàn, biết số vô tỉ có biểu diễn thập phân vô hạn không tuần hoàn và hiểu số thực gồm số hữu tỉ cùng số vô tỉ. Em cũng cần nắm định nghĩa căn bậc hai số học: với a không âm, √a là số không âm có bình phương bằng a. Các điều kiện này theo em xuyên suốt cả phần tính toán lẫn phần hình học.

Vị trí bài được đối chiếu từ SGK Toán 7 tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam: bài tổng kết chương II nằm sau phần Luyện tập chung và trước chương Góc và đường thẳng song song. Bài ôn này tập trung vào số, độ dài và kiểm tra sai số, chưa chuyển sang tính góc.

Mục tiêu sau khi làm là giải thích được một kết quả có chính xác hay không, chọn hàng làm tròn phù hợp và biết vì sao thứ tự của hai số âm khác thứ tự giá trị tuyệt đối của chúng. Với phép nhân khác dấu, em cần xác định dấu trước khi nhân độ lớn. Với một câu nhận xét sai, một phản ví dụ rõ ràng thường hiệu quả hơn lời phủ định không có căn cứ.

Ba câu hỏi trước mỗi phép tính

Câu hỏi thứ nhất là số đang có thuộc dạng nào. Một số tuần hoàn như 0,(4) là số hữu tỉ, bằng \(\frac{4}{9}\); số \(\sqrt{3}\) là số vô tỉ. Dù cùng có vô hạn chữ số sau dấu phẩy, hai số khác nhau về tính tuần hoàn. Số \(\sqrt{49}\) lại bằng 7 nên là số hữu tỉ; không được phân loại chỉ dựa vào hình thức có dấu căn.

Câu hỏi thứ hai là đề cần giá trị chính xác hay gần đúng. Phân số \(\frac{4}{9}\) và kí hiệu \(\sqrt{3}\) đều biểu diễn giá trị chính xác. Khi viết 0,44 thay cho \(\frac{4}{9}\) hoặc 1,73 thay cho √3, em đang dùng số gần đúng. Phép tính trên các số đã làm tròn có thể cho kết quả khác với làm tròn một lần ở cuối; cần theo đúng yêu cầu của bài.

Câu hỏi thứ ba là dấu và đơn vị đã hợp lí chưa. Giá trị tuyệt đối không thể âm, nhưng tích của hai số khác dấu thì âm. Cạnh hình vuông có đơn vị độ dài, diện tích có đơn vị diện tích. Nếu tính ra một cạnh âm hoặc cộng số mét với số xentimét mà chưa đổi đơn vị, cần sửa mô hình trước khi tiếp tục tính.

Bài 1. Phân số, số tuần hoàn và thứ tự

a) Viết \(\frac{7}{12}\) dưới dạng số thập phân có dùng dấu ngoặc chỉ chu kì.

b) Làm tròn \(\frac{7}{12}\) đến hàng phần trăm rồi tính độ chênh lệch tuyệt đối giữa số làm tròn và giá trị chính xác.

c) So sánh 0,58; \(\frac{7}{12}\) và 0,(58).

Lời giải Bài 1

a) Chia 7 cho 12 được 0,583333… nên \(\frac{7}{12}\) = 0,58(3). Chỉ chữ số 3 lặp lại từ vị trí thứ ba sau dấu phẩy. Không viết 0,(583), vì cách viết đó có nghĩa nhóm 583 lặp lại, cho một số khác với phân số ban đầu.

b) Chữ số hàng phần nghìn là 3, nên làm tròn đến hàng phần trăm được 0,58. Độ chênh lệch là \(\frac{7}{12}\) − \(\frac{58}{100}\) = \(\frac{7}{12}\) − \(\frac{29}{50}\) = 1/300. Đây là số dương nhỏ hơn 0,005, phù hợp với độ chính xác khi làm tròn đến hàng phần trăm. Dùng phân số giúp kiểm tra sai số mà không phải làm tròn thêm một lần nữa.

c) Ta có 0,58 = 0,580000…, \(\frac{7}{12}\) = 0,583333… và 0,(58) = 0,585858… Vì vậy 0,58 < \(\frac{7}{12}\) < 0,(58). Cả ba số có hai chữ số đầu sau dấu phẩy giống nhau, nhưng chữ số thứ ba lần lượt là 0, 3 và 5. Đây là vị trí đầu tiên quyết định thứ tự.

Bài 2. Kiểm tra căn gần đúng bằng bình phương

a) Tính 1,732² và 1,733², từ đó xác định \(\sqrt{3}\) nằm giữa hai số nào.

b) Làm tròn \(\sqrt{3}\) đến hàng phần trăm.

c) Một bạn viết \(\sqrt{3}\) = 1,73 vì máy tính chỉ hiển thị hai chữ số sau dấu phẩy. Hãy sửa cách viết và kiểm tra bằng phép bình phương.

Lời giải Bài 2

a) Tính được 1,732² = 2,999824 và 1,733² = 3,003289. Hai mốc đều dương, bình phương của mốc đầu nhỏ hơn 3 và của mốc sau lớn hơn 3. Suy ra 1,732 < \(\sqrt{3}\) < 1,733. Điều kiện hai mốc không âm cho phép dùng thứ tự bình phương để suy ra thứ tự của chúng với căn.

b) Khoảng vừa tìm nằm hoàn toàn giữa 1,725 và 1,735, nên mọi số trong đó đều làm tròn đến hàng phần trăm thành 1,73. Ta viết \(\sqrt{3}\) ≈ 1,73. Cách kiểm tra bằng hai mốc cho một căn cứ rõ ràng, thay vì coi vài chữ số trên màn hình là toàn bộ giá trị của số vô tỉ.

c) Cách viết đúng là \(\sqrt{3}\) ≈ 1,73 nếu đang lấy gần đúng đến hàng phần trăm. Vì 1,73² = 2,9929 khác 3, số 1,73 không phải căn chính xác của 3. Kết quả gần đúng có thể đủ cho yêu cầu thực hành, nhưng phải được đánh dấu đúng để không biến một sai số nhỏ thành một đẳng thức sai.

Bài 3. Có nên làm tròn từng cạnh trước?

Một mô hình giả định dùng dây dài đúng 8 m, chia thành 6 đoạn bằng nhau, bỏ qua hao hụt. Bốn đoạn được dùng làm bốn cạnh của một hình vuông. Bài tập chỉ nghiên cứu độ dài trong mô hình toán, không khẳng định việc cắt hoặc đo dây thực tế đạt chính xác tuyệt đối.

a) Tính độ dài chính xác mỗi đoạn và chu vi chính xác hình vuông.

b) Làm tròn chu vi chính xác đến hàng phần trăm của mét.

c) Nếu làm tròn mỗi cạnh thành 1,33 m rồi nhân 4, kết quả khác câu b bao nhiêu? Giải thích vì sao khác.

Lời giải Bài 3

a) Mỗi đoạn dài \(\frac{8}{6}\) = \(\frac{4}{3}\) m, tức 1,(3) m. Chu vi hình vuông bằng 4 × \(\frac{4}{3}\) = \(\frac{16}{3}\) m, tức 5,(3) m. Cả hai kết quả phân số đều chính xác trong điều kiện của bài. Chưa có lí do phải thay \(\frac{4}{3}\) bằng một số thập phân hữu hạn trước khi tính chu vi.

b) Làm tròn \(\frac{16}{3}\) = 5,3333… đến hàng phần trăm được 5,33 m. Độ chênh lệch với giá trị chính xác là \(\frac{16}{3}\) − \(\frac{533}{100}\) = \(\frac{1}{300}\) m, nhỏ hơn 0,005 m. Nếu diễn đạt bằng xentimét, chu vi chính xác là \(\frac{1600}{3}\) cm và kết quả gần đúng trên là 533 cm.

c) Cách làm tròn từng cạnh cho 4 × 1,33 = 5,32 m, thấp hơn kết quả câu b là 0,01 m, tức 1 cm. Mỗi cạnh đã bị làm nhỏ đi \(\frac{4}{3}\) − 1,33 = \(\frac{1}{300}\) m; nhân 4 khiến độ thiếu tích lũy thành \(\frac{1}{75}\) m so với chu vi chính xác. Hai kết quả khác nhau vì đã làm tròn ở hai thời điểm khác nhau, không phải vì phép nhân 4 bị sai.

Hai cách tính chu vi: giữ cạnh 4/3 mét cho kết quả làm tròn 5,33 mét; làm tròn cạnh trước cho 5,32 mét
Tình huống giả định: giữ giá trị chính xác đến bước cuối giúp tránh tích lũy sai số làm tròn.

Trong bài đo thật, độ dài được đọc còn phụ thuộc dụng cụ và cách đo. Không được lấy hình minh họa trên màn hình rồi tuyên bố đã đo được chu vi vật thật. Khi đề yêu cầu so kết quả đo với kết quả tính, hãy ghi số đo do chính em thu được, đơn vị và độ chia của thước; nếu chưa đo thì để rõ phần đó chưa thực hiện.

Bài 4. Số âm và giá trị tuyệt đối

a) Cho a = −1,6 và b = −1,(6). So sánh a với b.

b) So sánh |a| với |b| và giải thích bằng khoảng cách tới 0.

c) So sánh −\(\sqrt{7}\) và −2,6 bằng một phép kiểm tra chính xác.

Lời giải Bài 4

a) Vì 1,6 = 1,6000… nhỏ hơn 1,(6) = 1,6666…, khi lấy số đối ta được −1,6 > −1,(6). Vậy a lớn hơn b. Số âm gần 0 hơn nằm bên phải trên trục số, nên có giá trị lớn hơn dù phần độ lớn của nó nhỏ hơn.

b) Ta có |a| = 1,6 và |b| = 1,(6), nên |a| < |b|. Hai khoảng cách tới 0 đều không âm. Ở cặp số âm này, thứ tự của hai giá trị tuyệt đối đảo so với thứ tự hai số. Không lấy kết quả so sánh khoảng cách rồi dùng nguyên dấu đó để kết luận về số âm.

c) Hai số \(\sqrt{7}\) và 2,6 đều dương; 2,6² = 6,76 < 7 nên 2,6 < \(\sqrt{7}\). Lấy số đối cho −\(\sqrt{7}\) < −2,6. Cách làm này không cần biết đầy đủ biểu diễn thập phân của \(\sqrt{7}\). Nếu bình phương trực tiếp hai số âm rồi giữ nguyên chiều bất đẳng thức, em sẽ đi đến kết luận sai.

Bài 5. Kiểm tra dấu của tích và điều kiện của căn

a) Với u = −1,2 và v = 2,5, tính uv rồi so sánh với −|u| × |v|.

b) Tính √((−9)²); đồng thời tính (\(\sqrt{9}\))².

c) Xét √(−9) trong phạm vi số thực. Vì sao kết luận khác với biểu thức đầu ở câu b?

Lời giải Bài 5

a) Hai thừa số khác dấu nên tích âm: uv = −(1,2 × 2,5) = −3. Mặt khác, −|u| × |v| = −1,2 × 2,5 = −3. Hai kết quả bằng nhau. Nếu quên dấu trừ ở ngoài tích các giá trị tuyệt đối, kết quả sẽ thành 3 và không còn đúng với dấu của phép nhân ban đầu.

b) Viết rõ bằng ngoặc bao phạm vi căn: √((−9)²) = \(\sqrt{81}\) = 9, còn (\(\sqrt{9}\))² = \(3^{2}\) = 9. Hai kết quả trùng nhau trong ví dụ này nhưng hai thứ tự thao tác khác nhau. Biểu thức thứ nhất bình phương trước rồi lấy căn không âm; biểu thức thứ hai lấy căn trước rồi bình phương. Không được vì trùng đáp số mà coi mọi cách đặt ngoặc là như nhau.

c) √(−9) không xác định trong phạm vi số thực, vì bình phương một số thực không thể âm. Ở câu b, số dưới căn thực sự là 81 sau khi tính bình phương; ở câu c, số dưới căn là −9. Phải đọc đúng toàn bộ phạm vi của dấu căn trước khi áp dụng một công thức rút gọn.

Bài 6. Sửa nhận xét bằng phản ví dụ

a) Một bạn nói mọi số có dấu căn đều là số vô tỉ. Dùng \(\sqrt{0{,}81}\) để kiểm tra.

b) Một bạn nói nếu hai số làm tròn đến hàng phần mười giống nhau thì hai số bằng nhau. Dùng 1,21 và 1,24 để kiểm tra.

c) Một bạn nói căn bậc hai số học của tổng luôn bằng tổng các căn bậc hai số học. Dùng hai số 4 và 5 để kiểm tra.

Lời giải Bài 6

a) Vì 0,9 không âm và 0,9² = 0,81, ta có \(\sqrt{0{,}81}\) = 0,9 = 9/10, là số hữu tỉ. Nhận xét đã bị bác bỏ. Căn của một số tự nhiên không chính phương là vô tỉ, nhưng không được bỏ điều kiện số tự nhiên rồi áp dụng cho mọi số thập phân không âm.

b) Cả 1,21 và 1,24 đều làm tròn đến hàng phần mười thành 1,2, nhưng chúng chênh nhau 0,03 và không bằng nhau. Làm tròn làm mất một phần thông tin. Khi đề cho số làm tròn mà không cho giá trị gốc, em không thể tự khôi phục duy nhất giá trị gốc chỉ từ các chữ số được giữ lại.

c) Ta có √(4 + 5) = \(\sqrt{9}\) = 3. Trong khi đó \(\sqrt{4}\) + \(\sqrt{5}\) = 2 + \(\sqrt{5}\) > 4 vì \(\sqrt{5}\) > 2. Hai kết quả khác nhau, nên nhận xét sai. Phản ví dụ này chỉ cần một bất đẳng thức chính xác, không cần tính gần đúng \(\sqrt{5}\) rồi so sánh các số làm tròn.

Checklist kết thúc chương II

Trước khi nộp bài, hãy rà dấu = và ≈, phạm vi dấu căn, dấu của tích và đơn vị. Đối với so sánh bằng bình phương, ghi rõ các số không âm; đối với số âm, kiểm tra chiều sau khi lấy số đối. Với số đo giả định, giữ điều kiện của mô hình và không biến kết quả tính thành báo cáo đo đạc thực tế.

Những bài trên được kiểm tra bằng phân số và các bình phương chính xác, không phải bằng thao tác đã thực hiện trên một giao diện máy tính. Nếu em dùng máy tính để đối chiếu, hãy đọc hướng dẫn đúng model, nhập đủ ngoặc và giữ giá trị chưa làm tròn khi đề cần tính tiếp. Máy tính hỗ trợ tính toán, nhưng việc xác định ý nghĩa của con số vẫn nằm ở cách đọc đề.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 7.

Bài sau: Bài 8. Góc ở vị trí đặc biệt. Tia phân giác của một góc.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗