Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức: Luyện tập chung sau Bài 7

Luyện tập số thập phân tuần hoàn, so sánh số thực, đọc trục số, làm tròn và căn bậc hai số học với sáu nhóm bài mới, lời giải từng ý.

Trục số từ 1,20 đến 1,30 chia đều từng 0,01; A ở 1,23, B ở 1,27 và C ở 1,29.

Phần luyện tập này giúp em nối ba cách nhìn một số: cách viết bằng phân số hoặc số thập phân, vị trí trên trục số và ý nghĩa của căn bậc hai số học. Muốn giải đúng, em cần phân biệt giá trị chính xác với giá trị làm tròn. Hai số có cùng kết quả làm tròn chưa chắc bằng nhau; một số nằm bên trái số khác trên trục số thì bé hơn, dù phần chữ số phía sau dấu trừ trông có vẻ lớn hơn.

Bài viết nằm sau Bài 7 và trước Bài tập cuối chương II trong mạch Toán 7 tập một Kết nối tri thức với cuộc sống. Đây là bộ bài tập được biên soạn riêng, không phải bản sao câu hỏi hoặc lời giải sách giáo khoa. Các tình huống về tấm bìa dưới đây là giả định để học toán, không phải kết quả đo đạc thực tế. Mục tiêu là luyện cách chọn phương pháp, giải thích bước làm và tự phát hiện sai sót trước khi xem đáp án.

1. Chuẩn bị một quy trình kiểm tra ngắn

Khi gặp một phân số, em có thể thực hiện phép chia để tìm dạng thập phân. Nếu phép chia kết thúc, kết quả là số thập phân hữu hạn. Nếu số dư lặp lại, các bước chia tiếp theo lặp theo cùng một chu trình. Dấu ngoặc chỉ phần chữ số lặp vô hạn, không chỉ một nhóm chữ số tình cờ xuất hiện hai lần. Vì vậy, phải chỉ rõ cả vị trí bắt đầu chu kì chứ không chỉ đoán các chữ số trong chu kì.

Khi gặp hai số âm, hãy so sánh độ lớn của chúng trước rồi đảo chiều kết luận. Khi gặp căn bậc hai số học, nhớ kết quả không âm và số dưới dấu căn phải không âm. Khi cần làm tròn, giữ nguyên dữ liệu chính xác hoặc đủ chữ số cho đến bước cuối. Việc làm tròn liên tiếp có thể đổi kết quả; cách an toàn là đọc ngay chữ số sau hàng cần làm tròn trong số ban đầu.

Em nên chia trang vở thành hai cột: một cột ghi kết quả, cột còn lại ghi lí do. Chẳng hạn, lí do có thể là số dư quay lại, chữ số đầu tiên khác nhau, hai bình phương đã được so sánh hoặc đơn vị đo đã được đổi đúng. Một đáp số đúng do đoán chưa cho thấy em đã hiểu phương pháp. Ngược lại, giải thích được bước quyết định giúp em xử lí cả những con số chưa từng gặp.

2. Nhóm bài chuyển dạng và nhận diện chu kì

Bài 1. Ba phép chia khác nhau

a) Viết \(\frac{13}{40}\) dưới dạng số thập phân và cho biết phép chia có kết thúc không.

b) Viết \(\frac{7}{33}\) dưới dạng thập phân tuần hoàn, chỉ rõ chu kì ngắn nhất.

c) Viết \(\frac{11}{24}\) dưới dạng thập phân tuần hoàn, phân biệt phần không lặp với chu kì.

Lời giải Bài 1

a) Ta có \(\frac{13}{40}\) = 0,325. Nhân ngược 0,325 với 40 được 13 nên kết quả chính xác. Phép chia kết thúc sau ba chữ số thập phân. Không cần đặt dấu ngoặc quanh 325, vì nhóm chữ số này không tiếp tục lặp vô hạn.

b) Khi chia 7 cho 33, lấy 70 chia 33 được chữ số 2, dư 4; lấy 40 chia 33 được chữ số 1, dư 7. Số dư ban đầu quay lại, nên \(\frac{7}{33}\) = 0,(21). Chu kì ngắn nhất là 21, không phải riêng chữ số 2 hay chữ số 1.

c) Phép chia cho kết quả \(\frac{11}{24}\) = 0,458333… = 0,458(3). Sau chữ số 4, số dư là 14; sau chữ số 5, số dư là 20; sau chữ số 8, số dư là 8. Từ đó mỗi bước đều được chữ số 3 và dư 8. Phần không lặp là 458, chu kì là 3.

Ba phép chia vừa rồi cũng là một bài kiểm tra cách ghi chép. Nếu viết 0,(4583) ở câu cuối, em đã thay số ban đầu bằng một số khác, vì chữ số thứ năm sau dấu phẩy sẽ là 4 thay vì 3. Khi tự kiểm tra, hãy viết thêm vài chữ số từ kí hiệu có ngoặc và đối chiếu với phép chia. Không cần thực hiện hàng chục bước khi đã chứng minh được số dư quay lại.

Bài 2. Nhìn giống nhau chưa chắc bằng nhau

a) So sánh 0,4(27) và 0,42(7).

b) So sánh −0,4(27) và −0,42(7).

c) Làm tròn hai số dương ở câu a đến hàng phần trăm. Kết quả đó có chứng minh hai số bằng nhau không?

Lời giải Bài 2

a) Số thứ nhất là 0,427272…; số thứ hai là 0,427777…. Ba chữ số thập phân đầu giống nhau. Ở hàng phần vạn, số thứ nhất có chữ số 2 còn số thứ hai có chữ số 7. Vì thế 0,4(27) nhỏ hơn 0,42(7).

b) Đổi sang hai số âm thì chiều so sánh đảo lại: −0,4(27) lớn hơn −0,42(7). Số âm có giá trị tuyệt đối nhỏ hơn nằm gần gốc hơn về phía bên trái, nên là số lớn hơn. Không giữ nguyên chiều bất đẳng thức của câu a.

c) Cả hai số đều làm tròn thành 0,43 vì chữ số hàng phần nghìn đều bằng 7. Điều này không chứng minh hai số bằng nhau. Làm tròn đã bỏ bớt thông tin; kết luận chính xác vẫn phải dựa vào so sánh dạng thập phân đầy đủ ở câu a.

3. Nhóm bài đọc trục số và làm tròn

Bài 3. Đọc vạch chia trước khi đọc điểm

a) Trên hình, đoạn từ 1,20 đến 1,30 chia thành mười khoảng bằng nhau. Đọc số tại A và B.

b) Làm tròn số tại C với độ chính xác 0,05.

c) Hai điểm A và B cách nhau bao nhiêu đơn vị trên trục số? Có thể đếm số vạch thay cho số khoảng không?

Lời giải Bài 3

a) Mỗi khoảng ứng với (1,30 − 1,20) : 10 = 0,01. Điểm A nằm sau 1,20 ba khoảng nên biểu diễn 1,23; B nằm sau 1,20 bảy khoảng nên biểu diễn 1,27. Cần đếm khoảng di chuyển, không tính vạch bắt đầu thành một khoảng.

b) Độ chính xác 0,05 tương ứng làm tròn đến hàng phần mười. Số tại C là 1,29, có chữ số hàng phần trăm bằng 9, nên kết quả là 1,3. Khoảng lệch thực tế bằng 0,01, không vượt quá 0,05.

c) Khoảng cách AB bằng 1,27 − 1,23 = 0,04 đơn vị, tức bốn khoảng nhỏ. Nếu đếm cả hai vạch đầu mút sẽ thấy năm vạch, nhưng không có năm khoảng. Có thể kiểm tra bằng cách lần lượt đi từ 1,23 đến 1,24, rồi đến 1,25, 1,26 và 1,27.

Hình chỉ phóng to một phần của trục số, không bắt đầu từ gốc không. Điều này được thể hiện bằng nhãn số ở hai đầu và các vạch chia đều. Khi đọc một hình tương tự, không được tự gán vạch ngoài cùng bên trái là số không. Nếu đề không cho đủ nhãn hoặc đơn vị chia, cần nêu thiếu dữ kiện thay vì đoán vị trí theo kích thước hiển thị trên màn hình.

Bài 4. Tránh làm tròn hai lần

a) Làm tròn 2,349 đến hàng phần mười bằng dữ liệu ban đầu.

b) Một bạn làm tròn trước thành 2,35, rồi làm tròn tiếp thành 2,4. Vì sao kết quả khác câu a?

c) Làm tròn −6,273 đến hàng phần trăm và kiểm tra khoảng lệch.

Lời giải Bài 4

a) Chữ số hàng phần trăm của 2,349 là 4, nhỏ hơn 5. Vì vậy kết quả đến hàng phần mười là 2,3. Chữ số 9 phía sau không làm thay đổi chữ số quyết định ở hàng phần trăm trong lần làm tròn trực tiếp này.

b) Bước đầu đã biến chữ số hàng phần trăm từ 4 thành 5. Bước sau dùng số đã thay đổi thay vì số gốc, nên thu được 2,4. Đây không phải cách làm tương đương. Khi đề chỉ yêu cầu một hàng làm tròn, em thực hiện trực tiếp từ số ban đầu.

c) Xét độ lớn 6,273, chữ số phần nghìn là 3 nên làm tròn đến phần trăm được 6,27. Giữ dấu âm, ta được −6,27. Khoảng lệch giữa kết quả và số ban đầu là 0,003, nhỏ hơn 0,005; kết quả hợp lí.

4. Nhóm bài căn bậc hai số học và ý nghĩa độ dài

Hai mô hình hình vuông có diện tích lần lượt 36 xentimét vuông và 7 xentimét vuông; cạnh tương ứng 6 xentimét và căn bậc hai của 7 xentimét.
Hai hình minh họa không cùng tỉ lệ. Diện tích được cho trong đề, không suy ra bằng đo ảnh.

Bài 5. Tìm cạnh từ diện tích đã biết

a) Một tấm bìa hình vuông giả định có diện tích 36 cm². Tìm độ dài cạnh.

b) Một tấm bìa hình vuông khác có diện tích 7 cm². Viết cạnh chính xác và làm tròn đến hàng phần trăm của xentimét.

c) Vì sao không chọn cạnh âm, dù bình phương của số âm cũng có thể bằng diện tích đã cho?

Lời giải Bài 5

a) Độ dài cạnh là \(\sqrt{36}\) = 6 cm, vì 6 không âm và \(6^{2}\) = 36. Đơn vị của diện tích là cm², nhưng đơn vị của cạnh là cm. Không viết cạnh bằng 6 cm² và cũng không chia diện tích cho bốn để tìm cạnh.

b) Cạnh chính xác là \(\sqrt{7}\) cm. Vì 2,64² = 6,9696 và 2,65² = 7,0225, căn nằm giữa 2,64 và 2,65. Để quyết định làm tròn, xét 2,645² = 6,996025 nhỏ hơn 7, nên \(\sqrt{7}\) lớn hơn 2,645. Do đó cạnh làm tròn là 2,65 cm.

c) Độ dài cạnh phải dương. Căn bậc hai số học cũng được định nghĩa là số không âm, nên không có lựa chọn −6 cm cho cạnh tấm bìa thứ nhất. Phép tính \(\sqrt{36}\) chỉ cho kết quả 6; nó khác yêu cầu tìm mọi số có bình phương bằng 36.

Ở câu b, hai số 2,64 và 2,65 là các mốc để chặn căn chứ không phải hai đáp số chính xác. Việc kiểm tra mốc giữa 2,645 giúp quyết định phía làm tròn bằng phép bình phương, không dựa vào một chuỗi số trên máy tính bị cắt ngắn. Khi ghi bài, em dùng dấu bằng với \(\sqrt{7}\) và dấu xấp xỉ với 2,65. Đây là cách giữ rõ ranh giới giữa độ dài được xác định chính xác và độ dài gần đúng.

Bài 6. Kiểm tra điều kiện trước khi tính

a) Tính √(0,8²) và (\(\sqrt{13}\))².

b) Tính √((−0,8)²). Một bạn viết kết quả −0,8 có đúng không?

c) Với a là số thực dương, tính √(a²). Điều kiện dương có vai trò gì?

Lời giải Bài 6

a) Vì 0,8 không âm và bình phương bằng 0,64, ta có √(0,8²) = 0,8. Theo định nghĩa căn bậc hai số học, (\(\sqrt{13}\))² = 13. Hai biểu thức có thứ tự dấu căn và bình phương khác nhau, nên vẫn phải đọc đủ ngoặc trước khi dùng định nghĩa.

b) Ta có (−0,8)² = 0,64 và \(\sqrt{0{,}64}\) = 0,8. Kết quả −0,8 là sai vì âm. Ví dụ này cho thấy không thể xóa dấu căn và bình phương một cách máy móc mà bỏ qua dấu của số ban đầu.

c) Vì a dương nên a không âm và bình phương của a bằng a². Theo định nghĩa, √(a²) = a. Điều kiện đã cho bảo đảm chọn đúng số không âm; nếu bỏ điều kiện rồi áp dụng cho a = −0,8 thì sẽ mắc lỗi ở câu b.

5. Tự đánh giá sau khi luyện

Em hãy quay lại từng bài và đánh dấu bước quyết định, thay vì chỉ gạch chân đáp số. Bài chuyển dạng cần dấu hiệu số dư lặp; bài so sánh cần vị trí chữ số đầu tiên khác nhau; bài trục số cần đơn vị mỗi khoảng; bài căn cần điều kiện không âm. Nếu bỏ một trong các bước này, lời giải có thể đúng trong một ví dụ nhưng sai ở ví dụ gần giống tiếp theo.

Để luyện thêm mà không học thuộc số liệu, em có thể thay một phân số bằng phân số khác rồi thực hiện phép chia mới, hoặc tự vẽ đoạn trục số có đơn vị chia rõ ràng. Tuy nhiên, không tự sửa đáp án bằng cách giữ nguyên quy luật đoán được từ một ví dụ. Mỗi thay đổi dữ kiện đều cần kiểm tra lại. Sau phần luyện tập này, bài tiếp theo theo sách là Bài tập cuối chương II; đó mới là nơi tổng hợp rộng hơn toàn bộ chương.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 7. Tập hợp các số thực.

Bài sau: Bài tập cuối chương II.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗