Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 7 · Tin giáo dục

Toán 7 Kết nối tri thức Bài 7: Tập hợp các số thực

Học tập hợp số thực Toán 7 Kết nối tri thức: số đối, trục số, so sánh và giá trị tuyệt đối. Bốn bài tự luyện có lời giải và kiểm tra dấu.

Số thực gồm hai nhóm không giao nhau: số hữu tỉ và số vô tỉ

Trong Bài 7 Toán 7 Kết nối tri thức, số hữu tỉ và số vô tỉ được đặt chung trong tập hợp số thực, kí hiệu ℝ. Em sẽ học cách nhận biết số thực, xác định số đối, đọc vị trí trên trục số và so sánh các số. Giá trị tuyệt đối cho biết khoảng cách tới gốc 0, không phải vị trí ở bên trái hay bên phải.

Điểm cần nhớ ngay là một số có thể mang nhiều tên đúng cùng lúc. Chẳng hạn, số nguyên cũng là số hữu tỉ và số thực. Ngược lại, số vô tỉ không phải số hữu tỉ. Bài học này giúp em phân biệt các quan hệ đó bằng ví dụ và bài tự luyện, thay vì chỉ học thuộc một dãy kí hiệu.

Kiến thức cần có và kết quả cần đạt

Trước bài này, em cần biết phân số có mẫu khác 0, số thập phân hữu hạn, số thập phân vô hạn tuần hoàn và số vô tỉ. Em cũng cần hiểu căn bậc hai số học của một số không âm: √a là số không âm có bình phương bằng a. Khi so sánh căn với một số không âm, có thể so sánh các bình phương tương ứng.

Sau khi học, em cần giải thích được vì sao một số thuộc ℝ, viết được số đối của nó, đặt được những số thuận lợi lên trục số và so sánh chúng có căn cứ. Em không cần biến mọi căn thức thành số thập phân để làm bài. Trong nhiều trường hợp, giữ nguyên căn vừa chính xác vừa giúp nhìn rõ điều cần chứng minh.

Tên bài và phạm vi được đối chiếu từ SGK Toán 7 tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các ví dụ và bài tập bên dưới được biên soạn riêng; không phải bản chép lời giải bài tập trong sách.

Số thực gồm những số nào?

Tập hợp ℝ gồm tất cả số hữu tỉ và tất cả số vô tỉ. Số hữu tỉ viết được dưới dạng \(\frac{a}{b}\) với a, b là số nguyên và b khác 0. Số vô tỉ không viết được như vậy; biểu diễn thập phân của nó là vô hạn không tuần hoàn. Hai loại này không giao nhau, nhưng cả hai đều là số thực.

Ví dụ, −8 là số hữu tỉ vì −8 = −8/1. Số 0,45 là số hữu tỉ vì bằng \(\frac{45}{100}\) = 9/20. Số 0,(6) cũng là số hữu tỉ, bằng 2/3. Số \(\sqrt{2}\) là số vô tỉ. Cả bốn số đều thuộc ℝ. Vì vậy, thấy một số có vô hạn chữ số sau dấu phẩy chưa đủ để kết luận đó là số vô tỉ; còn phải xét tính tuần hoàn.

Với kí hiệu ∈, ta đang nói về một phần tử thuộc một tập hợp: 0 ∈ ℝ là đúng. Với kí hiệu ∉, ta nói phần tử không thuộc tập hợp: \(\sqrt{2}\) ∉ ℚ là đúng, trong đó ℚ là tập hợp số hữu tỉ. Không nên dùng kí hiệu phần tử để diễn đạt quan hệ giữa hai tập hợp; ý “mọi số hữu tỉ đều là số thực” là một quan hệ bao hàm.

Số 0 là số hữu tỉ và số thực, nhưng không phải số dương cũng không phải số âm. Một căn thức chưa chắc là số vô tỉ: \(\sqrt{25}\) = 5 là số hữu tỉ, còn \(\sqrt{2}\) là số vô tỉ. Hình thức viết có dấu căn và loại số là hai vấn đề khác nhau; hãy xét giá trị thực sự trước khi phân loại.

Trục số thực và ý nghĩa của một điểm

Mỗi số thực ứng với một điểm trên trục số, và mỗi điểm trên trục số ứng với một số thực. Các số hữu tỉ không phải là tất cả các điểm: điểm biểu diễn \(\sqrt{2}\) cũng nằm trên chính trục đó. Khi vẽ lên giấy, ta chỉ minh họa một phần trục và một số điểm được chọn, không phải đang liệt kê toàn bộ số thực.

Để đặt số hữu tỉ như \(\frac{-3}{2}\) hoặc 1/2, chọn đơn vị rồi chia các đoạn đơn vị thành những phần bằng nhau thích hợp. Điểm \(\frac{-3}{2}\) nằm bên trái 0 một đoạn 1,5 đơn vị; điểm \(\frac{1}{2}\) nằm bên phải 0 nửa đơn vị. Không được thay đổi độ dài một đơn vị giữa các vùng trên cùng một trục chỉ để đặt nhãn dễ hơn.

Với √2, biết \(1^{2}\) < 2 < \(2^{2}\) nên điểm này nằm giữa 1 và 2. Một hình minh họa bằng điểm ảnh chỉ có thể đặt vị trí gần đúng; nhãn \(\sqrt{2}\) vẫn chỉ giá trị chính xác. Muốn dựng chính xác bằng thước và compa, có thể dùng một đoạn có độ dài \(\sqrt{2}\) rồi chuyển độ dài đó lên trục. Hình minh họa của bài này không thay thế yêu cầu dựng hình bằng dụng cụ nếu đề bài có yêu cầu ấy.

Số đối khác giá trị tuyệt đối như thế nào?

Số đối của a là −a; hai số có tổng bằng 0. Chẳng hạn, số đối của \(\frac{-7}{5}\) là 7/5, số đối của \(\sqrt{2}\) là −\(\sqrt{2}\) và số đối của 0 vẫn là 0. Trên trục số, hai điểm biểu diễn hai số đối nhau đối xứng qua gốc O. Cụm “đổi dấu” cần được hiểu cho toàn bộ số hoặc toàn bộ biểu thức đang xét.

Giá trị tuyệt đối |a| là khoảng cách từ điểm biểu diễn a tới O, nên luôn không âm. Nếu a không âm thì |a| = a; nếu a âm thì |a| = −a. Do đó số đối của \(\frac{7}{5}\) là −7/5, còn giá trị tuyệt đối của \(\frac{7}{5}\) là 7/5. Hai yêu cầu này không thể dùng thay nhau.

Đối với số âm, số đối và giá trị tuyệt đối trùng nhau về giá trị, chẳng hạn số đối của \(\frac{-7}{5}\) và |\(\frac{-7}{5}\)| đều bằng 7/5. Đây chỉ là một trường hợp, không phải quy tắc chung rằng số đối luôn bằng giá trị tuyệt đối. Khi số ban đầu dương, kết quả của hai thao tác sẽ khác nhau.

Hai điểm âm ba phần hai và ba phần hai đối xứng qua 0, cùng cách 0 ba phần hai đơn vị
Mô hình trục số tự tạo: vị trí có dấu khác với khoảng cách không âm.

So sánh số thực mà không đánh mất tính chính xác

Trên trục số hướng từ trái sang phải, điểm ở bên trái biểu diễn số nhỏ hơn. Mọi số âm đều nhỏ hơn 0 và mọi số dương đều lớn hơn 0. Với hai số dương viết dưới dạng thập phân, so sánh phần nguyên rồi lần lượt các chữ số sau dấu phẩy đến vị trí đầu tiên khác nhau. Với hai số âm, thứ tự đảo so với hai số đối dương tương ứng.

Ví dụ, 1,5 = 1,5000… còn 1,(5) = 1,5555… nên 1,5 < 1,(5). Kí hiệu ngoặc chỉ phần lặp vô hạn, không phải dấu ngoặc phép tính. Từ đó suy ra −1,5 > −1,(5). Nếu chỉ nhìn vài chữ số đầu giống nhau rồi kết luận hai số bằng nhau, em đã bỏ qua phần đuôi quyết định thứ tự.

Để so sánh \(\sqrt{3}\) với 1,8, cả hai đều không âm và 1,8² = 3,24 > 3, nên \(\sqrt{3}\) < 1,8. Không dùng cách bình phương để giữ nguyên thứ tự cho hai số âm: −3 < −2 nhưng 9 > 4. Điều kiện về dấu là phần thiết yếu của lập luận, không phải chú thích có thể bỏ.

Một số gần đúng có thể dùng để định hướng, nhưng chưa luôn đủ để kết luận khi hai số rất gần nhau. Nếu máy hiển thị cùng vài chữ số, các số ban đầu vẫn có thể khác. Khi có thể, hãy so sánh bằng phân số chính xác, bình phương các số không âm hoặc các chữ số thập phân đã biết chắc.

Bài 1. Phân loại và đọc kí hiệu

a) Trong các số −4; 0; \(\frac{3}{8}\); 0,(27); \(\sqrt{36}\); √2, số nào là số hữu tỉ?

b) Trong danh sách đó, số nào là số vô tỉ và số nào là số thực?

c) Nhận xét “mọi số thực đều là số hữu tỉ” đúng hay sai? Giải thích bằng một số cụ thể.

Lời giải Bài 1

a) Các số hữu tỉ là −4, 0, 3/8, 0,(27), \(\sqrt{36}\). Hai số đầu viết được thành phân số có mẫu 1; số tuần hoàn bằng \(\frac{27}{99}\) = \(\frac{3}{11}\); \(\sqrt{36}\) = 6. Việc căn số chính phương cho số nguyên giúp em tránh phân loại sai chỉ vì nhìn thấy kí hiệu căn.

b) Chỉ \(\sqrt{2}\) là số vô tỉ trong danh sách. Cả sáu số đều là số thực vì mỗi số thuộc một trong hai nhóm hữu tỉ hoặc vô tỉ. Khi trả lời “số thực”, không được chỉ chọn các số có phần thập phân hoặc có dấu căn.

c) Nhận xét sai. Số \(\sqrt{2}\) là số thực nhưng không phải số hữu tỉ. Chỉ cần một phản ví dụ đã đủ bác bỏ một khẳng định nói về “mọi” số; không cần thử vô hạn trường hợp. Khẳng định đúng theo chiều ngược là mọi số hữu tỉ đều là số thực.

Bài 2. Số đối, vị trí và khoảng cách

a) Viết số đối của −3/2, 0 và \(\sqrt{3}\).

b) Tính |\(\frac{-3}{2}\)|, |0| và |\(\sqrt{3}\)|.

c) Trên trục số, A biểu diễn −3/2, B biểu diễn 3/2. Tính khoảng cách AB.

Lời giải Bài 2

a) Các số đối lần lượt là 3/2, 0 và −\(\sqrt{3}\). Kiểm tra bằng cách cộng từng cặp, ta đều được 0. Dấu trừ trước \(\sqrt{3}\) tác động lên toàn bộ số √3, không làm thay đổi số dưới dấu căn thành −3.

b) Các giá trị tuyệt đối lần lượt là 3/2, 0 và \(\sqrt{3}\). Số cuối không âm vì \(\sqrt{3}\) là căn bậc hai số học của số dương. Kết quả 0 ở giữa cho thấy giá trị tuyệt đối không nhất thiết dương; thuật ngữ đúng cho mọi trường hợp là không âm.

c) A và B nằm ở hai phía của 0, mỗi điểm cách 0 một đoạn \(\frac{3}{2}\) đơn vị. Do đó AB = \(\frac{3}{2}\) + \(\frac{3}{2}\) = 3 đơn vị. Giá trị tuyệt đối của từng số là khoảng cách tới 0, không tự động là khoảng cách giữa hai điểm bất kì.

Bài 3. So sánh từng cặp

a) So sánh 0,45 và 0,(45).

b) So sánh \(\sqrt{6}\) và 2,5.

c) So sánh −\(\sqrt{6}\) và −2,5.

Lời giải Bài 3

a) Viết 0,45 = 0,45000… và 0,(45) = 0,454545… Hai chữ số đầu sau dấu phẩy giống nhau, nhưng chữ số thứ ba bên trái là 0, bên phải là 4. Vì thế 0,45 < 0,(45). Dấu ba chấm của số bên phải có ý nghĩa lặp lại nhóm 45, không phải những chữ số được chọn tùy ý.

b) Cả \(\sqrt{6}\) và 2,5 đều dương. Bình phương của chúng lần lượt là 6 và 6,25. Vì 6 < 6,25, suy ra \(\sqrt{6}\) < 2,5. Lập luận này dùng giá trị chính xác, không cần một kết quả thập phân làm tròn của \(\sqrt{6}\).

c) Hai số cần xét là số đối của cặp ở câu trước. Khi lấy số đối, thứ tự đảo chiều, nên −\(\sqrt{6}\) > −2,5. Trên trục số, −\(\sqrt{6}\) nằm gần 0 hơn và ở bên phải −2,5. Không giữ nguyên dấu nhỏ hơn sau khi thêm dấu trừ vào cả hai số.

Bài 4. Tổng hợp và sửa một nhận xét sai

a) Sắp xếp −\(\sqrt{6}\); −2,5; 0; \(\frac{3}{2}\); \(\sqrt{6}\) theo thứ tự tăng dần.

b) Một bạn cho rằng hai số có cùng giá trị tuyệt đối thì phải bằng nhau. Dùng \(\frac{-3}{2}\) và \(\frac{3}{2}\) để kiểm tra.

c) Trong các số đã cho ở câu a, số nào có giá trị tuyệt đối lớn nhất?

Lời giải Bài 4

a) Thứ tự là −2,5 < −\(\sqrt{6}\) < 0 < \(\frac{3}{2}\) < \(\sqrt{6}\). Hai số âm đã so sánh ở Bài 3; hai số dương được so bằng (\(\frac{3}{2}\))² = \(\frac{9}{4}\) < 6. Kiểm tra từng đoạn của chuỗi sẽ đáng tin cậy hơn việc đoán cả thứ tự trong một lần.

b) Ta có |\(\frac{-3}{2}\)| = |\(\frac{3}{2}\)| = 3/2, nhưng \(\frac{-3}{2}\) khác 3/2. Nhận xét của bạn sai. Khoảng cách tới gốc không cho biết điểm nằm ở phía nào, nên hai điểm đối xứng khác nhau có thể cùng khoảng cách tới gốc.

c) Giá trị tuyệt đối của −2,5 là 2,5, lớn hơn √6, \(\frac{3}{2}\) và 0. Vì vậy −2,5 là số cần tìm. Một số nhỏ nhất trong danh sách vẫn có thể có giá trị tuyệt đối lớn nhất; thứ tự của số và thứ tự của khoảng cách là hai cách so sánh khác nhau.

Tự kiểm tra sau bài học

Hãy tự hỏi ba câu trước khi kết luận: mình đang so sánh số hay khoảng cách, mình đang tìm số đối hay giá trị tuyệt đối, và dữ kiện đang dùng là chính xác hay gần đúng? Nếu trả lời được ba câu ấy, em sẽ tránh được nhiều lỗi dùng dấu âm và lỗi đọc số thập phân tuần hoàn.

Bài này chỉ luyện những nội dung nền tảng của tập hợp số thực. Các dạng phương trình hoặc tổng nhiều giá trị tuyệt đối cần một bài luyện riêng, không phải điều kiện bắt buộc để hiểu trục số thực. Khi ôn lại, hãy tự vẽ một trục có đơn vị thống nhất, đặt một cặp số đối nhau rồi giải thích bằng lời vì sao hai điểm cách gốc bằng nhau.

Bài trước và bài sau của Toán 7

Bài trước: Bài 6. Số vô tỉ. Căn bậc hai số học.

Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 7.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗