Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 8 · Tin giáo dục

Toán 8 Kết nối tri thức Bài 1: Đơn thức

Nhận dạng đơn thức, thu gọn, tìm hệ số và bậc; phân biệt đồng dạng với cùng bậc. Ví dụ và bài luyện có lời giải, xử lí riêng kết quả bằng 0.

Thu gọn tích thành −6x³y⁴. Bậc 7 không tính hệ số.

Đơn thức là nền tảng để học đa thức ở Toán 8: em cần nhận ra biểu thức có dạng tích của một số với các biến có số mũ nguyên dương, thu gọn đúng rồi mới xác định hệ số, phần biến và bậc. Khi cộng hoặc trừ, chỉ các đơn thức đồng dạng mới gộp được thành một đơn thức bằng cách cộng hoặc trừ hệ số và giữ nguyên phần biến.

Bài học này tập trung vào nhận dạng, thu gọn và cộng trừ đơn thức đồng dạng. Các ví dụ và bài luyện được biên soạn riêng. Em chưa cần dùng hằng đẳng thức, phân tích nhân tử hay chia đa thức để giải chúng. Điều cần ôn trước là quy tắc dấu, phép nhân phân số và quy tắc nhân hai lũy thừa cùng cơ số.

Nhận dạng đơn thức bằng phép toán trên biến

Các biểu thức \(-7\), x, \(4x^{2}y\) và \(-(\frac{3}{5})ab^{3}\) đều là đơn thức. Một số đứng riêng cũng được xem là đơn thức; không bắt buộc biểu thức phải có chữ. Trong ví dụ \(-(\frac{3}{5})ab^{3}\), phân số \(\frac{-3}{5}\) chỉ là một hệ số số, còn a và b là các biến. Dấu chia nằm trong hệ số không làm biểu thức này mất tính chất đơn thức.

Ngược lại, \(\frac{2}{x}\) không phải đơn thức theo dạng đang học vì biến x nằm ở mẫu; \(\sqrt{x}\) không phải đơn thức vì biến nằm dưới căn. Biểu thức \(x + y\) cũng không có dạng một đơn thức: nó là tổng của hai hạng tử có phần biến khác nhau. Không nên chỉ đếm xem biểu thức có dấu cộng hay dấu trừ rồi kết luận ngay.

Chẳng hạn \((2 + \sqrt{5})x^{2}\) vẫn là đơn thức: cả 2 và \(\sqrt{5}\) đều là số, nên tổng trong ngoặc là một hệ số số thực cố định. Điều cần xét là phép toán tác động lên biến. Hệ số không nhất thiết là số nguyên hay phân số; nó có thể là một số thực khác. Căn của một số đã biết và căn của một biến giữ vai trò khác nhau.

Với một biểu thức có thể biến đổi, cần đọc rõ yêu cầu của đề. Biểu thức \(2x + 3x\) được viết dưới dạng tổng nhưng có thể thu gọn thành đơn thức \(5x\). Còn \(\frac{x^{2}}{x}\) chỉ bằng x khi x khác 0; không được xóa mẫu rồi coi hai biểu thức có cùng tập giá trị cho phép. Trong các bài nhận dạng cơ bản, hãy ưu tiên xét đúng dạng viết và điều kiện đã cho.

Đơn thức thu gọn: tách hệ số và phần biến

Để thu gọn một tích, gom các thừa số là số vào một nhóm, các thừa số cùng biến vào từng nhóm. Nhân các hệ số với nhau, rồi cộng số mũ của những lũy thừa cùng cơ số. Quy tắc cộng số mũ dùng cho phép nhân lũy thừa, không dùng cho phép cộng hai đơn thức.

Xét \(A = (-2x^{2}y)(3xy^{3})\). Hệ số thu được là \((-2) \times 3 = -6\). Phần chứa x là \(x^{2} \times x = x^{3}\); phần chứa y là \(y \times y^{3} = y^{4}\). Vậy \(A = -6x^{3}y^{4}\). Đơn thức này có hệ số \(-6\) và phần biến \(x^{3}y^{4}\). Viết biến theo một thứ tự thống nhất giúp em so sánh các đơn thức ở bước sau.

Hệ số phải mang cả dấu của nó. Với \(-x^{2}y\), hệ số là \(-1\) chứ không phải 1; với \(x^{2}y\), hệ số là 1 dù không viết số 1 ở đầu. Nếu một hệ số là 0, cả tích bằng 0 với mọi giá trị của các biến. Khi đó phải xét kết quả 0, không giữ phần biến như thể hệ số vẫn khác 0.

Bậc của đơn thức: cộng số mũ nào?

Với đơn thức khác 0 đã thu gọn, bậc là tổng số mũ của các biến trong phần biến. Đơn thức \(-6x^{3}y^{4}\) có bậc \(3 + 4 = 7\). Không tính hệ số \(-6\) vào tổng và không lấy số mũ lớn nhất là 4 làm bậc của đơn thức nhiều biến này. Bậc đo tổng số mũ của phần biến, không đo độ lớn của hệ số.

Một hằng số khác 0 có bậc 0. Riêng số 0 được coi là đơn thức nhưng không có bậc. Chẳng hạn 9 có bậc 0, còn 0 không được gán bậc 0. Tương tự, \(0x^{5}y\) sau khi thu gọn là 0, nên không có bậc 6. Cần kiểm tra hệ số trước khi cộng các số mũ.

Trong \(2^{3}x^{2}y\), phần số \(2^{3}\) bằng 8 thuộc hệ số; bậc của đơn thức là \(2 + 1 = 3\), không phải \(3 + 2 + 1 = 6\). Việc viết rõ \(8x^{2}y\) giúp tránh nhầm số mũ của số với số mũ của biến. Nếu đề cho tích chưa thu gọn, hãy thu gọn trước rồi mới kết luận bậc.

Đơn thức đồng dạng và điều kiện hệ số khác 0

Hai đơn thức đồng dạng có hệ số khác 0 và cùng phần biến sau khi thu gọn. Ví dụ \(5x^{2}y\) và \(-3x^{2}y\) đồng dạng, vì cùng phần biến \(x^{2}y\). Còn \(5x^{2}y\) và \(5xy^{2}\) không đồng dạng, dù cùng hệ số và cùng bậc 3. Số mũ gắn với từng biến phải khớp, không chỉ tổng số mũ khớp.

Thứ tự viết biến không quyết định sự đồng dạng. Biểu thức \(7yx^{2}\) có cùng phần biến với \(-2x^{2}y\) vì \(yx^{2} = x^{2}y\). Vì vậy bước thu gọn và sắp xếp biến là bước kiểm tra quan trọng. Đừng loại hai đơn thức chỉ vì các chữ xuất hiện theo thứ tự khác nhau.

Các số khác 0 có thể coi là những đơn thức đồng dạng với nhau vì đều có phần biến bằng 1. Tuy nhiên, khi một phép cộng cho hệ số bằng 0, kết quả là số 0 và không có bậc. Kết quả này không làm sai quy tắc cộng; nó chỉ đòi hỏi em xử lí riêng trường hợp triệt tiêu toàn bộ.

So sánh phần biến: x bình phương nhân y khác x nhân y bình phương, dù đều có bậc 3.
So sánh số mũ của từng biến, không chỉ so tổng số mũ.

Cộng và trừ đơn thức đồng dạng

Với các đơn thức cùng phần biến, em cộng hoặc trừ các hệ số rồi giữ nguyên phần biến. Chẳng hạn \(7x^{2}y - 4x^{2}y = (7 - 4)x^{2}y = 3x^{2}y\). Không viết thành \(3x^{4}y^{2}\), vì đó là nhầm quy tắc cộng với quy tắc nhân. Phần biến chỉ thay đổi theo phép nhân khi đề thực sự yêu cầu nhân.

Nếu trừ một đơn thức có hệ số âm, cần đặt ngoặc để nhìn rõ hai dấu. Ví dụ \(2xy - (-5xy) = (2 + 5)xy = 7xy\). Hai đơn thức không đồng dạng vẫn có thể viết tổng hoặc hiệu của chúng, nhưng nói chung không gộp thành một đơn thức theo quy tắc trên. Vì vậy đừng nói “không cộng được” mà bỏ qua việc tổng của chúng vẫn là một biểu thức hợp lệ.

Ví dụ có lời giải từng ý

a) Thu gọn \(M = (\frac{-3}{4})xy^{2} \times 8x^{2}y\) rồi nêu hệ số và bậc.

b) Tính \(N = 4x^{3}y^{2} - (-2x^{3}y^{2}) + x^{3}y^{2}\).

c) Tính giá trị N tại \(x = -1\) và \(y = 2\).

Lời giải

a) Nhân hệ số: \((\frac{-3}{4}) \times 8 = -6\). Nhân phần biến: \(x \times x^{2} = x^{3}\) và \(y^{2} \times y = y^{3}\). Vậy \(M = -6x^{3}y^{3}\); hệ số \(-6\), bậc \(3 + 3 = 6\). Không cộng số mũ 2 của y với số mũ 2 của x trước khi gom từng cơ số.

b) Ba đơn thức đều có phần biến \(x^{3}y^{2}\), nên \(N = [4 - (-2) + 1]x^{3}y^{2} = 7x^{3}y^{2}\). Hệ số của đơn thức cuối là 1. Bỏ sót hệ số này hoặc đổi sai dấu của −2 sẽ làm kết quả sai dù phần biến được giữ đúng.

c) Thay vào dạng thu gọn: \(N = 7 \times (-1)^{3} \times 2^{2} = 7 \times (-1) \times 4 = -28\). Cần đặt \(-1\) trong ngoặc khi nâng lên lũy thừa. Có thể kiểm tra từ biểu thức ban đầu: \(-16 - 8 - 4 = -28\), khớp với kết quả trên.

Bài tự luyện 1: nhận dạng có lí do

a) Giải thích vì sao \((5 - \sqrt{2})ab^{2}\) là đơn thức.

b) Giải thích vì sao \(\frac{6}{a}\) không là đơn thức theo dạng đang học.

c) Nêu bậc của \(-11\) và cho biết số 0 có bậc hay không.

Lời giải Bài 1

a) Số \(5 - \sqrt{2}\) là hệ số cố định, còn \(ab^{2}\) là tích các biến với số mũ nguyên dương. Vì vậy biểu thức là đơn thức. Hệ số này khác 0 do \(\sqrt{2}\) không bằng 5; phần biến có bậc \(1 + 2 = 3\).

b) Biến a nằm ở mẫu và biểu thức không xác định khi \(a = 0\). Nó không có dạng tích với số mũ nguyên dương của các biến. Phân biệt trường hợp này với \((\frac{6}{5})a\), trong đó mẫu 5 là số cố định khác 0 nên biểu thức sau là đơn thức.

c) Hằng số \(-11\) khác 0 nên có bậc 0. Số 0 không có bậc. Không nên viết chung hai kết quả thành “đều bậc 0” chỉ vì cả hai không hiện chữ nào trong cách viết.

Bài tự luyện 2: thu gọn và phân nhóm

a) Thu gọn \(P = 2a^{2}b \times (-5ab^{2})\), nêu hệ số và bậc.

b) Trong \(-4a^{3}b^{3}\), \(6b^{3}a^{3}\), \(9a^{2}b^{4}\), những đơn thức nào đồng dạng với P?

c) Tính \(P + 6a^{3}b^{3}\) rồi tính giá trị kết quả tại \(a = 1\), \(b = -2\).

Lời giải Bài 2

a) \(P = [2 \times (-5)]a^{2}a \times bb^{2} = -10a^{3}b^{3}\). Hệ số là \(-1\)0 và bậc là \(3 + 3 = 6\). Dấu âm đến từ tích một hệ số dương với một hệ số âm, không liên quan đến việc biến có số mũ chẵn hay lẻ.

b) Hai đơn thức \(-4a^{3}b^{3}\) và \(6b^{3}a^{3}\) đồng dạng với P. Đơn thức \(9a^{2}b^{4}\) cũng có bậc 6 nhưng số mũ của a và b khác, nên không đồng dạng. Đây là ví dụ cho thấy cùng bậc là điều kiện chưa đủ.

c) \(P + 6a^{3}b^{3} = (-10 + 6)a^{3}b^{3} = -4a^{3}b^{3}\). Tại \(a = 1\), \(b = -2\), giá trị bằng \(-4 \times 1^{3} \times (-2)^{3} = 32\). Tích hai số âm ở bước cuối cho kết quả dương, nên không được giữ dấu âm ban đầu một cách máy móc.

Bài tự luyện 3: tìm lỗi và trường hợp triệt tiêu

a) Một bạn viết \(3xy^{2} + 2xy^{2} = 5x^{2}y^{4}\). Hãy sửa và giải thích.

b) Thu gọn \(8m^{2}n - 8m^{2}n\) và kết luận về bậc.

c) Cho \(T = kx^{2}y + 3x^{2}y\), trong đó k là một số cố định. Tìm k để T bằng 0 với mọi x, y.

Lời giải Bài 3

a) Kết quả đúng là \((3 + 2)xy^{2} = 5xy^{2}\). Bạn đã cộng số mũ như khi nhân hai đơn thức. Ở phép cộng đồng dạng, ta chỉ cộng hệ số và giữ phần biến. Thay \(x = 2\), \(y = 1\) còn cho hai kết quả 10 và 20, giúp phát hiện lỗi cụ thể.

b) Hiệu bằng \((8 - 8)m^{2}n = 0\). Kết quả không có bậc, không phải bậc 3. Bậc 3 là bậc của mỗi đơn thức trước khi trừ, không còn là bậc của kết quả sau khi chúng triệt tiêu.

c) \(T = (k + 3)x^{2}y\). Muốn bằng 0 với mọi x, y, chọn \(x = 1\), \(y = 1\) sẽ buộc \(k + 3 = 0\), tức \(k = -3\). Ngược lại, \(k = -3\) khiến hệ số bằng 0 nên T bằng 0 với mọi giá trị biến. Cả chiều cần và chiều đủ đều được kiểm tra, không suy từ một trường hợp \(x = 0\).

Tự kiểm tra sau bài học

Trước mỗi kết quả, hãy hỏi mình đã thu gọn chưa, hệ số có bằng 0 không và số mũ đang thuộc số hay thuộc biến. Trước khi cộng, hãy so từng biến và số mũ của nó. Sau khi thay giá trị, đặt số âm vào ngoặc và tính lũy thừa trước phép nhân. Những bước ngắn này giúp em tránh phần lớn lỗi cơ bản mà không cần học thêm mẹo riêng.

Việc thử một vài giá trị chỉ giúp phát hiện sai hoặc kiểm tra một bài tính cụ thể; nó không thay thế chứng minh hai biểu thức bằng nhau với mọi giá trị biến. Trong các phép thu gọn ở bài này, căn cứ chính vẫn là tính giao hoán, kết hợp, phân phối và quy tắc nhân lũy thừa cùng cơ số đã học.

Nguồn và phạm vi

Phạm vi được đối chiếu với Bài 1 trong SGK Toán 8 tập một Kết nối tri thức, thư viện số NXBGDVN. Các ví dụ, lời giải và hình minh họa được biên soạn riêng để luyện nhận dạng, thu gọn và cộng trừ đơn thức đồng dạng.

Bài trước và bài sau của Toán 8

Bài trước: Đây là bài mở đầu Toán 8.

Bài sau: Bài 2. Đa thức

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗