Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 8 · Tin giáo dục

Toán 8 Kết nối tri thức Bài 2: Đa thức

Nhận biết đa thức nhiều biến, hạng tử, thu gọn, tìm bậc và tính giá trị; phân biệt cùng bậc với đồng dạng qua bài tập có lời giải.

Nhóm các hạng tử của đa thức theo phần biến, cộng hệ số để thu gọn

Ở bài trước, em đã làm quen với đơn thức và các đơn thức đồng dạng. Bài này chuyển sang tổng của nhiều đơn thức: đa thức. Ba việc cần nắm chắc là nhận diện các hạng tử, thu gọn những hạng tử đồng dạng và xác định bậc sau khi thu gọn. Khi thay số để tính giá trị, biểu thức thu gọn thường ngắn hơn, nhưng vẫn phải giữ đúng dấu và đúng biến.

Bài viết theo phạm vi Bài 2 trong SGK Toán 8 tập một Kết nối tri thức của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Ví dụ và bài tập được biên soạn riêng.

1. Đa thức và hạng tử

Đa thức là tổng của những đơn thức; mỗi đơn thức trong tổng là một hạng tử. Chẳng hạn, \(4x^{2}y - 3xy + 8\) là tổng của \(4x^{2}y\), \(-3xy\) và 8. Dấu âm thuộc hạng tử \(-3xy\), không được bỏ khi kể tên. Viết phép trừ thành phép cộng với số đối là cách hữu ích để đọc đầy đủ các hạng tử.

Một đơn thức cũng được xem là một đa thức. Vì thế, biểu thức chỉ có một hạng tử như \(-6xy\) vẫn là đa thức, không phải đợi có hai dấu cộng mới được nhận diện. Một số cũng là đa thức; cần phân biệt số khác không với đa thức không khi xét bậc ở phần sau.

Đa thức có thể có một biến hoặc nhiều biến. Trong bài này, các số mũ của biến trong hạng tử là số nguyên không âm. Một mẫu số chỉ chứa hằng số khác không không cản trở biểu thức là đa thức: \(\frac{x}{5}\) là một phần năm nhân \(x\). Ngược lại, biểu thức \(\frac{1}{x}\) không phải đa thức theo biến \(x\) vì biến nằm ở mẫu.

Căn của một hằng số cũng khác căn chứa biến. Biểu thức \(\sqrt{3}\cdot x + 2y\) là đa thức vì \(\sqrt{3}\) là một hệ số thực cố định. Còn \(\sqrt{x} + y\) không phải đa thức theo \(x\) và \(y\) trong phạm vi đang học. Không nên loại mọi biểu thức có dấu căn hoặc dấu phân số mà chưa xem bên trong chúng.

2. Đồng dạng không có nghĩa là cùng bậc

Hai hạng tử đồng dạng có cùng phần biến sau khi thu gọn đơn thức, nghĩa là mỗi biến có cùng số mũ tương ứng. Ví dụ, \(5x^{2}y\) và \(-2x^{2}y\) đồng dạng. Ta cộng các hệ số được \(3x^{2}y\), giữ nguyên phần biến. Không cộng số mũ khi cộng các đơn thức đồng dạng; việc cộng số mũ xuất hiện trong quy tắc nhân lũy thừa, không phải phép cộng này.

Hai hạng tử \(x^{2}y\) và \(xy^{2}\) đều có bậc ba nhưng không đồng dạng. Ở hạng tử thứ nhất, số mũ của \(x\) là hai; ở hạng tử thứ hai, số mũ của \(x\) là một. Cùng tổng số mũ không làm phần biến giống nhau. Đây là lí do không thể thu \(x^{2}y + xy^{2}\) thành \(2x^{2}y\) hoặc một hạng tử duy nhất theo cách cộng hệ số.

Thứ tự viết các thừa số có thể thay đổi mà phần biến vẫn như nhau. Hạng tử \(2yx^{2}\) đồng dạng với \(-7x^{2}y\) vì phép nhân giao hoán. Trước khi chia nhóm, nên viết phần biến theo một thứ tự thống nhất, chẳng hạn \(x\) rồi \(y\) rồi \(z\). Đó là cách sắp xếp để dễ đọc, không phải yêu cầu làm thay đổi giá trị.

3. Thu gọn một đa thức

Đa thức thu gọn không có hai hạng tử đồng dạng. Muốn thu gọn, ta đổi chỗ và nhóm các hạng tử đồng dạng, cộng hệ số trong mỗi nhóm, rồi bỏ các hạng tử có hệ số bằng không. Những hạng tử không tìm được nhóm vẫn giữ nguyên. Nếu mọi nhóm đều triệt tiêu, kết quả là đa thức không.

Xét \(P = 6x^{2}y - 4xy^{2} + 3 - 2x^{2}y + xy^{2} - 8\). Nhóm \(x^{2}y\) cho hệ số \(6 - 2 = 4\); nhóm \(xy^{2}\) cho hệ số \(-4 + 1 = -3\); nhóm hằng số cho \(3 - 8 = -5\). Vì vậy \(P = 4x^{2}y - 3xy^{2} - 5\). Ba hạng tử còn lại không đồng dạng nên đã thu gọn xong.

Có thể viết các nhóm trên ba dòng nháp riêng để tránh rơi dấu âm. Khi đọc lại, mỗi hạng tử của biểu thức gốc phải được đưa vào đúng một nhóm. Nếu một hạng tử bị bỏ quên hoặc bị đếm hai lần, biểu thức mới thường không còn bằng biểu thức cũ dù hình thức nhìn gọn gàng hơn.

4. Bậc của đa thức phải đọc sau khi thu gọn

Bậc của một hạng tử khác không là tổng số mũ các biến trong hạng tử đó. Bậc của đa thức khác không là bậc lớn nhất trong các hạng tử của dạng thu gọn. Đừng cộng bậc của tất cả hạng tử và cũng đừng chỉ nhìn số mũ lớn nhất của riêng \(x\).

Ví dụ, \(2x^{2}y^{3}\) có bậc năm vì hai cộng ba bằng năm. Trong đa thức \(2x^{2}y^{3} - 4x^{4} + y\), các bậc lần lượt là năm, bốn và một, nên bậc của đa thức là năm. Một đa thức có thể có nhiều hạng tử cùng đạt bậc lớn nhất; không cần chọn duy nhất một hạng tử đứng đầu.

Theo quy ước của bài học, số khác không là đa thức bậc không; đa thức không không có bậc. Nếu \(x^{2} - x^{2}\) thu gọn thành không, không được nói đa thức ấy có bậc hai vì nhìn thấy \(x^{2}\) trước khi thu gọn. Cũng không tự gán bậc không cho đa thức không bằng cách nhầm với một hằng số khác không.

5. Bộ luyện A: nhận biết đúng cấu trúc

Đề bài

a) Kể các hạng tử của \(A = 7x^{2} - 5xy + y - 9\).

b) Trong các biểu thức \(\frac{x}{4} + \sqrt{2}\cdot y\), \(x + \frac{2}{x}\), \(\sqrt{x} + y\) và \(-11\), biểu thức nào là đa thức theo các biến xuất hiện?

c) Hai hạng tử \(3x^{2}y\) và \(-8xy^{2}\) có đồng dạng không? Hãy xét cả bậc và phần biến.

Lời giải

a) Các hạng tử là \(7x^{2}\), \(-5xy\), \(y\) và \(-9\). Số hạng \(y\) có hệ số một; hạng tử hằng số \(-9\) giữ cả dấu âm. Có bốn hạng tử, không phải ba vì hạng tử không chứa biến vẫn được tính.

b) Biểu thức \(\frac{x}{4} + \sqrt{2}\cdot y\) là đa thức vì các hệ số một phần tư và \(\sqrt{2}\) là hằng số thực. Số \(-11\) cũng là đa thức. Hai biểu thức còn lại không phải đa thức theo các biến đang xét: một biểu thức có \(x\) ở mẫu, biểu thức kia có \(x\) trong căn.

c) Chúng không đồng dạng vì phần biến \(x^{2}y\) khác \(xy^{2}\). Cả hai đều có bậc ba nhưng điều đó chưa đủ. Muốn đồng dạng, từng số mũ của từng biến phải khớp, không chỉ tổng số mũ.

6. Bộ luyện B: triệt tiêu làm giảm bậc

Cho \(Q = 5x^{4} - 2x^{2}y + 7xy^{2} - 5x^{4} + 6x^{2}y - 3xy^{2} + 4\). Đây là ví dụ được tạo riêng để luyện kiểm tra các hạng tử bậc cao có còn tồn tại sau thu gọn hay không.

Đề bài

a) Thu gọn Q, trình bày từng nhóm hạng tử.

b) Tìm bậc của Q và nêu vì sao không phải bậc bốn.

c) Tính Q tại \(x = -1\), \(y = 2\).

Lời giải

a) Nhóm \(x^{4}\) có hệ số \(5 - 5 = 0\). Nhóm \(x^{2}y\) có hệ số \(-2 + 6 = 4\). Nhóm \(xy^{2}\) có hệ số \(7 - 3 = 4\). Vậy \(Q = 4x^{2}y + 4xy^{2} + 4\). Hai nhóm bậc ba vẫn khác phần biến, không cộng tiếp thành một hạng tử.

b) Hai hạng tử \(4x^{2}y\) và \(4xy^{2}\) đều có bậc ba; hằng số 4 có bậc không. Do đó Q có bậc ba. Hai hạng tử \(x^{4}\) đã triệt tiêu hoàn toàn nên không được dùng chúng để quyết định bậc.

c) Thay số vào dạng thu gọn: \(Q = 4\cdot (-1)^{2}\cdot 2 + 4\cdot (-1)\cdot 2^{2} + 4 = 8 - 16 + 4 = -4\). Cần dùng ngoặc quanh số âm khi bình phương. Giá trị \(-4\) là một số, không có nghĩa đa thức Q ban đầu đổi bậc thành không.

Nhóm bậc bốn triệt tiêu; hai hạng tử bậc ba còn lại nên đa thức Q có bậc ba
Bậc là tính chất của đa thức thu gọn; giá trị tại một bộ số là kết quả thay số.

7. Bộ luyện C: hằng số và đa thức không

Đề bài

a) Thu gọn \(R = 3xy - 3xy + 6\) và tìm bậc.

b) Thu gọn \(S = 2x^{2}y - 2x^{2}y + 5 - 5\) và cho biết có bậc hay không.

c) \(T = x - y\) có giá trị bằng không khi \(x = y = 2\). Có thể kết luận T là đa thức không không?

Lời giải

a) Hai hạng tử chứa \(xy\) triệt tiêu, còn \(R = 6\). Đây là hằng số khác không nên có bậc không. Việc biểu thức gốc từng có hạng tử bậc hai không làm bậc của R bằng hai.

b) Cả nhóm chứa \(x^{2}y\) và nhóm hằng số đều triệt tiêu, nên \(S = 0\). Đây là đa thức không và không có bậc theo quy ước đang học. Không lấy bậc ba của hạng tử đã mất làm bậc của S.

c) Không. T không phải đa thức không vì hai hạng tử \(x\) và \(-y\) không triệt tiêu như các hạng tử đồng dạng. Chẳng hạn, tại \(x = 3\), \(y = 2\) thì \(T = 1\). Một lần thay số được không không chứng minh biểu thức luôn bằng không.

8. Bộ luyện D: một mô hình diện tích

Một mẫu trang trí giả định gồm hai miếng vuông cạnh \(x\) cm và ba miếng chữ nhật dài \(x\) cm, rộng \(y\) cm. Các miếng không chồng lên nhau và \(x\), \(y\) đều dương. Chỉ tính tổng diện tích, không tính mép dán hoặc phần giấy cắt bỏ. Ta không cần mở rộng sang phép nhân hai đa thức để giải tình huống này.

Đề bài

a) Viết đa thức biểu thị tổng diện tích mẫu trang trí.

b) Đa thức ấy đã thu gọn chưa và có bậc bao nhiêu?

c) Tính diện tích tại \(x = 3\) cm, \(y = 2\) cm và kiểm tra bằng từng loại miếng.

Lời giải

a) Hai miếng vuông có tổng diện tích \(2x^{2}\); ba miếng chữ nhật có tổng diện tích \(3xy\). Tổng diện tích là \(U = 2x^{2} + 3xy\), tính bằng centimét vuông khi \(x\) và \(y\) được nhập theo centimét. Điều kiện không chồng lên nhau cho phép cộng các diện tích này.

b) Đa thức đã thu gọn vì \(x^{2}\) và \(xy\) không đồng dạng. Mỗi hạng tử có bậc hai nên U có bậc hai. Không cộng hai bậc hai để kết luận bậc bốn; bậc đa thức là giá trị lớn nhất trong các bậc hạng tử còn lại.

c) Thay số: \(U = 2\cdot 3^{2} + 3\cdot 3\cdot 2 = 18 + 18 = 36\) cm². Kiểm tra riêng: mỗi hình vuông 9 cm², mỗi hình chữ nhật 6 cm²; hai hình vuông và ba hình chữ nhật có tổng 36 cm². Hai cách cùng kiểm tra một giả thiết không có phần diện tích chồng nhau.

9. Thói quen kiểm tra cuối bài

Trước tiên kiểm tra dấu của từng hạng tử, sau đó kiểm tra phần biến của các nhóm. Chỉ xác định bậc khi đã thu gọn xong. Cuối cùng, nếu có thay số âm, dùng ngoặc và tính lũy thừa trước khi nhân hệ số. Thử một bộ số có thể phát hiện lỗi khi hai kết quả khác nhau, nhưng hai kết quả giống nhau tại một điểm chưa đủ chứng minh hai đa thức bằng nhau.

Bài này tập trung nhận biết, thu gọn, bậc và giá trị của đa thức nhiều biến. Mục tiếp theo trong sách là Bài 3, Phép cộng và phép trừ đa thức. Giữ chắc cách nhóm hạng tử đồng dạng sẽ giúp em học phép toán đó mà không nhầm dấu hoặc ghép những hạng tử chỉ tình cờ cùng bậc.

10. Tìm đúng lỗi khi kết quả thu gọn không khớp

Giả sử một bạn thu gọn \(W = 2x^{2}y - 3xy^{2} - 2x^{2}y + xy^{2} + 5\) và viết đáp số là \(-2x^{2}y + 5\). Em không cần làm lại từ đầu ngay. Hãy kiểm tra nhóm đóng góp vào từng phần biến. Hai hạng tử chứa \(x^{2}y\) có hệ số đối nhau, nên nhóm ấy biến mất. Hai hạng tử chứa \(xy^{2}\) còn lại cho \(-3 + 1 = -2\). Vì vậy kết quả đúng là \(W = -2xy^{2} + 5\). Hệ số âm bạn tìm được không sai; lỗi nằm ở việc gắn nó vào nhầm phần biến.

Nếu chỉ thử tại \(x = y = 1\), đáp số sai và đúng đều cho ba. Tại điểm đó, hai phần biến khác nhau vô tình nhận cùng giá trị. Để phát hiện lỗi, dùng hai giá trị khác nhau, chẳng hạn \(x = 2\) và \(y = 1\). Đáp số đúng cho một, còn đáp số sai cho âm ba. Sự khác biệt đủ để bác bỏ đáp số sai, nhưng muốn xác nhận đáp số đúng cho mọi giá trị vẫn phải dựa vào việc nhóm các hạng tử.

Cuối cùng, bậc của kết quả đúng vẫn là ba. Trong ví dụ này, chỉ nhìn bậc không đủ để phát hiện lỗi vì đáp số sai cũng có bậc ba. Khi kiểm tra bài, nên kiểm riêng ba thứ: dấu của hệ số, phần biến gắn với hệ số và bậc lớn nhất sau khi các nhóm bằng không đã bị bỏ đi.

Một cách ghi nháp dễ đối chiếu là lập ba cột theo phần biến, hệ số lấy từ đề và hệ số sau khi cộng. Khi đưa một hạng tử vào bảng, ghi luôn cả dấu của nó. Sau đó đối chiếu với biểu thức gốc từ trái sang phải để chắc rằng không có hạng tử bị bỏ quên. Nếu đề chỉ hỏi bậc, em vẫn cần biết nhóm nào đã triệt tiêu; không đọc bậc từ hàng đầu tiên của bảng.

Bài trước và bài sau của Toán 8

Bài trước: Bài 1. Đơn thức

Bài sau: Bài 3. Phép cộng và phép trừ đa thức

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗