Phép cộng và phép trừ đa thức nhiều biến được thực hiện bằng ba việc: viết biểu thức có ngoặc, bỏ ngoặc đúng dấu rồi gộp các hạng tử đồng dạng. Khi trước ngoặc là dấu trừ, phải đổi dấu mọi hạng tử trong ngoặc, kể cả hằng số. Khi gộp, chỉ cộng hoặc trừ hệ số; phần biến của từng nhóm được giữ nguyên.
Bài 3 Toán 8 Kết nối tri thức tiếp nối kiến thức đơn thức và đa thức. Các bài luyện dưới đây được biên soạn riêng để em kiểm tra dấu, nhận dạng nhóm đồng dạng, tìm đa thức chưa biết và tính giá trị sau khi thu gọn. Phạm vi bài không đòi hỏi khai triển tích hai đa thức hay sử dụng hằng đẳng thức của các bài sau.
Chuẩn bị: phân biệt hạng tử với phần biến
Trong đa thức \(4x^{2}y - 3xy^{2} + 7\), các hạng tử là \(4x^{2}y\), \(-3xy^{2}\) và 7. Dấu âm thuộc hạng tử thứ hai, nên không được tách nó khỏi hệ số khi chuyển sang dòng tiếp theo. Hai phần biến \(x^{2}y\) và \(xy^{2}\) khác nhau, mặc dù mỗi hạng tử có bậc 3. Cùng bậc chưa đủ để gộp hai hạng tử.
Khi tìm bậc, em phải thu gọn trước. Bậc của một hạng tử khác 0 là tổng số mũ của các biến; bậc của đa thức khác 0 là bậc cao nhất trong các hạng tử còn lại. Các hạng tử cao nhất có thể triệt tiêu khi cộng hoặc trừ. Vì thế bậc của tổng không nhất thiết bằng bậc của từng đa thức ban đầu.
Đa thức trong bài chỉ có các phép toán số và các lũy thừa biến với số mũ nguyên không âm; các biểu thức cụ thể dưới đây đều xác định với mọi giá trị thực của biến. Nếu gặp một biểu thức có biến dưới mẫu hoặc dưới căn, cần xem lại loại biểu thức trước khi áp dụng nguyên xi cách làm với đa thức.
Quy tắc dấu ngoặc làm thay đổi điều gì?
Với dấu cộng trước ngoặc, bỏ ngoặc và giữ dấu từng hạng tử. Ví dụ \(x^{2} + (2xy - y^{2} + 4)\) trở thành \(x^{2} + 2xy - y^{2} + 4\). Không phải mọi hạng tử trong ngoặc đều được đổi thành dương; dấu của \(-y^{2}\) vẫn được giữ vì dấu đứng trước ngoặc là cộng.
Với dấu trừ trước ngoặc, bỏ ngoặc và đổi dấu tất cả các hạng tử. Ví dụ \(x^{2} - (2xy - y^{2} + 4)\) trở thành \(x^{2} - 2xy + y^{2} - 4\). Hạng tử \(2xy\) đổi thành \(-2xy\); \(-y^{2}\) đổi thành \(+y^{2}\); \(+4\) đổi thành \(-4\). Có thể hiểu đây là cộng đa thức đối, tức cộng từng hạng tử với hệ số đổi dấu.
Đừng bỏ qua dòng bỏ ngoặc khi chưa chắc về dấu. Viết riêng dòng này giúp phát hiện lỗi trước khi gộp nhóm. Một bài có kết quả sai thường không sai ở phép cộng hệ số, mà sai từ lúc chỉ đổi dấu hạng tử đầu của đa thức bị trừ rồi giữ nhầm các hạng tử sau.
Ví dụ 1: tính tổng và hiệu của hai đa thức
Cho \(A = 3x^{2}y - 2xy^{2} + 4x - 5\) và \(B = -x^{2}y + 5xy^{2} - 4x + 2\). Hãy thực hiện từng yêu cầu riêng, không dùng kết quả tổng thay cho kết quả hiệu.
a) Tính \(A + B\).
b) Tính \(A - B\).
c) Nêu bậc của hai kết quả và kiểm tra hiệu bằng phép cộng ngược.
Lời giải Ví dụ 1
a) Sau khi bỏ ngoặc có dấu cộng, \(A + B = 3x^{2}y - 2xy^{2} + 4x - 5 - x^{2}y + 5xy^{2} - 4x + 2\). Gộp từng phần biến: \(A + B = (3 - 1)x^{2}y + (-2 + 5)xy^{2} + (4 - 4)x + (-5 + 2) = 2x^{2}y + 3xy^{2} - 3\).
b) Với phép trừ, \(A - B = 3x^{2}y - 2xy^{2} + 4x - 5 + x^{2}y - 5xy^{2} + 4x - 2\). Do đó \(A - B = (3 + 1)x^{2}y + (-2 - 5)xy^{2} + (4 + 4)x + (-5 - 2) = 4x^{2}y - 7xy^{2} + 8x - 7\).
c) Cả hai kết quả có bậc 3, vì các hạng tử \(x^{2}y\) và \(xy^{2}\) còn hệ số khác 0. Gọi \(C = 4x^{2}y - 7xy^{2} + 8x - 7\). Khi cộng \(B + C\), hệ số theo bốn nhóm lần lượt là 3, \(-2\), 4, \(-5\), nên thu lại A. Đây là phép kiểm tra trực tiếp quan hệ \(A - B = C\).
Có thể đặt tính theo cột không?
Có thể dùng bảng hệ số hoặc viết các hạng tử đồng dạng thẳng cột, miễn là mỗi cột ứng với đúng một phần biến. Với đa thức nhiều biến, chỉ sắp theo tổng bậc là chưa đủ: \(x^{2}y\) và \(xy^{2}\) đều bậc 3 nhưng cần hai cột khác nhau. Nếu một đa thức không có hạng tử của một cột, xem hệ số ở đó là 0.
Bảng hệ số là cách tổ chức phép tính, không phải một quy tắc mới thay thế dấu ngoặc. Ở phép trừ, mỗi ô kết quả vẫn là hệ số hàng trên trừ hệ số hàng dưới. Đặc biệt \(4 - (-4)\) bằng 8, chứ không bằng 0. Nếu đang mới học, em nên ghi cả dấu âm trong ô để tránh đọc nhầm.
Ví dụ 2: thu gọn trước rồi thay giá trị
Cho \(K = (2x^{2}y + 3xy^{2} - 4) - (5x^{2}y - xy^{2} + 1) + (3x^{2}y - 2xy^{2} + 6)\). Thực hiện bài này bằng cách đi từng nhóm sẽ gọn hơn việc thay số ngay từ dòng đầu.
a) Thu gọn K.
b) Tính K tại \(x = -2\), \(y = 3\).
c) Giải thích vì sao không thể kết luận hai biểu thức bằng nhau chỉ từ một lần thay số.
Lời giải Ví dụ 2
a) Bỏ ngoặc thứ hai phải đổi cả ba dấu: \(K = 2x^{2}y + 3xy^{2} - 4 - 5x^{2}y + xy^{2} - 1 + 3x^{2}y - 2xy^{2} + 6\). Hệ số của \(x^{2}y\) là \(2 - 5 + 3 = 0\); hệ số của \(xy^{2}\) là \(3 + 1 - 2 = 2\); hằng số là \(-4 - 1 + 6 = 1\). Vậy \(K = 2xy^{2} + 1\).
b) Thay \(x = -2\), \(y = 3\) vào dạng thu gọn: \(K = 2 \times (-2) \times 3^{2} + 1 = -36 + 1 = -35\). Nếu kiểm tra từ biểu thức gốc, ba ngoặc lần lượt có giá trị \(-34\), 79 và 78; vì thế \(-34 - 79 + 78 = -35\), trùng với kết quả đã tính.
c) Một lần thay số chỉ kiểm tra tại giá trị được chọn. Chẳng hạn hai biểu thức \(x\) và \(x^{2}\) cùng có giá trị 1 khi \(x = 1\) nhưng khác nhau khi \(x = 2\). Trong phần thu gọn K, căn cứ chứng minh là các phép biến đổi hợp lệ và việc cộng các hệ số tương ứng, không phải sự trùng nhau tại một điểm.
Tính chất phép cộng và giới hạn của phép trừ
Phép cộng đa thức có tính giao hoán và kết hợp: \(A + B = B + A\) và \((A + B) + C = A + (B + C)\). Nhờ đó em có thể nhóm những hạng tử thuận tiện khi tính tổng. Tuy nhiên, dấu của từng hạng tử phải đi theo nó khi đổi chỗ, nên \(-3xy\) không thể tự biến thành \(+3xy\).
Phép trừ nói chung không có tính giao hoán và không có tính kết hợp. \(A - B\) là đa thức đối của \(B - A\), còn \(A - (B - C)\) bằng \(A - B + C\), khác với \((A - B) - C\) bằng \(A - B - C\) khi C không phải đa thức không. Vì vậy, có ngoặc lồng nhau thì nên xử lí ngoặc trong hoặc phân tích rõ dấu bên ngoài trước.
Bài tự luyện 1: tìm đa thức chưa biết
Cho \(P = 2x^{2} + xy - 3\) và \(Q = -x^{2} + 4xy + 5\). Tìm từng đa thức theo đúng vị trí của nó trong phép tính.
a) Tìm M biết \(M + Q = P\).
b) Tìm N biết \(P - N = Q\).
c) Tìm R biết \(R - P = Q\).
Lời giải Bài 1
a) Từ \(M + Q = P\), suy ra \(M = P - Q = 2x^{2} + xy - 3 + x^{2} - 4xy - 5 = 3x^{2} - 3xy - 8\). Cộng M với Q sẽ thu lại hệ số 2 của \(x^{2}\), 1 của \(xy\) và hằng số \(-3\).
b) Từ \(P - N = Q\) suy ra \(P = Q + N\), nên \(N = P - Q = 3x^{2} - 3xy - 8\). M và N bằng nhau trong bài này vì hai quan hệ đều yêu cầu lấy P trừ Q. Không được viết \(N = Q - P\) chỉ vì N đứng sau dấu trừ.
c) Từ \(R - P = Q\) suy ra \(R = P + Q = x^{2} + 5xy + 2\). Kiểm tra: \(R - P = x^{2} + 5xy + 2 - 2x^{2} - xy + 3 = -x^{2} + 4xy + 5 = Q\). Việc kiểm tra theo đẳng thức ban đầu giúp tránh nhớ máy móc quy tắc chuyển vế.
Bài tự luyện 2: bậc thay đổi sau khi gộp
Cho \(U = 5x^{2}y + 2x - 1\) và \(V = -5x^{2}y - 2x + 4\). Cả U và V đều có bậc 3 trước khi thực hiện phép tính.
a) Tính \(U + V\) và nêu bậc của kết quả.
b) Tính \(U - V\) và nêu bậc của kết quả.
c) Tính \(W = (U + V) - 3\) và cho biết W có bậc hay không.
Lời giải Bài 2
a) \(U + V = (5 - 5)x^{2}y + (2 - 2)x + (-1 + 4) = 3\). Tổng là hằng số khác 0 nên có bậc 0, thấp hơn bậc 3 của hai đa thức ban đầu. Các hạng tử chứa biến đã triệt tiêu hoàn toàn.
b) \(U - V = 5x^{2}y + 2x - 1 + 5x^{2}y + 2x - 4 = 10x^{2}y + 4x - 5\). Hạng tử \(10x^{2}y\) còn hệ số khác 0 và có bậc 3, nên hiệu có bậc 3.
c) Vì \(U + V = 3\) nên \(W = 3 - 3 = 0\). Đa thức không không có bậc. Phân biệt kết quả này với hằng số 3 ở câu trước: hằng số khác 0 có bậc 0, nhưng số 0 không được gán bậc 0.
Sửa lỗi có hệ thống thay vì làm lại toàn bộ
Nếu kết quả không khớp phép kiểm tra, hãy so dòng bỏ ngoặc trước. Tiếp đó kiểm tra từng nhóm phần biến, rồi mới kiểm tra phép cộng hệ số. Trong một nhóm, ghi các hệ số âm vào ngoặc thường giúp nhìn rõ hơn: \(-2 - (-5)\) bằng 3. Nếu nhóm bị thiếu ở một đa thức, hệ số tương ứng phải là 0 chứ không bỏ luôn nhóm đó khỏi kết quả.
Khi đề yêu cầu tính giá trị, kết quả cần là một số sau khi thay đầy đủ các biến. Khi đề yêu cầu tìm đa thức, kết quả vẫn là biểu thức theo biến; không tự chọn một cặp \(x\), \(y\) để thay. Hai yêu cầu dùng chung phép thu gọn nhưng có điểm kết thúc khác nhau, nên đọc kĩ động từ của câu hỏi trước khi làm.
Sau bài học, em cần tự giải thích được hai điều: vì sao phải đổi mọi dấu khi trừ một đa thức, và vì sao \(x^{2}y\) không gộp với \(xy^{2}\). Nếu hai điều này còn chưa chắc, hãy luyện lại với bảng hệ số nhỏ trước khi chuyển sang biểu thức dài. Số hạng tử nhiều hơn chỉ làm bài dài hơn, không làm thay đổi các quy tắc cốt lõi.
Cách khoanh vùng lỗi khi trừ hai đa thức
Xét hiệu \((3x^{2} - 2xy + 4) - (x^{2} + 5xy - 1)\). Một bạn bỏ ngoặc và chỉ đổi dấu hạng tử đầu của đa thức thứ hai, nên nhận được \(2x^{2} + 3xy + 3\). Để biết lỗi nằm ở đâu, hãy giữ nguyên dòng đầu và viết riêng đa thức đối của đa thức thứ hai. Kết quả phải là \(-x^{2} - 5xy + 1\). Từ đó hiệu đúng bằng \(2x^{2} - 7xy + 5\). Hai lời giải có cùng hệ số của hạng tử chứa bình phương, nhưng đó không phải căn cứ để chấp nhận các nhóm còn lại.
Một cách kiểm tra độc lập là cộng hiệu vừa tìm với đa thức bị trừ. Hạng tử hỗn hợp khi ấy có hệ số \(-7 + 5 = -2\), còn nhóm hằng số có tổng \(5 - 1 = 4\). Nhóm bình phương có tổng hệ số \(2 + 1 = 3\). Các nhóm thu lại đúng đa thức ban đầu. Nếu làm tương tự với đáp số sai, hệ số của hạng tử hỗn hợp thành \(3 + 5 = 8\). Nhờ kiểm tra từng nhóm, em biết chính xác sai ở bước nào thay vì chỉ biết đáp án không khớp.
Khi kiểm tra trên giấy, nên gạch chân dấu đứng trước ngoặc, đặt một chấm dưới mỗi hạng tử đã đổi dấu và so số lượng hạng tử trước khi thu gọn. Không cần vội gộp ngay hai hạng tử cùng phần biến. Tách thao tác đổi dấu khỏi thao tác cộng hệ số giúp em phát hiện lỗi nhanh hơn, đặc biệt khi đa thức bị trừ có cả số âm và số dương.
Nguồn và phạm vi
Bài được đối chiếu phạm vi với Bài 3 trong SGK Toán 8 tập một Kết nối tri thức, thư viện số NXBGDVN. Ví dụ, bảng hệ số và bài luyện được biên soạn riêng. Phần tìm đa thức và thay giá trị nhằm vận dụng phép cộng, trừ, không thay thế nội dung phép nhân đa thức của bài sau.
Bài trước và bài sau của Toán 8
Bài trước: Bài 2. Đa thức
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 3