Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 8 · Tin giáo dục

Toán 8 Kết nối tri thức: Luyện tập chung sau Bài 3

Luyện nhận biết đơn thức, thu gọn, cộng trừ đa thức, tìm đa thức chưa biết và kiểm tra bậc sau triệt tiêu với lời giải từng ý.

Khi trừ B, bốn hạng tử của B đều đổi dấu trước khi cộng với A

Phần luyện tập này kết nối ba bài đầu của chương Đa thức: nhận biết đơn thức, thu gọn đa thức và thực hiện phép cộng, phép trừ. Một lời giải tốt cần cho thấy vì sao các hạng tử được ghép với nhau, vì sao một nhóm đổi dấu và bậc được xác định ở bước nào. Các ví dụ dưới đây được biên soạn mới; tình huống diện tích chỉ là mô hình giả định để luyện cách biểu diễn đại lượng.

1. Đọc yêu cầu trước khi biến đổi

Đề có thể yêu cầu nhận biết, tìm bậc, tính giá trị hoặc tìm một đa thức chưa biết. Những yêu cầu đó không giống nhau. Nếu đề hỏi bậc, thay một bộ số cụ thể vào biến không giúp xác định bậc. Nếu đề hỏi giá trị tại một bộ số, chỉ thu gọn rồi dừng lại cũng chưa hoàn thành lời giải.

Đầu tiên, đọc các biến và các hạng tử kèm dấu. Một hạng tử có hệ số âm phải giữ nguyên dấu âm khi chuyển vào nhóm. Với biểu thức có phân số hoặc căn, xem phần đó chứa biến hay chỉ là hằng số. Chẳng hạn, \(\frac{x}{7}\) là đơn thức, còn \(\frac{7}{x}\) không phải đơn thức theo \(x\) trong phạm vi bài học.

Trước khi cộng các hệ số, hãy so sánh toàn bộ phần biến. Hai hạng tử \(x^{2}y\) và \(xy^{2}\) cùng có bậc ba nhưng không đồng dạng. Ngược lại, \(yx^{2}\) và \(x^{2}y\) có cùng phần biến vì phép nhân giao hoán. Một cách viết nhất quán theo thứ tự \(x\), \(y\), \(z\) sẽ giúp nhìn các nhóm nhanh hơn mà không thay đổi biểu thức.

2. Dấu trừ trước ngoặc tác động lên cả đa thức

Khi cộng hai đa thức, bỏ ngoặc rồi giữ nguyên dấu của từng hạng tử. Khi trừ một đa thức, đổi dấu tất cả các hạng tử trong đa thức bị trừ. Đặc biệt, dấu trừ trước một hạng tử âm trở thành dấu cộng. Đừng chỉ đổi dấu hạng tử đầu rồi chép nguyên các hạng tử còn lại.

Có thể viết một dòng trung gian chỉ để bỏ ngoặc, sau đó mới nhóm hạng tử. Dòng này không thừa vì nó cho phép kiểm tra riêng hai thao tác: quy tắc dấu và thu gọn. Khi làm gộp cả hai trong đầu, một đáp số sai thường khó truy ra do mất dấu hay do cộng hệ số.

Phép cộng đa thức có tính giao hoán nhưng phép trừ không có tính chất đó. Hiệu \(B - A\) là đa thức đối của \(A - B\). Nếu em đổi thứ tự hai đa thức mà giữ nguyên đáp số, cần kiểm tra lại; chỉ trong trường hợp hiệu bằng không thì hai hiệu mới cùng bằng không.

3. Bộ luyện A: phân loại và tạo tổng

Đề bài

a) Trong các biểu thức \(2x^{2}y\), \(-5yx^{2}\), \(\sqrt{5}\cdot xy\), \(\frac{3}{x}\) và \(x + 1\), biểu thức nào là đơn thức theo \(x\), \(y\)?

b) Viết tổng các đơn thức vừa chọn và thu gọn.

c) Tìm bậc của tổng thu gọn và tính giá trị tại \(x = 0\), \(y = 4\).

Lời giải

a) Ba biểu thức đầu là đơn thức. Hệ số \(\sqrt{5}\) là một số thực cố định nên không cản trở việc nhận biết. Biểu thức \(\frac{3}{x}\) có biến ở mẫu; biểu thức \(x + 1\) là tổng hai hạng tử khác phần biến, không phải đơn thức.

b) Tổng là \(2x^{2}y - 5yx^{2} + \sqrt{5}\cdot xy\). Do \(yx^{2} = x^{2}y\), hai hạng tử đầu đồng dạng và có tổng \(-3x^{2}y\). Kết quả là \(-3x^{2}y + \sqrt{5}\cdot xy\). Không ghép tiếp \(x^{2}y\) với \(xy\) vì số mũ của \(x\) khác nhau.

c) Hạng tử thứ nhất có bậc ba, hạng tử thứ hai có bậc hai, nên tổng có bậc ba. Tại \(x = 0\), cả hai hạng tử đều bằng không nên giá trị tổng là không. Kết quả thay số này không biến đa thức thành đa thức không.

4. Bộ luyện B: cùng một cặp, hai phép tính

Cho \(A = 3x^{2}y - 2xy^{2} + 5x - 4\) và \(B = -3x^{2}y + xy^{2} - 5x + 7\). Các đa thức đã thu gọn, nhưng tổng hoặc hiệu của chúng vẫn cần thu gọn một lần nữa vì có những hạng tử đồng dạng giữa hai đa thức.

Đề bài

a) Tính \(A + B\) và xác định bậc.

b) Tính \(A - B\) và xác định bậc.

c) Tính giá trị của hai kết quả tại \(x = 2\), \(y = -1\); kiểm tra bằng cách tính riêng A và B.

Lời giải

a) Nhóm \(x^{2}y\) có hệ số \(3 - 3 = 0\); nhóm \(xy^{2}\) có hệ số \(-2 + 1 = -1\); nhóm \(x\) có hệ số \(5 - 5 = 0\); hằng số là \(-4 + 7 = 3\). Vậy \(A + B = -xy^{2} + 3\). Hạng tử \(-xy^{2}\) có bậc ba nên tổng có bậc ba.

b) Bỏ ngoặc: \(A - B = 3x^{2}y - 2xy^{2} + 5x - 4 + 3x^{2}y - xy^{2} + 5x - 7\). Thu gọn được \(6x^{2}y - 3xy^{2} + 10x - 11\). Hai hạng tử đầu đều có bậc ba, nên hiệu cũng có bậc ba, không cộng hai bậc ấy thành sáu.

c) Tại bộ số đã cho, tổng bằng \(-2\cdot (-1)^{2} + 3 = 1\). Hiệu bằng \(6\cdot 2^{2}\cdot (-1) - 3\cdot 2\cdot (-1)^{2} + 10\cdot 2 - 11 = -21\). Tính riêng được \(A = -10\) và \(B = 11\), nên tổng là 1 và hiệu là \(-21\), khớp kết quả thu gọn.

5. Bậc có thể giảm khi các nhóm triệt tiêu

Bậc của tổng hoặc hiệu không được suy ra chỉ từ bậc của hai đa thức thành phần. Các hạng tử bậc cao có thể triệt tiêu, để lại hạng tử bậc thấp hơn hoặc không còn hạng tử nào. Muốn kết luận, cần thực hiện phép tính và đọc dạng thu gọn cuối cùng.

Chẳng hạn, \(C = 4x^{3}y + 2xy - 1\) và \(D = -4x^{3}y - 2xy + 6\) đều có bậc bốn, nhưng \(C + D = 5\) có bậc không. Nếu thay số 6 trong D bằng số 1, tổng sẽ là đa thức không, không có bậc theo quy ước của sách. Hai trường hợp đó phải được phân biệt.

Đừng nhầm một đa thức có giá trị không tại một điểm với đa thức không. Biểu thức \(x - y\) bằng không khi \(x\) và \(y\) bằng nhau, nhưng không bằng không với mọi bộ số. Trong khi đó, \(x - x\) thu gọn thành không một cách đồng nhất. Việc thu gọn hệ số là căn cứ, không phải một lần thử số.

6. Bộ luyện C: tìm đa thức còn thiếu

Cho \(U = 2x^{2} - 3xy + 1\) và \(V = x^{2} + xy - 5\). Cần tìm ba đa thức theo ba quan hệ. Hãy đọc vị trí đa thức chưa biết trước khi chuyển về phép cộng hoặc phép trừ quen thuộc.

Đề bài

a) Tìm M biết \(M + V = U\).

b) Tìm N biết \(U - N = V\).

c) Tìm K biết \(K - U = V\).

Lời giải

a) Từ \(M + V = U\) suy ra \(M = U - V\). Đổi dấu đủ ba hạng tử của V rồi thu gọn được \(M = x^{2} - 4xy + 6\). Kiểm tra: cộng với \(x^{2} + xy - 5\) cho \(2x^{2} - 3xy + 1\), đúng là U.

b) Từ \(U - N = V\) suy ra \(U = V + N\), nên \(N = U - V = x^{2} - 4xy + 6\). Không lấy \(V - U\), vì N là đa thức bị trừ khỏi U để còn V. Hai câu đầu có đáp số bằng nhau nhưng cách đọc quan hệ cần rõ ràng.

c) Từ \(K - U = V\) suy ra \(K = U + V\). Cộng theo nhóm được \(K = 3x^{2} - 2xy - 4\). Thay ngược: \(K - U = x^{2} + xy - 5\), đúng là V. Việc kiểm tra phải dùng đúng quan hệ ban đầu, không chỉ nhìn bậc của đáp số.

7. Bộ luyện D: cộng trừ nhiều ngoặc

Xét \(H = (2x^{2}y - 3xy + 4) - (x^{2}y + 2xy - 1) + (-x^{2}y + xy - 5)\). Đây là một chuỗi cộng trừ, không có phép nhân giữa hai đa thức. Mỗi dấu trước ngoặc chỉ tác động lên đúng ngoặc ngay sau nó.

Đề bài

a) Bỏ ngoặc và thu gọn H.

b) Xác định bậc của H.

c) Tính H tại \(x = -2\), \(y = 3\) và cho biết có thể đổi chỗ hai ngoặc bị nối bởi dấu trừ mà giữ nguyên dấu không.

Lời giải

a) Sau bỏ ngoặc, các hệ số của \(x^{2}y\) là 2, \(-1\), \(-1\) nên tổng bằng không. Các hệ số của \(xy\) là \(-3\), \(-2\), 1 nên tổng bằng \(-4\). Các hằng số là 4, 1, \(-5\) nên tổng bằng không. Vậy \(H = -4xy\).

b) Dạng thu gọn chỉ còn một hạng tử khác không, có tổng số mũ là một cộng một bằng hai. Vì vậy H có bậc hai. Các hạng tử \(x^{2}y\) bậc ba đã triệt tiêu, không được dùng để giữ đáp án bậc ba.

c) Giá trị H bằng \(-4\cdot (-2)\cdot 3 = 24\). Không được đổi thứ tự hai đa thức trong một phép trừ mà giữ nguyên dấu. Muốn sắp xếp tự do, trước hết viết toàn bộ biểu thức thành tổng các hạng tử mang đầy đủ dấu, rồi dùng tính giao hoán của phép cộng.

Ba nhóm hệ số của H: nhóm x²y và hằng số triệt tiêu, còn H bằng âm bốn xy
Bảng nhóm giải thích cả kết quả thu gọn lẫn việc giảm bậc.

8. Diện tích là nơi kiểm tra điều kiện của mô hình

Một tấm bìa giả định gồm một hình vuông cạnh \(x\) cm và một hình chữ nhật kích thước \(x\) cm, \(y\) cm, ghép không chồng diện tích. Với \(x\), \(y\) dương, diện tích là \(x^{2} + xy\). Nếu cắt bỏ một miếng chữ nhật diện tích \(xy\) nằm trọn trong phần chữ nhật đó, diện tích còn lại là \(x^{2}\). Điều kiện nằm trọn và không chồng là lí do phép trừ diện tích có ý nghĩa.

Không thể chỉ thấy hai biểu thức rồi trừ chúng và luôn gọi kết quả là diện tích phần còn lại. Nếu miếng cắt lớn hơn hoặc không nằm trong tấm bìa, mô hình chưa đủ điều kiện. Phép biến đổi đại số có thể đúng nhưng câu chuyện hình học vẫn sai. Tại \(x = 4\), \(y = 2\), diện tích ban đầu là 24 cm², phần bỏ đi 8 cm² và còn 16 cm².

Tự phát hiện nhầm phần biến qua một phép thử

Xét đa thức \(J = 4x^{2}y - 3xy^{2} - 4x^{2}y + xy^{2} + 7\). Một bạn viết đáp số \(-2x^{2}y + 7\). Đáp số đúng là \(J = -2xy^{2} + 7\), vì nhóm chứa bình phương của biến thứ nhất triệt tiêu và nhóm kia còn hệ số âm hai. Để tự dò lỗi, hãy đọc phần biến thành lời trước khi ghi kết quả. Một hạng tử chứa bình phương của biến thứ nhất khác với hạng tử chứa bình phương của biến thứ hai, dù hai hạng tử có cùng bậc.

Chọn \(x = 1\) và \(y = 1\) không giúp phân biệt hai biểu thức: chúng cùng cho năm. Thử \(x = 1\) và \(y = 2\) thì biểu thức đúng cho âm một, còn biểu thức sai cho ba. Phép thử có ích vì hai phần biến lúc này có giá trị khác nhau. Tuy nhiên, lý do khẳng định kết quả với mọi bộ số vẫn là các nhóm đồng dạng được cộng đúng hệ số, không phải số lần thử.

Nếu đề yêu cầu tìm đa thức chưa biết, hãy thay biểu thức tìm được vào chính quan hệ đã cho và thu gọn hai vế. Kiểm tra bằng một phép tính ngược khác quan hệ có thể che mất lỗi dấu, nhất là khi đa thức chưa biết nằm sau dấu trừ. Cuối cùng mới tính bậc hoặc giá trị nếu đề hỏi. Làm theo thứ tự ấy giúp tách lỗi đọc đề khỏi lỗi biến đổi.

9. Tự chấm theo quá trình

Hãy kiểm tra từng bước: biểu thức đã được nhận diện đúng chưa, dấu âm đã đi cùng hạng tử chưa, tất cả nhóm đồng dạng đã đủ chưa, bậc có đọc sau thu gọn không. Với câu tìm đa thức chưa biết, thay kết quả vào quan hệ ban đầu. Với câu tính giá trị, kiểm tra ngoặc quanh số âm và đơn vị nếu có tình huống thực tế.

Thử số giúp phát hiện sai khi kết quả gốc và kết quả mới khác nhau, nhưng không thay thế lời giải biến đổi. Một bài trình bày tốt vẫn cần dòng bỏ ngoặc và dòng nhóm hệ số. Sau Luyện tập chung này, sách chuyển sang Bài 4, Phép nhân đa thức; không cần dùng trước các quy tắc nhân mới để giải những bài cộng trừ ở đây.

Phạm vi bài luyện đối chiếu với SGK Toán 8 tập một Kết nối tri thức của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Ví dụ và bài tập được biên soạn riêng.

Bài trước và bài sau của Toán 8

Bài trước: Bài 3. Phép cộng và phép trừ đa thức

Bài sau: Bài 4. Phép nhân đa thức

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗