Muốn nhân hai đa thức, em nhân mỗi hạng tử của đa thức thứ nhất với từng hạng tử của đa thức thứ hai, rồi cộng các tích và thu gọn. Bước kiểm tra quan trọng nhất là không bỏ sót cặp hạng tử nào. Nếu một đa thức có hai hạng tử, đa thức kia có ba hạng tử, dòng khai triển ban đầu cần đủ sáu tích trước khi gộp.
Bài 4 Toán 8 Kết nối tri thức mở rộng phép nhân đã học sang đa thức nhiều biến. Bài hướng dẫn này đi từ nhân đơn thức, nhân đơn thức với đa thức đến nhân hai đa thức, sau đó kết hợp phép trừ và thay giá trị. Các ví dụ được biên soạn riêng; chưa cần thuộc các hằng đẳng thức ở chương sau để giải được.
Ôn bước nền: nhân hai đơn thức
Khi nhân hai đơn thức, nhân các hệ số với nhau và nhân các lũy thừa cùng biến. Chẳng hạn \((-3x^{2}y)(2xy^{3}) = (-3 \times 2)(x^{2} \times x)(y \times y^{3}) = -6x^{3}y^{4}\). Số mũ của x là \(2 + 1\), số mũ của y là \(1 + 3\). Không cộng hệ số −3 với 2 vì đề đang yêu cầu phép nhân.
Dấu của hệ số được xét như phép nhân các số: hai hệ số trái dấu cho tích âm, hai hệ số âm cho tích dương. Với \((-2xy)(-4y^{2})\), kết quả là \(8xy^{3}\). Biến x chỉ xuất hiện ở một thừa số thì vẫn được giữ, không biến mất và cũng không tự có số mũ 2.
Phần thu gọn sau khi khai triển dùng quy tắc khác: cộng hệ số của các hạng tử đồng dạng và giữ nguyên phần biến. Đây là hai bước liên tiếp nhưng không được trộn. Trong bước nhân, \(x^{2} \times x = x^{3}\); trong bước cộng, \(2x^{2} + 3x^{2} = 5x^{2}\), không phải \(5x^{4}\).
Nhân một đơn thức với một đa thức
Tính chất phân phối cho phép viết \(M(A + B + C) = MA + MB + MC\). Ở đây M, A, B, C có thể là các biểu thức đại số; quy tắc được dùng khi các phép tính có nghĩa. Với các đa thức cụ thể trong bài, chúng xác định với mọi giá trị thực của các biến.
Ví dụ \(-2xy(3x^{2} - 4xy + y^{2})\) gồm ba tích: \((-2xy)(3x^{2})\), \((-2xy)(-4xy)\), \((-2xy)(y^{2})\). Kết quả lần lượt là \(-6x^{3}y\), \(8x^{2}y^{2}\), \(-2xy^{3}\). Vì ba phần biến khác nhau, tổng thu gọn là \(-6x^{3}y + 8x^{2}y^{2} - 2xy^{3}\). Không thể gộp tiếp chỉ vì cả ba hạng tử đều có bậc 4.
Một lỗi dễ thấy là chỉ nhân \(-2xy\) với hạng tử đầu \(3x^{2}\) rồi chép nguyên phần còn lại. Cách tránh là viết dấu ngoặc cho từng tích trước khi tính. Khi đã quen, có thể rút ngắn dòng trình bày nhưng vẫn phải kiểm soát đủ số tích tương ứng với số hạng tử trong ngoặc.
Nhân hai đa thức bằng bảng các tích
Xét \((x + 2y)(3x - y + 4)\). Đa thức thứ nhất có hai hạng tử x và 2y, đa thức thứ hai có ba hạng tử 3x, \(-y\) và 4. Lập hai hàng và ba cột: mỗi ô là tích của hạng tử đầu hàng với hạng tử đầu cột. Cách này giúp kiểm tra đủ sáu cặp mà không dựa vào trí nhớ.
Hàng của x cho ba tích \(3x^{2}\), \(-xy\), 4x. Hàng của 2y cho ba tích 6xy, \(-2y^{2}\), 8y. Cộng các ô được \(3x^{2} - xy + 4x + 6xy - 2y^{2} + 8y\). Chỉ hai hạng tử \(-xy\) và 6xy đồng dạng, nên kết quả là \(3x^{2} + 5xy - 2y^{2} + 4x + 8y\).
Bảng này là bảng đại số, không phải hình biểu diễn diện tích của các ô. Hạng tử \(-y\) có thể âm hoặc dương tùy giá trị y, vì thế không được xem nó là một độ dài bất kì. Nếu dùng hình chữ nhật để giải thích phép nhân bằng diện tích, các đoạn chiều dài phải dương và cần nêu điều kiện riêng.
Ví dụ 1: từ khai triển đến tính giá trị
a) Khai triển \(F = (2x - y)(x + 3y)\).
b) Tính giá trị F tại \(x = -1\), \(y = 2\).
c) Kiểm tra kết quả bằng cách tính trực tiếp từ hai thừa số.
Lời giải Ví dụ 1
a) Bốn tích cần có là \((2x)x = 2x^{2}\), \((2x)(3y) = 6xy\), \((-y)x = -xy\) và \((-y)(3y) = -3y^{2}\). Do đó \(F = 2x^{2} + 6xy - xy - 3y^{2} = 2x^{2} + 5xy - 3y^{2}\). Hạng tử \(-y\) mang dấu âm nên cả hai tích của nó đều phải được xét dấu.
b) Thay \(x = -1\), \(y = 2\) vào kết quả thu gọn: \(F = 2 \times (-1)^{2} + 5 \times (-1) \times 2 - 3 \times 2^{2} = 2 - 10 - 12 = -20\). Dấu ngoặc quanh −1 giúp phân biệt bình phương số âm với dấu trừ đứng ngoài một bình phương.
c) Từ biểu thức ban đầu, \(2x - y = 2 \times (-1) - 2 = -4\) và \(x + 3y = -1 + 6 = 5\). Tích là \(-4 \times 5 = -20\), trùng kết quả trên. Đây là kiểm tra tại một cặp giá trị; đẳng thức khai triển được bảo đảm bởi tính phân phối, không chỉ bởi một lần thay số.
Ví dụ 2: có dấu trừ giữa hai tích
Cho \(G = (x + 3y)(2x - y) - (x - y)(2x + 3y)\). Để tránh đổi dấu nhầm, nên tính từng tích trước rồi giữ toàn bộ tích thứ hai trong ngoặc khi thực hiện phép trừ.
a) Khai triển tích thứ nhất.
b) Khai triển tích thứ hai.
c) Thu gọn G.
Lời giải Ví dụ 2
a) Tích thứ nhất bằng \(2x^{2} - xy + 6xy - 3y^{2} = 2x^{2} + 5xy - 3y^{2}\). Hai hạng tử chứa xy được gộp vì cùng phần biến, còn \(x^{2}\) và \(y^{2}\) phải giữ riêng.
b) Tích thứ hai bằng \(2x^{2} + 3xy - 2xy - 3y^{2} = 2x^{2} + xy - 3y^{2}\). Ở bước này chưa có dấu trừ bên ngoài, nên không đổi dấu cả kết quả sớm rồi lại đổi thêm lần nữa.
c) \(G = (2x^{2} + 5xy - 3y^{2}) - (2x^{2} + xy - 3y^{2}) = 2x^{2} + 5xy - 3y^{2} - 2x^{2} - xy + 3y^{2} = 4xy\). Hai nhóm \(x^{2}\) và \(y^{2}\) triệt tiêu. Khi \(x = -1\), \(y = 2\), kết quả là −8; tính hai tích ban đầu lần lượt được −20 và −12, hiệu cũng là −8.
Các tính chất giúp tổ chức phép nhân
Phép nhân đa thức có tính giao hoán và kết hợp, nên \(A \times B = B \times A\) và \((A \times B) \times C = A \times (B \times C)\). Tính phân phối cho \(A(B + C) = AB + AC\). Những tính chất này giúp chọn thứ tự tính thuận tiện, nhưng không cho phép bỏ tùy ý hạng tử hoặc đổi dấu trong một tổng.
Nếu gặp tích của ba đa thức, có thể nhân hai đa thức trước, thu gọn rồi nhân với đa thức còn lại. Không nhất thiết khai triển mọi thứ trong một dòng dài. Tuy nhiên, việc đổi nhóm không phải là đổi phép toán: \(A(B + C)\) không bằng \(AB + C\) nói chung. Phần C vẫn phải được nhân với A.
Khi tính bậc của một kết quả, hãy nhìn đa thức đã thu gọn. Trong bài này, em không cần dùng một định lí về bậc của tích để thay thế phép nhân. Với ví dụ F, các hạng tử \(2x^{2}\), 5xy, \(-3y^{2}\) đều có bậc 2, nên F có bậc 2. Với G đã rút gọn thành 4xy, bậc cũng là 2.
Bài tự luyện 1: nhân đơn thức và kiểm tra dấu
a) Tính \(H = (-3xy)(2x^{2} - y^{2} + 4)\).
b) Tính \(J = (1/2)a^{2}b \times (-6ab^{2})\).
c) Tính H tại \(x = 1\), \(y = -1\).
Lời giải Bài 1
a) \(H = (-3xy)(2x^{2}) + (-3xy)(-y^{2}) + (-3xy)4 = -6x^{3}y + 3xy^{3} - 12xy\). Dấu của tích thứ hai là dương vì hai hệ số âm nhân nhau. Hệ số của hạng tử cuối bằng −12, không phải −3.
b) Nhân hệ số \((1/2) \times (-6) = -3\); nhân phần biến \(a^{2} \times a = a^{3}\) và \(b \times b^{2} = b^{3}\). Vậy \(J = -3a^{3}b^{3}\). Số mũ được cộng trong từng biến, không cộng số mũ của a với số mũ của b để tạo một biến mới.
c) Từ dạng thu gọn, \(H = -6 \times 1^{3} \times (-1) + 3 \times 1 \times (-1)^{3} - 12 \times 1 \times (-1) = 6 - 3 + 12 = 15\). Từ dạng ban đầu, \(-3xy = 3\) và \(2x^{2} - y^{2} + 4 = 5\), nên tích \(3 \times 5\) cũng bằng 15.
Bài tự luyện 2: đủ tích rồi mới gộp
a) Khai triển \(K = (x - 2y)(3x + y + 1)\).
b) Khai triển \(L = (a + b)(a - b + 2)\).
c) Một bạn cho rằng K có hạng tử chứa xy là +xy. Hãy chỉ ra tích còn bị bỏ sót.
Lời giải Bài 2
a) Sáu tích của K là \(3x^{2}\), xy, x, \(-6xy\), \(-2y^{2}\), \(-2y\). Gộp \(xy - 6xy = -5xy\), được \(K = 3x^{2} - 5xy - 2y^{2} + x - 2y\). Không bỏ hai hạng tử bậc nhất x và \(-2y\) vì chúng cũng được tạo bởi việc nhân với hằng số 1.
b) \(L = a^{2} - ab + 2a + ab - b^{2} + 2b\). Hai hạng tử \(-ab\) và ab triệt tiêu, nên \(L = a^{2} - b^{2} + 2a + 2b\). Dù kết quả có dạng quen thuộc, lời giải ở đây chỉ cần quy tắc phân phối đã học, không cần gọi tên một hằng đẳng thức.
c) Bạn đã đếm tích \(x \times y = xy\) nhưng bỏ tích \((-2y) \times (3x) = -6xy\). Cả hai cùng tạo phần biến xy, nên phải cộng hệ số 1 và −6. Kết quả đúng của nhóm là \(-5xy\). Bảng hai hàng ba cột giúp nhìn thấy ô bị bỏ sót này.
Ứng dụng với điều kiện hình học rõ ràng
Xét một hình chữ nhật giả định có chiều dài \(x + 2 cm\) và chiều rộng \(y + 3 cm\), với x, y dương. Diện tích là \((x + 2)(y + 3) = xy + 3x + 2y + 6 cm^{2}\). Các điều kiện dương cho phép hình dung việc chia chiều dài thành x và 2, chiều rộng thành y và 3, tạo bốn hình chữ nhật nhỏ.
Với \(x = 4\) và \(y = 2\), diện tích trực tiếp là \(6 \times 5 = 30 cm^{2}\). Dạng khai triển cho \(4 \times 2 + 3 \times 4 + 2 \times 2 + 6 = 8 + 12 + 4 + 6 = 30 cm^{2}\). Khi diễn giải bằng diện tích, không dùng cm cho kết quả: đơn vị phải là \(cm^{2}\). Đẳng thức đại số vẫn đúng với mọi x, y thực, nhưng cách chia thành các đoạn dài x và y cần điều kiện dương đã nêu.
Tự kiểm tra trước khi chuyển sang phép chia
Trước hết đếm số cặp hạng tử cần nhân. Tiếp đó kiểm tra dấu của từng hệ số, số mũ từng biến và các nhóm đồng dạng. Cuối cùng, nếu biểu thức có dấu trừ giữa hai tích, hãy xem toàn bộ tích sau dấu trừ đã được đổi dấu đúng chưa. Đừng dùng một lần thay \(x = 0\) làm bằng chứng đầy đủ, vì nhiều hạng tử bị biến mất và có thể che lỗi.
Một kết quả khai triển nên viết ở dạng thu gọn, nhưng không bắt buộc mọi người sắp hạng tử theo cùng một thứ tự. Hai cách viết chỉ khác thứ tự cộng vẫn biểu diễn cùng đa thức. Để đối chiếu, hãy đưa về cùng danh sách phần biến và so hệ số, thay vì chỉ nhìn xem hai dòng chữ có giống hệt nhau không.
Khi kiểm tra một tích, có thể chọn giá trị làm một ngoặc bằng không để dễ phát hiện hạng tử bị thiếu. Chẳng hạn, khai triển \((x+2)(x-3)=x^{2}-x-6\). Tại \(x=3\), cả hai dạng đều bằng không. Tại \(x=2\), cả hai dạng đều bằng \(-4\). Hai lần thử này giúp dò lỗi, nhưng muốn khẳng định đẳng thức đúng với mọi giá trị của biến, em vẫn phải chỉ ra các tích theo quy tắc phân phối. Trong bài có hai biến, em có thể chọn một biến bằng không trước để dễ kiểm tra những hạng tử còn lại. Sau đó chọn một cặp giá trị khác không để xét thêm những tích chứa cả hai biến. Nếu một phép thử không khớp, quay lại bảng tích để tìm đúng ô bị bỏ sót.
Nguồn và phạm vi
Bài được đối chiếu với Bài 4 trong SGK Toán 8 tập một Kết nối tri thức, thư viện số NXBGDVN. Các phép tính, bảng và ví dụ diện tích là nội dung tự biên soạn, nhằm luyện nhân đơn thức và đa thức, không sao chép bài tập đánh số của sách.
Bài trước và bài sau của Toán 8
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 3