Muốn chia một đa thức cho một đơn thức trong trường hợp chia hết, em chia từng hạng tử cho đơn thức chia rồi cộng các thương. Trước khi tính, phải kiểm tra đơn thức chia khác đa thức 0 và từng hạng tử của đa thức đã thu gọn có đủ các biến, với số mũ không nhỏ hơn số mũ tương ứng trong đơn thức chia.
Bài 5 Toán 8 Kết nối tri thức chỉ xét phép chia hết cho đơn thức. Các ví dụ dưới đây được biên soạn riêng, đi từ chia đơn thức đến chia đa thức, tìm thành phần chưa biết và kiểm tra bằng phép nhân. Cần phân biệt phép chia trong đại số với phép chia hai giá trị số sau khi thay biến, vì lúc thay số còn phải tránh mẫu bằng 0.
Hiểu chia hết bằng phép nhân ngược
Với hai đa thức A và B, trong đó B không phải đa thức 0, nói A chia hết cho B nghĩa là tìm được một đa thức Q sao cho \(A = BQ\). Đa thức Q là thương. Chẳng hạn \(12x^{3}y^{2} = 3xy \times 4x^{2}y\) chứng minh \(12x^{3}y^{2}\) chia hết cho 3xy, với thương \(4x^{2}y\).
Điều kiện B khác đa thức 0 không có nghĩa B nhận giá trị khác 0 tại mọi điểm. Đơn thức 3xy không phải đa thức 0, nhưng bằng 0 khi \(x = 0\) hoặc \(y = 0\). Đẳng thức \(12x^{3}y^{2} = 3xy \times 4x^{2}y\) vẫn đúng tại các điểm đó; còn phép chia hai giá trị số \(12x^{3}y^{2}/(3xy)\) chỉ xác định khi x và y đều khác 0.
Phân biệt này giúp em không gạch bỏ giá trị của biến một cách tùy tiện. Nếu đề hỏi thương đa thức, hãy tìm Q và kiểm tra \(A = BQ\). Nếu đề hỏi tính giá trị biểu thức phân thức ban đầu, phải kiểm tra mẫu tại điểm được yêu cầu trước. Dạng rút gọn có giá trị ở một điểm chưa chắc phép chia ban đầu có giá trị ở điểm ấy.
Khi nào một đơn thức chia hết cho đơn thức khác?
Trước hết xét hai đơn thức khác 0 đã thu gọn. Mỗi biến có trong đơn thức chia phải xuất hiện trong đơn thức bị chia với số mũ ít nhất bằng số mũ của nó ở đơn thức chia. Khi chia, chia hai hệ số, rồi trừ số mũ theo từng biến cùng tên. Các biến chỉ có ở đơn thức bị chia được giữ trong thương.
Ví dụ \(15x^{4}y^{3}\) chia hết cho \(-6x^{2}y\). Hệ số thương là \(15/(-6) = -5/2\); phần biến là \(x^{2}y^{2}\) vì \(4 - 2 = 2\) và \(3 - 1 = 2\). Vậy thương bằng \(-(5/2)x^{2}y^{2}\). Hệ số thương là phân số không làm mất tính chia hết: điều đang xét là thương có phải đa thức, không phải phép chia hết trong tập số nguyên.
Ngược lại, \(x^{2}y\) không chia hết cho \(xy^{2}\) trong phạm vi đa thức vì số mũ y ở số bị chia chỉ là 1, nhỏ hơn 2 ở số chia. Nếu viết thành \(x/y\), thương còn biến ở mẫu nên không phải đa thức. Cũng vậy, 8xy không chia hết cho 2xz vì đơn thức bị chia không có biến z.
Nếu hai số mũ bằng nhau, biến đó không còn xuất hiện trong thương. Chẳng hạn \(7x^{2}y\) chia cho \(x^{2}y\) cho thương 7. Với cách hiểu phép chia giá trị, sự khử này áp dụng nơi mẫu khác 0; không cần viết và sử dụng một biểu thức 0⁰ tại các điểm có biến bằng 0. Kiểm tra đẳng thức bằng phép nhân tránh được nhầm lẫn này.
Trường hợp đặc biệt: hằng số và đa thức 0
Mọi đa thức chia hết cho một hằng số khác 0: chia từng hệ số cho hằng số đó vẫn thu được một đa thức. Chẳng hạn \((3x^{2} - y + 4)\) chia cho 2 cho thương \((3/2)x^{2} - (1/2)y + 2\). Không yêu cầu các hệ số ban đầu phải là bội nguyên của 2.
Đa thức 0 chia hết cho mọi đơn thức khác 0 với thương 0, vì \(0 = B \times 0\). Ngược lại, không thực hiện phép chia cho đơn thức 0. Khi biểu thức chia có hệ số bằng 0, phải dừng lại dù phần biến trông có vẻ phù hợp. Quy tắc so số mũ ở trên được nêu cho các đơn thức khác 0, nên trường hợp số bị chia bằng 0 cần xử lí riêng.
Ví dụ 1: kiểm tra điều kiện trước khi chia
a) Tìm thương của \(-18a^{3}b^{2}\) chia cho 6ab.
b) Xét \(10a^{2}b\) có chia hết cho \(5ab^{2} hay\) không.
c) Tìm thương của \(4x^{2}y^{3}\) chia cho \(6xy^{3}\) và kiểm tra bằng phép nhân.
Lời giải Ví dụ 1
a) Các số mũ 3 của a và 2 của b không nhỏ hơn 1 trong đơn thức chia. Hệ số thương \(-18/6 = -3\); số mũ còn lại là 2 của a và 1 của b. Do đó thương là \(-3a^{2}b\). Nhân 6ab với \(-3a^{2}b\) thu lại \(-18a^{3}b^{2}\).
b) Không chia hết trong phạm vi đa thức: số mũ b ở đơn thức bị chia bằng 1, nhỏ hơn 2 ở đơn thức chia. Dù hệ số 10 chia cho 5 được 2 và số mũ của a đủ lớn, chỉ một biến không đáp ứng điều kiện cũng làm phép chia không cho thương đa thức.
c) Hệ số thương là \(4/6 = 2/3\), số mũ của x còn 1, còn y được khử hết. Thương là \((2/3)x\). Kiểm tra: \(6xy^{3} \times (2/3)x = 4x^{2}y^{3}\). Không kết luận “không chia hết” chỉ vì 4 không chia hết cho 6 trong số nguyên.
Chia từng hạng tử của đa thức đã thu gọn
Xét \(A = 12x^{3}y^{2} - 8x^{2}y^{3} + 4xy\) và \(B = 4xy\). Ba hạng tử của A đều có x và y với số mũ ít nhất là 1, nên từng hạng tử chia hết cho B. Chia lần lượt được \(3x^{2}y\), \(-2xy^{2}\) và 1. Vì vậy A chia B có thương \(Q = 3x^{2}y - 2xy^{2} + 1\).
Hạng tử cuối 4xy chia cho chính 4xy cho thương 1, không phải 0. Đây là chỗ dễ nhầm khi cả phần biến bị khử. Phần biến biến mất nhưng hệ số \(4/4\) vẫn bằng 1. Muốn kiểm tra toàn bộ kết quả, nhân 4xy với cả ba hạng tử của Q, không chỉ nhân với hạng tử đầu.
Cần thu gọn trước khi kết luận một đa thức không chia hết. Ví dụ \(x + y - y\) thu gọn thành x và chia hết cho x, mặc dù nếu nhìn riêng hai hạng tử y và \(-y\) trong cách viết ban đầu thì chúng không chia hết cho x. Sau khi các hạng tử đồng dạng đã gộp, xét từng hạng tử còn lại sẽ tránh kết luận sai do phần triệt tiêu.
Ví dụ 2: tìm thương rồi tính tại một điểm hợp lệ
a) Chia \(A = 12x^{3}y^{2} - 8x^{2}y^{3} + 4xy\) cho \(B = 4xy\).
b) Tính thương tại \(x = 1\), \(y = -2\) và kiểm tra phép chia giá trị.
c) Có thể dùng phép chia giá trị \(A/B\) tại \(x = 0\), \(y = 1\) không?
Lời giải Ví dụ 2
a) Chia ba hạng tử như trên được \(Q = 3x^{2}y - 2xy^{2} + 1\). Phép nhân \(4xy \times Q\) cho \(12x^{3}y^{2} - 8x^{2}y^{3} + 4xy\), đúng bằng A, nên thương được xác nhận bằng đẳng thức đa thức.
b) Q nhận giá trị \(3 \times 1^{2} \times (-2) - 2 \times 1 \times (-2)^{2} + 1 = -6 - 8 + 1 = -13\). Tại điểm này, \(A = 48 + 64 - 8 = 104\) và \(B = -8\) khác 0. Phép chia giá trị \(104/(-8) = -13\) khớp kết quả.
c) Không. B bằng \(4 \times 0 \times 1 = 0\), nên phép chia \(A/B\) không xác định tại đó. Đa thức Q vẫn nhận giá trị 1 và đẳng thức \(A = BQ\) vẫn đúng vì hai vế bằng 0. Không được viết \(0/0 = 1\) để nối hai nhận xét này.
Bài tự luyện 1: chia đa thức và tìm thành phần
a) Chia \(P = 9a^{4}b^{2} - 6a^{2}b^{3} + 3a^{2}b\) cho \(3a^{2}b\).
b) Tìm đa thức M biết \((-2xy)M = 6x^{3}y - 4xy^{2} + 2xy\).
c) Tìm đơn thức N biết N chia cho \(5ab^{2}\) có thương \(-2a^{2}b\).
Lời giải Bài 1
a) Từng hạng tử đều có a với số mũ ít nhất 2 và b với số mũ ít nhất 1. Ba thương lần lượt là \(3a^{2}b\), \(-2b^{2}\) và 1. Kết quả là \(3a^{2}b - 2b^{2} + 1\). Nhân kết quả với \(3a^{2}b\) khôi phục đầy đủ ba hạng tử của P.
b) Chia vế phải cho đơn thức \(-2xy\) được \(M = -3x^{2} + 2y - 1\). Kiểm tra bằng nhân: \((-2xy)(-3x^{2}) = 6x^{3}y\), \((-2xy)(2y) = -4xy^{2}\) và \((-2xy)(-1) = 2xy\). Các dấu đều khớp đẳng thức ban đầu.
c) Vì đơn thức bị chia bằng đơn thức chia nhân thương, \(N = 5ab^{2} \times (-2a^{2}b) = -10a^{3}b^{3}\). Không lấy thương \(-2a^{2}b\) chia tiếp cho \(5ab^{2}\), vì như vậy là đảo vai trò các thành phần. Kiểm tra theo đẳng thức \(N = 5ab^{2} \times (-2a^{2}b)\) là đủ.
Bài tự luyện 2: phát hiện phép chia không hợp lệ
a) Đa thức \(T = 6x^{2}y + 3xy^{2} + 5\) có chia hết cho 3xy không? Giải thích.
b) Thu gọn \(R = 7x^{2}y - 7x^{2}y\) rồi chia R cho \(-4xy^{2}\).
c) Một bạn chia \(8x^{3}y\) cho 2xy rồi viết thương \(4x^{3}\). Hãy sửa và kiểm tra.
Lời giải Bài 2
a) Không chia hết trong phạm vi đa thức. Hai hạng tử đầu chia hết nhưng hằng số 5 không chứa x và y, nên không chia hết cho 3xy. Có thể kiểm tra bằng định nghĩa: nếu \(T = 3xyQ\) với Q là đa thức thì thay \(x = 0\) cho vế phải 0, còn T bằng 5, mâu thuẫn.
b) \(R = 0\). Đơn thức \(-4xy^{2}\) không phải đa thức 0 nên thương đa thức là 0, xác nhận bởi \(0 = (-4xy^{2}) \times 0\). Nếu tính phép chia hai giá trị tại một điểm cụ thể, vẫn cần đơn thức chia nhận giá trị khác 0 tại điểm đó.
c) Thương đúng là \(4x^{2}\) vì hệ số \(8/2 = 4\), số mũ của x là \(3 - 1 = 2\) và y bị khử. Kiểm tra \(2xy \times 4x^{2} = 8x^{3}y\). Thương sai \(4x^{3}\) khi nhân ngược cho \(8x^{4}y\), không đúng đơn thức bị chia.
Ứng dụng đo lường: kiểm tra cả đơn vị lẫn điều kiện
Xét bài toán giả định một khối hộp chữ nhật có thể tích \(18x^{2}y\) dm³ và diện tích đáy 6xy dm², với x, y dương. Chiều cao bằng thể tích chia diện tích đáy, nên \(h = 3x\) dm. Điều kiện dương bảo đảm diện tích đáy khác 0 và chiều cao dương, phù hợp hình khối đang mô tả.
Với \(x = 2\), \(y = 3\), thể tích là 216 dm³, diện tích đáy 36 dm² và chiều cao 6 dm. Kiểm tra \(36 \times 6 = 216\). Đơn vị của thương là dm, không phải dm² hay dm³. Đây là mô hình tính toán tự biên soạn, không phải kích thước được đo từ một vật thật.
Tự kiểm tra sau bài học
Trước khi chia, thu gọn đa thức và xem đơn thức chia có hệ số khác 0 hay không. Tiếp đó so số mũ của từng biến trong từng hạng tử còn lại. Khi tính, chia hệ số và trừ số mũ đúng thứ tự. Cuối cùng, nhân thương với đơn thức chia để xem có thu lại toàn bộ đa thức bị chia không.
Không kết luận dựa vào một hạng tử đầu hoặc chỉ dựa vào bậc tổng. Chẳng hạn \(x^{3}\) và xy đều có thể được so về bậc, nhưng \(x^{3}\) không chia hết cho xy do thiếu y. Kiểm tra theo từng biến đáng tin cậy hơn nhìn một con số bậc chung. Phân biệt rõ thương đa thức và phép chia giá trị sẽ giúp em chuẩn bị tốt cho phần phân thức về sau.
Nguồn và phạm vi
Phạm vi được đối chiếu với Bài 5 trong SGK Toán 8 tập một Kết nối tri thức, thư viện số NXBGDVN. Bài chỉ hướng dẫn chia hết cho đơn thức, không trình bày phép chia có dư của đa thức nhiều biến. Các ví dụ, lời giải và hình được biên soạn riêng.
Bài trước và bài sau của Toán 8
Bài trước: Bài 4. Phép nhân đa thức
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 5