Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 8 · Tin giáo dục

Toán 8 Kết nối tri thức: Luyện tập chung sau Bài 5

Luyện nhân đa thức, chia hết cho đơn thức, tìm số mũ thích hợp và kiểm tra điều kiện khi thay số với lời giải chi tiết.

Bảng bốn tích của 2x cộng 3y với x trừ 2y; sau khi trừ 2x² cộng 2xy, kết quả là âm 3xy trừ 6y².

Phần luyện tập này phối hợp phép nhân đa thức với phép chia hết cho đơn thức. Trọng tâm là làm đủ các tích, thu gọn trước khi kết luận và kiểm tra điều kiện của số mũ trong phép chia. Khi một biểu thức có cả nhân, chia và trừ, ta nên tách thành từng phần rồi mới ghép lại. Các bài tập dưới đây được biên soạn mới, không sử dụng trước các hằng đẳng thức của chương tiếp theo.

1. Hai loại điều kiện không được nhầm

Trong phép chia đa thức, nói đơn thức chia khác không là nói nó không phải đa thức không. Ví dụ, 2xy là một đơn thức khác không. Điều này không có nghĩa giá trị 2xy khác không ở mọi bộ số. Nếu thay x bằng không, giá trị của đơn thức đó bằng không, dù bản thân nó vẫn là một đơn thức khác đa thức không.

Để A chia hết cho B theo nghĩa đa thức, cần tìm được một đa thức Q sao cho \(A = BQ\). Đẳng thức tích này có thể kiểm tra tại mọi giá trị của biến. Tuy nhiên, nếu viết biểu thức thương \(A/B\) rồi thay số để tính phép chia số, phải yêu cầu giá trị của B tại bộ số ấy khác không. Thu gọn không tự xóa điều kiện của phép chia số ban đầu.

Ví dụ, \(6x^{2}y\) chia hết cho 2xy và có thương đa thức 3x. Đẳng thức \(6x^{2}y = 2xy\cdot 3x\) đúng cả khi x hoặc y bằng không. Nhưng thương số \(6x^{2}y/(2xy)\) không xác định khi mẫu bằng không. Phân biệt hai cách nói giúp lời giải vừa đúng với khái niệm đa thức vừa không hợp thức hóa phép chia cho không.

2. Kiểm tra phép chia bằng từng số mũ

Với hai đơn thức khác không, muốn chia hết thì mỗi biến trong đơn thức chia phải có trong đơn thức bị chia với số mũ không nhỏ hơn. Sau đó chia hệ số và trừ số mũ tương ứng. Một hệ số dạng phân số không làm phép chia mất tính chia hết trong phạm vi hệ số thực đang học.

Chẳng hạn, \(5x^{3}y^{2}\) chia cho 2xy có thương là năm phần hai nhân \(x^{2}y\). Nhưng \(5x^{3}y\) chia cho \(2xy^{2}\) không cho thương đơn thức vì số mũ của y không đủ. Không lấy số mũ âm rồi vẫn gọi kết quả là đơn thức theo định nghĩa của bài học. Cũng không chỉ nhìn tổng bậc mà bỏ qua từng biến.

Khi chia đa thức cho đơn thức, trước hết hãy thu gọn đa thức bị chia. Sau đó kiểm tra từng hạng tử khác không còn lại. Nếu các hạng tử có số mũ thấp đã triệt tiêu, điều kiện chia có thể khác so với lúc nhìn biểu thức chưa thu gọn. Không nên kết luận quá sớm từ một hạng tử sẽ biến mất.

3. Bộ luyện A: tích và phép trừ

Cho \(P = (2x + 3y)(x - 2y) - 2x(x + y)\). Đề yêu cầu khai triển bằng quy tắc phân phối, không dùng một công thức hằng đẳng thức chưa học.

Đề bài

a) Khai triển riêng hai tích trong P.

b) Thu gọn P và xác định bậc.

c) Tính P tại \(x = -1\), \(y = 2\); kiểm tra bằng biểu thức gốc.

Lời giải

a) Tích đầu bằng \(2x^{2} - 4xy + 3xy - 6y^{2} = 2x^{2} - xy - 6y^{2}\). Tích thứ hai bằng \(2x^{2} + 2xy\). Mỗi hạng tử của ngoặc thứ nhất phải nhân với từng hạng tử của ngoặc thứ hai; tích đầu có bốn tích thành phần trước thu gọn.

b) Trừ toàn bộ tích thứ hai: \(P = 2x^{2} - xy - 6y^{2} - 2x^{2} - 2xy = -3xy - 6y^{2}\). Đa thức thu gọn có hai hạng tử bậc hai nên bậc của P là hai. Không chỉ đổi dấu hạng tử \(2x^{2}\) rồi để nguyên dấu cộng trước 2xy.

c) Dạng thu gọn cho \(P = -3\cdot (-1)\cdot 2 - 6\cdot 2^{2} = -18\). Ở dạng gốc, tích đầu là \(4\cdot (-5) = -20\); tích thứ hai là \((-2)\cdot 1 = -2\). Vì thế \(P = -20 - (-2) = -18\), khớp phép tính trước.

4. Bộ luyện B: chia hết và nhân ngược

Cho \(A = 12x^{3}y^{2} - 18x^{2}y^{3} + 6xy^{2}\) và \(B = -3xy^{2}\). Đây là phép chia đa thức cho một đơn thức khác không. Khi tính giá trị của biểu thức thương bằng phép chia số, ta xét x và y đều khác không.

Đề bài

a) Giải thích vì sao mọi hạng tử của A chia hết cho B.

b) Tìm thương Q rồi kiểm tra đẳng thức \(A = BQ\).

c) Tính thương số tại \(x = 1\), \(y = -2\). Có thể dùng phép chia số ban đầu tại \(x = 0\), \(y = 1\) không?

Lời giải

a) B có x với số mũ một và y với số mũ hai. Trong ba hạng tử của A, số mũ của x lần lượt là ba, hai, một; của y là hai, ba, hai. Tất cả đều đủ lớn theo từng biến, nên mỗi phép chia hạng tử là phép chia hết.

b) Chia từng hạng tử được \(Q = -4x^{2} + 6xy - 2\). Nhân ngược: \((-3xy^{2})(-4x^{2}) = 12x^{3}y^{2}\), \((-3xy^{2})(6xy) = -18x^{2}y^{3}\) và \((-3xy^{2})(-2) = 6xy^{2}\). Cộng ba tích đúng bằng A nên thương đã được xác nhận.

c) Tại \(x = 1\), \(y = -2\), B bằng −12 khác không; Q bằng \(-4 - 12 - 2 = -18\). A bằng 216, và 216 chia −12 bằng −18. Tại \(x = 0\), \(y = 1\), cả A và B đều bằng không nên phép chia số ban đầu không xác định; không được lấy giá trị −2 của đa thức Q để gán cho phép chia không cho không.

5. Bộ luyện C: tìm số mũ thích hợp

Cho \(C = 9x^{3}y^{2} + 6x^{2}y^{4}\) và \(D = 3x^{m}y^{2}\), trong đó m là số nguyên dương. Điều kiện “nguyên dương” là một phần của đề, không được tự thêm giá trị không vào đáp số.

Đề bài

a) Tìm tất cả m để C chia hết cho D.

b) Với \(m = 2\), tìm thương.

c) Nếu đề thay bằng m là số nguyên không âm, danh sách giá trị m thay đổi thế nào?

Lời giải

a) Số mũ của x trong hai hạng tử C là ba và hai, nên cần m không lớn hơn cả ba lẫn hai, tức \(m \le 2\). Kết hợp m nguyên dương, được \(m = 1\) hoặc \(m = 2\). Điều kiện về y đã thỏa vì các số mũ hai và bốn đều không nhỏ hơn hai.

b) Khi \(m = 2\), chia cho \(3x^{2}y^{2}\) được \(3x + 2y^{2}\). Nhân ngược \(3x^{2}y^{2}\) với hai hạng tử này lần lượt được \(9x^{3}y^{2}\) và \(6x^{2}y^{4}\). Không bỏ biến y khỏi thương của hạng tử thứ hai vì số mũ còn dư là bốn trừ hai.

c) Nếu m được phép bằng không, danh sách là 0, 1, 2. Khi \(m = 0\), \(D = 3y^{2}\) và vẫn là đơn thức khác không. Cần đọc đúng miền của m; kí hiệu hoặc lời mô tả số tự nhiên không nên được đoán theo thói quen nếu đề đã nói rõ.

Hai số mũ của x trong đa thức là 3 và 2; điều kiện của số mũ nguyên dương m là m bằng 1 hoặc 2.
Điều kiện lấy theo từng hạng tử còn lại và kết hợp miền của số mũ.

6. Bộ luyện D: biểu thức không còn phụ thuộc một biến

Xét \(T = 3x(2xy + y^{2} + 4) - y(6x^{2} + 3xy)\). Hãy chứng minh sự không phụ thuộc bằng thu gọn toàn bộ, thay vì chỉ thử một vài giá trị y rồi kết luận.

Đề bài

a) Khai triển và thu gọn T.

b) Giải thích T phụ thuộc biến nào và tìm x để \(T = 36\).

c) Tìm đa thức E thỏa mãn \(E\cdot 3x = T\) và kiểm tra lại.

Lời giải

a) Tích đầu là \(6x^{2}y + 3xy^{2} + 12x\). Tích sau là \(6x^{2}y + 3xy^{2}\). Khi trừ, cả nhóm \(x^{2}y\) và nhóm \(xy^{2}\) đều triệt tiêu, còn \(T = 12x\). Dấu trừ cần đổi dấu cả hai hạng tử của tích sau.

b) Dạng thu gọn không còn y nên T chỉ phụ thuộc x. Điều kiện \(T = 36\) trở thành \(12x = 36\), suy ra \(x = 3\); y có thể là bất kì số thực nào. Không cần chọn thêm y để làm cho phương trình đúng vì y đã mất khỏi biểu thức một cách đồng nhất.

c) \(E = 4\) thỏa mãn vì \(4\cdot 3x = 12x = T\) với mọi x, y. Đây là một đẳng thức đa thức, không yêu cầu chia số cho 3x tại \(x = 0\). Nếu tính biểu thức thương \(T/(3x)\) bằng số thì phải ghi x khác không; kết quả thu gọn trên miền ấy là 4.

7. Một bài toán đại lượng có miền dương

Trong mô hình giả định, một bể dạng hộp chữ nhật có chiều dài 2x mét, chiều rộng y mét và chiều cao 3 mét, với x, y dương. Thể tích là 6xy mét khối. Một bể khác có diện tích đáy 3y mét vuông và cùng thể tích. Chiều cao bể thứ hai là 6xy chia 3y, bằng 2x mét.

Ở đây, y dương vừa bảo đảm kích thước có ý nghĩa vừa bảo đảm diện tích đáy khác không. Nếu \(x = 2\) và \(y = 1{,}5\), thể tích là 18 mét khối, diện tích đáy bể thứ hai là 4,5 mét vuông, chiều cao là 4 mét. Kiểm tra 4,5 nhân 4 được 18. Không gọi thương là diện tích vì đơn vị mét khối chia mét vuông cho mét.

Giả thiết cùng thể tích không có nghĩa hai bể có cùng hình dạng hoặc cùng chiều cao. Phép chia tìm một đại lượng phải dựa trên công thức đúng và các đơn vị tương ứng. Ví dụ này chỉ minh họa toán học, không phải thông số xây dựng hay đánh giá khả năng chứa của một bể thực tế có thành dày.

8. Quy trình tự kiểm trước khi chuyển chương

Với phép nhân, đếm số tích thành phần để tránh bỏ sót. Với phép chia, kiểm tra từng biến của đơn thức chia, rồi nhân ngược thương với đơn thức chia. Với biểu thức nhiều phép toán, làm riêng các tích hoặc thương trước, sau đó giữ đúng dấu khi ghép. Cuối cùng, thu gọn rồi mới nói về bậc hoặc biến còn xuất hiện.

Thử số là bước kiểm tra bổ sung, không thay thế lập luận bằng hệ số. Khi mẫu nhận giá trị không, đừng cố tính thương số chỉ vì thương đa thức vẫn có giá trị. Sau phần Luyện tập chung này, sách có Bài tập cuối chương I trước khi chuyển sang chương Hằng đẳng thức. Giữ đúng thứ tự giúp việc ôn tập không trộn với công thức mới chưa được giới thiệu.

Có thể tự tạo một phép chia hết bằng cách chọn đơn thức chia và thương trước. Lấy đơn thức chia \(3x\) và thương \(2x-y\); nhân lại được \(6x^{2}-3xy\). Khi giải theo chiều ngược, hãy chia từng hạng tử rồi kiểm tra bằng phép nhân. Tại \(x=0\), đẳng thức nhân vẫn đúng nhưng phép chia hai giá trị số không xác định. Cách tự tạo ví dụ này giúp em luyện cả hai chiều mà không lẫn điều kiện.

Nguồn và phạm vi

Đối chiếu phạm vi với mục Luyện tập chung sau Bài 5 trong SGK Toán 8 tập một Kết nối tri thức, thư viện số NXBGDVN. Các số liệu, hình và bài luyện ở đây do ClassOn biên soạn riêng.

Bài trước và bài sau của Toán 8

Bài trước: Bài 5. Phép chia đa thức cho đơn thức

Bài sau: Bài tập cuối chương I

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗