Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 8 · Tin giáo dục

Toán 8 Kết nối tri thức: Bài tập cuối chương I

Ôn đơn thức, bậc và các phép tính đa thức qua bài luyện tự biên soạn. Có kiểm tra phép chia, điều kiện thay biến và mô hình diện tích.

Bốn bước ôn đa thức: thu gọn, cộng trừ, nhân và kiểm tra chia hết.

Bài tập cuối chương I Toán 8 Kết nối tri thức tổng hợp kiến thức về đơn thức, đa thức nhiều biến và các phép cộng, trừ, nhân, chia hết cho đơn thức. Khi ôn, em nên kiểm tra cả kết quả lẫn điều kiện của phép tính: đã thu gọn trước khi tìm bậc chưa, có đổi đủ dấu khi bỏ ngoặc không, và đơn thức chia có khác đa thức 0 không?

Bộ bài dưới đây được biên soạn riêng theo các mạch kiến thức của chương, không phải bản chép lời giải từng câu trong sách. Các tình huống hình học là mô hình giả định để luyện biểu thức, không phải số đo thực tế. Mục tiêu là biết chọn đúng quy tắc và tự kiểm tra, không chỉ thuộc một đáp số khi dữ kiện chưa đổi.

Bốn điểm cần kiểm tra trước khi làm bài tổng hợp

Trước hết, với một đơn thức khác 0, bậc là tổng số mũ của các biến sau khi thu gọn. Số mũ nằm trong hệ số không được cộng vào bậc. Với đa thức khác 0, bậc là bậc cao nhất của hạng tử còn lại sau thu gọn. Riêng đa thức 0 không có bậc, còn một hằng số khác 0 có bậc 0.

Tiếp theo, chỉ các hạng tử đồng dạng mới gộp được bằng cách cộng hệ số và giữ phần biến. Khi nhân thì nhân hệ số và cộng số mũ theo từng biến; khi chia hết hai đơn thức thì chia hệ số và trừ số mũ theo từng biến. Ba quy tắc này không được dùng lẫn với nhau dù chúng cùng xuất hiện trong một bài.

Khi bỏ ngoặc có dấu trừ phía trước, đổi dấu mọi hạng tử trong ngoặc. Khi nhân hai đa thức, phải có đủ tích của từng cặp hạng tử. Cuối cùng, kiểm tra phép chia bằng phép nhân ngược: nếu thương là Q, số chia là B và số bị chia là A thì cần có \(A = BQ\), với B không phải đa thức 0.

Nhóm 1: hệ số, bậc và dạng thu gọn

a) Thu gọn \(M = (-2^{2})x^{2}y \times 3xy^{2}\), rồi nêu hệ số và bậc.

b) Thu gọn \(P = 4x^{2}y - 3xy^{2} - 4x^{2}y + 5xy^{2} + 7\), rồi tìm bậc.

c) Đa thức hai biến x, y có bậc không quá 2 và đã thu gọn có nhiều nhất bao nhiêu hạng tử khác 0? Giải thích.

Lời giải Nhóm 1

a) Trong cách viết \(-2^{2}\), phép lũy thừa được tính trước dấu trừ nên \(-2^{2} = -4\). Vì vậy \(M = (-4 \times 3)x^{3}y^{3} = -12x^{3}y^{3}\). Hệ số là −12 và bậc là \(3 + 3 = 6\). Nếu đề viết \((-2)^{2}\) thì phần số bằng +4, khác với cách viết ở đây.

b) Hai hạng tử \(4x^{2}y\) và \(-4x^{2}y\) triệt tiêu. Nhóm \(xy^{2}\) có hệ số \(-3 + 5 = 2\). Vậy \(P = 2xy^{2} + 7\), có bậc 3 vì hạng tử \(2xy^{2}\) có tổng số mũ \(1 + 2 = 3\). Không lấy số hạng tử còn lại là 2 làm bậc của P.

c) Có nhiều nhất sáu hạng tử khác 0. Các phần biến có tổng số mũ không quá 2 chỉ gồm \(x^{2}\), xy, \(y^{2}\), x, y và phần hằng 1. Một đa thức đã thu gọn không lặp phần biến, nên không thể có hơn sáu nhóm. Ví dụ \(x^{2} + xy + y^{2} + x + y + 1\) có đủ sáu hạng tử, chứng tỏ giới hạn này đạt được.

Cách liệt kê ở câu cuối còn giúp phân biệt bậc của đa thức với số hạng tử. Một đa thức bậc 2 có thể có nhiều hạng tử hơn một đa thức bậc 7. Để đếm, ta liệt kê phần biến; để tìm bậc, ta xét tổng số mũ từng phần biến và lấy giá trị cao nhất còn xuất hiện.

Nhóm 2: tổng, hiệu và phép kiểm tra ngược

Cho \(A = 2x^{2}y + xy^{2} - 3\) và \(B = -x^{2}y + 4xy^{2} + 5\). Giữ rõ dấu của từng hạng tử khi thực hiện cả hai phép tính sau.

a) Tính \(A + B\).

b) Tính \(A - B\).

c) Tính \(A + B\) tại \(x = -1\), \(y = 2\) và kiểm tra từ A, B riêng lẻ.

Lời giải Nhóm 2

a) \(A + B = (2 - 1)x^{2}y + (1 + 4)xy^{2} + (-3 + 5) = x^{2}y + 5xy^{2} + 2\). Các hạng tử \(x^{2}y\) và \(xy^{2}\) không đồng dạng nên giữ riêng, dù đều có bậc 3.

b) \(A - B = 2x^{2}y + xy^{2} - 3 + x^{2}y - 4xy^{2} - 5 = 3x^{2}y - 3xy^{2} - 8\). Có thể kiểm tra bằng cách cộng kết quả này với B: các hệ số lần lượt trở về 2, 1 và −3, đúng bằng A.

c) Tại \(x = -1\), \(y = 2\), ta có \(x^{2}y = 2\) và \(xy^{2} = -4\). Tổng nhận giá trị \(2 + 5 \times (-4) + 2 = -16\). Mặt khác \(A = 4 - 4 - 3 = -3\), \(B = -2 - 16 + 5 = -13\); cộng lại cũng được −16.

Thay số là phép kiểm tra hữu ích nhưng không thay thế việc chứng minh đẳng thức đa thức. Hai biểu thức khác nhau có thể trùng giá trị tại một vài điểm. Trong bài này, phép thu gọn từng nhóm hệ số mới là căn cứ để khẳng định công thức đúng với mọi giá trị thực của x và y.

Nhóm 3: kết hợp nhân và trừ

Cho \(T = (x + 2y)(3x - y) - x(3x + y)\). Bài này chỉ dùng tính chất phân phối và quy tắc dấu ngoặc, không cần sử dụng một hằng đẳng thức chưa học.

a) Khai triển từng tích rồi thu gọn T.

b) Tính T tại \(x = 3\), \(y = 2\).

c) Cho \(y = 2x\), chứng minh T bằng 0 với mọi giá trị thực của x.

Lời giải Nhóm 3

a) Tích thứ nhất là \(3x^{2} - xy + 6xy - 2y^{2} = 3x^{2} + 5xy - 2y^{2}\). Tích thứ hai là \(3x^{2} + xy\). Lấy hiệu, \(T = 3x^{2} + 5xy - 2y^{2} - 3x^{2} - xy = 4xy - 2y^{2}\). Dấu trừ ở giữa hai tích tác động đến toàn bộ tích thứ hai.

b) Từ dạng thu gọn, \(T = 4 \times 3 \times 2 - 2 \times 2^{2} = 24 - 8 = 16\). Kiểm tra biểu thức gốc: \((3 + 4)(9 - 2) - 3(9 + 2) = 49 - 33 = 16\).

c) Thay \(y = 2x\) vào kết quả đã thu gọn: \(T = 4x \times 2x - 2 \times (2x)^{2} = 8x^{2} - 8x^{2} = 0\). Chứng minh này áp dụng với mọi x thực. Thử riêng \(x = 1\) chỉ cho một ví dụ, chưa đủ để kết luận cho mọi x.

Nhóm 4: chia hết cho đơn thức

Cho \(C = 8x^{3}y^{2} - 12x^{2}y^{3} + 4x^{2}y^{2}\) và \(D = -4x^{2}y^{2}\). Đơn thức D có hệ số −4 khác 0 nên không phải đa thức 0.

a) Giải thích vì sao C chia hết cho D rồi tìm thương Q.

b) Kiểm tra \(C = DQ\) bằng phép nhân.

c) Có thể tính phép chia hai giá trị \(C/D\) tại \(x = 0\), \(y = 2\) không?

Lời giải Nhóm 4

a) Mỗi hạng tử của C đều có x và y với số mũ ít nhất là 2. Chia từng hệ số và trừ số mũ tương ứng được các thương \(-2x\), 3y và −1. Vì vậy \(Q = -2x + 3y - 1\). Hạng tử cuối chia cho D cho −1, không phải 0, dù phần biến bị khử hết.

b) Nhân D với \(-2x\) cho \(8x^{3}y^{2}\); nhân D với 3y cho \(-12x^{2}y^{3}\); nhân D với −1 cho \(4x^{2}y^{2}\). Cộng ba tích đúng bằng C, nên thương đã tìm được kiểm tra bằng đẳng thức đa thức.

c) Không, vì tại \(x = 0\), \(y = 2\), D nhận giá trị 0. Đa thức Q vẫn nhận giá trị 5 và đẳng thức \(C = DQ\) vẫn đúng với hai vế đều bằng 0. Tuy nhiên, phép chia giá trị \(0/0\) không xác định, không được gán bằng 5.

Một hệ số thương là phân số vẫn được chấp nhận trong đa thức. Ngược lại, nếu một biến xuất hiện trong số chia với số mũ lớn hơn số mũ của nó ở một hạng tử còn lại sau thu gọn, thương của hạng tử ấy không phải đơn thức theo dạng đang học. Không đánh giá chia hết chỉ bằng cách nhìn hệ số hoặc bậc tổng.

Mô hình hình học: ghép hai hình chữ nhật

Xét bài toán giả định có hai hình chữ nhật ghép cạnh nhau, không chồng lấn, cùng chiều rộng h cm. Chiều dài của chúng lần lượt là \(x + 2y cm\) và \(3x - y cm\), với x, y, h dương và 3x lớn hơn y. Điều kiện cuối bảo đảm chiều dài hình thứ hai dương, nên mô hình có ý nghĩa hình học.

Tổng diện tích bằng \(h(x + 2y) + h(3x - y) = hx + 2hy + 3hx - hy = 4hx + hy cm^{2}\). Cũng có thể cộng hai chiều dài trước: \(x + 2y + 3x - y = 4x + y\), rồi lấy \(h(4x + y)\). Hai cách cho cùng kết quả nhờ tính phân phối.

Với \(x = 2\), \(y = 1\), \(h = 3\), hai chiều dài lần lượt là 4 cm và 5 cm. Diện tích là \(3 \times 4 + 3 \times 5 = 27 cm^{2}\). Dạng thu gọn cho \(4 \times 3 \times 2 + 3 \times 1 = 27 cm^{2}\). Hình minh họa dưới đây sử dụng đúng bộ giá trị này; nó không mô tả mọi giá trị x, y, h theo cùng một tỉ lệ vẽ.

Hai hình chữ nhật kích thước 4 × 3 và 5 × 3 cm, có tổng diện tích 27 cm².
Minh họa bộ giá trị \(x = 2\), \(y = 1\), \(h = 3\) trong mô hình giả định.

Dạng mở rộng: đặt tên cho một biểu thức lặp lại

Xét biểu thức \(E = [6x^{2}(x - 1)^{2} - 9x(x - 1)^{3}] : [3x(x - 1)^{2}]\). Khi tính phép chia giá trị ban đầu, cần x khác 0 và x khác 1. Đặt \(u = x - 1\) để nhìn rõ phép chia: \(E = (6x^{2}u^{2} - 9xu^{3}) : (3xu^{2}) = 2x - 3u\). Thay lại \(u = x - 1\) được \(E = 3 - x\), trên miền xác định vừa nêu.

Đặt tên u chỉ là một cách tổ chức phép tính, không làm mất điều kiện x khác 0 và 1. Tại \(x = 2\), tử số bằng \(24 - 18 = 6\), mẫu bằng 6, nên \(E = 1\); dạng rút gọn \(3 - 2\) cũng bằng 1. Tại \(x = 1\), dạng \(3 - x\) có giá trị 2 nhưng biểu thức ban đầu không xác định.

Để kiểm tra mà không dựa vào một lần thay số, nhân \(3x(x - 1)^{2}\) với \(3 - x\). Ta có \(3 - x = 2x - 3(x - 1)\), nên phân phối trở lại cho đúng \(6x^{2}(x - 1)^{2} - 9x(x - 1)^{3}\). Cách kiểm tra này cho thấy phép rút gọn có căn cứ đại số và chỉ rõ vì sao vẫn phải giữ điều kiện khi chia giá trị.

Kết thúc chương: tự đánh giá theo cách giải

Nếu nhầm bậc, hãy quay lại bước thu gọn. Nếu sai tổng hoặc hiệu, kiểm tra dấu của từng hạng tử trước khi cộng hệ số. Nếu sai tích, đếm đủ các cặp hạng tử. Nếu sai thương, kiểm tra số mũ từng biến và nhân ngược lại. Chia lỗi theo nguyên nhân giúp em sửa đúng bước thay vì làm lại cả bài mà vẫn lặp lỗi cũ.

Trước khi chuyển sang chương hằng đẳng thức, em cần làm chắc tính phân phối. Các công thức ở chương sau sẽ giúp tính nhanh hơn, nhưng không thay thế quy tắc dấu, phần biến và điều kiện của phép chia. Bộ ôn tập này là bài luyện chọn lọc, không cam kết bao quát mọi dạng kiểm tra hoặc bảo đảm một mức điểm cụ thể.

Khi chữa một bài tổng hợp, hãy đánh dấu dòng đầu tiên mà lời giải của em khác với lời giải đối chiếu. Nếu sai xuất hiện khi bỏ ngoặc, sửa bước đổi dấu trước rồi tính lại, thay vì chép đáp số. Nếu hai lời giải bỏ ngoặc giống nhau nhưng cho kết quả khác ở cuối, hãy nhóm các hạng tử theo phần biến để kiểm tra hệ số. Nếu khác ở bước chia, hãy nhân thử thương với đơn thức chia. Phép kiểm tra đó chỉ có ý nghĩa khi em đối chiếu toàn bộ tích với đa thức ban đầu, không chỉ nhìn một hạng tử trùng nhau.

Nguồn và phạm vi

Phạm vi được đối chiếu với Bài tập cuối chương I trong SGK Toán 8 tập một Kết nối tri thức, thư viện số NXBGDVN. Các phép tính, hình và lời giải ở đây được biên soạn riêng để ôn đơn thức, đa thức và các phép tính của chương.

Bài trước và bài sau của Toán 8

Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 5

Bài sau: Bài 6. Hiệu hai bình phương. Bình phương của một tổng hay một hiệu

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗