Bài đầu chương Hằng đẳng thức đáng nhớ giúp em nhận ra ba dạng tích thường gặp và viết chúng nhanh hơn. Học công thức không chỉ là nhớ vị trí dấu cộng hoặc dấu trừ. Em cần xác định hai biểu thức đóng vai trò A, B, kiểm tra số hạng giữa và hiểu vì sao công thức đúng với mọi giá trị của biến. Các ví dụ sau được biên soạn riêng để luyện cả khai triển, viết ngược và tính nhanh.
1. Hằng đẳng thức khác một đẳng thức đúng tại một điểm
Một đẳng thức là hằng đẳng thức khi hai vế luôn nhận cùng giá trị với mọi giá trị của biến trong phạm vi xét. Chẳng hạn, \(x(x + 4) = x^{2} + 4x\) là hằng đẳng thức do quy tắc phân phối. Ta không cần chọn một giá trị đặc biệt của x để làm cho nó đúng.
Ngược lại, \(x + 4 = 2x\) không đúng với mọi x. Nó đúng khi x bằng bốn, nhưng tại x bằng không thì vế trái bằng bốn và vế phải bằng không. Chỉ một bộ số làm hai vế khác nhau đã đủ bác bỏ khẳng định đó là hằng đẳng thức. Tuy nhiên, thử một hoặc vài bộ số đều đúng chưa đủ chứng minh nó luôn đúng.
Trong bài này, các công thức được chứng minh bằng phép nhân đa thức đã học. Việc thử số chỉ là một cách kiểm tra bổ sung khi tính toán. Không nên thay phần giải thích bằng câu “bấm máy thấy bằng nhau” vì máy tính ở một bộ số không kiểm tra hết mọi giá trị của biến.
2. Hiệu hai bình phương
Nhân \((A - B)(A + B)\), ta được \(A^{2} + AB - BA - B^{2}\). Hai tích AB và BA bằng nhau nên triệt tiêu khi trừ, còn \(A^{2} - B^{2}\). Vì vậy \(A^{2} - B^{2} = (A - B)(A + B)\). Công thức giúp chuyển một hiệu thành tích hoặc tính một tích của hai biểu thức liên hợp.
Điểm nhận diện là hai số hạng đều là bình phương và giữa chúng có dấu trừ. Ví dụ \(25x^{2} - 4y^{2}\) có \(A = 5x\), \(B = 2y\), nên bằng \((5x - 2y)(5x + 2y)\). Phải bình phương cả hệ số lẫn phần biến; \(25x^{2}\) là bình phương của 5x, không phải bình phương của 25x.
Tổng \(A^{2} + B^{2}\) không có cùng dạng. Không đổi nó thành \((A - B)(A + B)\), vì tích đó tạo dấu trừ trước \(B^{2}\). Trường hợp A hoặc B âm vẫn được phép dùng hằng đẳng thức đại số. Nếu minh họa bằng chiều dài, ta cần điều kiện dương phù hợp, nhưng điều kiện của hình vẽ không giới hạn công thức đại số đã chứng minh.
3. Bình phương của một tổng có hai tích chéo
Viết \((A + B)^{2}\) thành \((A + B)(A + B)\). Phân phối cho bốn tích \(A^{2}\), AB, BA và \(B^{2}\), rồi ghép \(AB + BA = 2AB\). Kết quả là \((A + B)^{2} = A^{2} + 2AB + B^{2}\). Số hạng giữa là hai lần tích, không phải tổng của A và B.
Nếu A, B là hai độ dài dương, có thể chia hình vuông cạnh \(A + B\) thành hai hình vuông diện tích \(A^{2}\), \(B^{2}\) và hai hình chữ nhật cùng diện tích AB. Hai hình chữ nhật giải thích trực quan vì sao không thể bỏ số hạng 2AB. Với A hoặc B âm, ta quay lại chứng minh đại số, không gọi một độ dài âm là cạnh hình.
Khi A là một biểu thức như 2x và B là 3y, số hạng giữa phải tính \(2\cdot 2x\cdot 3y = 12xy\). Viết nhầm thành 6xy là quên hệ số hai ở công thức. Một thói quen tốt là ghi riêng \(A^{2}\), 2AB và \(B^{2}\) trước khi ghép thành kết quả.
4. Bình phương của một hiệu
Thay B bằng \(-B\) trong công thức bình phương tổng hoặc nhân trực tiếp \((A - B)(A - B)\), ta được \((A - B)^{2} = A^{2} - 2AB + B^{2}\). Số hạng cuối vẫn là cộng \(B^{2}\) vì tích của hai hạng tử \(-B\) là \(B^{2}\). Dấu trừ chỉ xuất hiện ở số hạng giữa của dạng viết này.
Cần phân biệt \((A - B)^{2}\) với \(A^{2} - B^{2}\). Biểu thức thứ nhất là bình phương của cả hiệu, có ba hạng tử khi khai triển; biểu thức thứ hai là hiệu của hai bình phương, có dạng tích hai nhân tử liên hợp. Chẳng hạn, với \(A = 5\), \(B = 2\), hai biểu thức lần lượt bằng 9 và 21, không bằng nhau.
Đổi thứ tự trong hiệu làm hiệu đổi dấu, nhưng không làm bình phương của nó đổi giá trị: \((A - B)^{2} = (B - A)^{2}\). Ta có thể kiểm tra bằng khai triển hai vế. Điều này không có nghĩa \(A - B = B - A\); trước khi bỏ bình phương, phải xem chính xác phép toán đang được sử dụng.
5. Bộ luyện A: nhận diện và khai triển
Đề bài
a) Trong \(x(x + 4) = x^{2} + 4x\) và \(x + 4 = 2x\), đẳng thức nào là hằng đẳng thức? Nêu căn cứ.
b) Khai triển \((2x + 3y)^{2}\), chỉ rõ A và B.
c) Khai triển \((4x - y)^{2}\) và so sánh với \(16x^{2} - y^{2}\).
Lời giải
a) Đẳng thức đầu là hằng đẳng thức do phân phối x vào hai hạng tử x và 4. Đẳng thức sau không phải hằng đẳng thức; chọn \(x = 0\) thì hai vế là 4 và 0. Việc nó đúng tại \(x = 4\) không đủ để gọi là hằng đẳng thức.
b) Chọn \(A = 2x\), \(B = 3y\). Các phần lần lượt là \(4x^{2}\), 12xy và \(9y^{2}\). Do đó \((2x + 3y)^{2} = 4x^{2} + 12xy + 9y^{2}\). Hệ số 12 ở giữa đến từ \(2\cdot 2\cdot 3\), không chỉ từ tích \(2\cdot 3\).
c) Với \(A = 4x\), \(B = y\), ta được \((4x - y)^{2} = 16x^{2} - 8xy + y^{2}\). Đây không phải \(16x^{2} - y^{2}\). Biểu thức \(16x^{2} - y^{2}\) có dạng \((4x - y)(4x + y)\), là một công thức khác.
6. Bộ luyện B: viết ngược và kiểm tra hạng tử giữa
Đề bài
a) Viết \(9x^{2} + 24xy + 16y^{2}\) dưới dạng bình phương.
b) Viết \(25x^{2} - 4y^{2}\) dưới dạng tích.
c) Có thể viết \(9x^{2} + 12xy + 16y^{2}\) thành \((3x + 4y)^{2}\) không? Giải thích.
Lời giải
a) Hai số hạng đầu cuối là \((3x)^{2}\) và \((4y)^{2}\). Số hạng giữa 24xy đúng bằng \(2\cdot 3x\cdot 4y\), nên biểu thức bằng \((3x + 4y)^{2}\). Cần kiểm tra cả ba hạng tử chứ không chỉ nhìn hai bình phương ở hai đầu.
b) Biểu thức bằng \((5x)^{2} - (2y)^{2}\), nên bằng \((5x - 2y)(5x + 2y)\). Nhân ngược sẽ tạo hai tích chéo trái dấu triệt tiêu. Đây là cách kiểm tra dấu của hai nhân tử.
c) Không, vì khai triển \((3x + 4y)^{2}\) có số hạng giữa 24xy, không phải 12xy. Chẳng hạn tại \(x = y = 1\), biểu thức đã cho bằng 37 còn bình phương được đề xuất bằng 49. Sự khác nhau ấy là một phản ví dụ cụ thể.
7. Bộ luyện C: tính nhanh nhưng ghi rõ phép chọn
Đề bài
a) Tính \(97\cdot 103\) bằng hiệu hai bình phương.
b) Tính \(104^{2}\) bằng bình phương của một tổng.
c) Tính \(96^{2}\) bằng bình phương của một hiệu.
Lời giải
a) Hai số cách 100 cùng một khoảng 3, nên \(97\cdot 103 = (100 - 3)(100 + 3) = 10000 - 9 = 9991\). Không lấy \(10000 - 3\) vì số hạng bị trừ là bình phương của khoảng cách ấy.
b) Viết \(104 = 100 + 4\). Khi đó \(104^{2} = 10000 + 2\cdot 100\cdot 4 + 16 = 10816\). Nếu bỏ hai lần tích thì sẽ được 10016, không đúng. Số hạng giữa là phần đóng góp lớn cần giữ.
c) Viết \(96 = 100 - 4\). Khi đó \(96^{2} = 10000 - 800 + 16 = 9216\). Số cuối là cộng 16, không phải trừ 16. Cách tính này cũng cho thấy hai bình phương \(104^{2}\) và \(96^{2}\) không đối xứng đơn giản quanh 10000.
8. Bộ luyện D: thu gọn và chia hết
Đề bài
a) Rút gọn \((x + 2y)^{2} - (x - 2y)^{2}\).
b) Rút gọn \((2x + y)^{2} + (x - 2y)^{2}\).
c) Chứng minh \((n + 3)^{2} - n^{2}\) chia hết cho 3 với mọi số nguyên n.
Lời giải
a) Hai bình phương lần lượt là \(x^{2} + 4xy + 4y^{2}\) và \(x^{2} - 4xy + 4y^{2}\). Trừ toàn bộ biểu thức thứ hai, các nhóm \(x^{2}\) và \(y^{2}\) triệt tiêu, còn 8xy. Cũng có thể dùng hiệu hai bình phương với \(A = x + 2y\), \(B = x - 2y\).
b) Khai triển được \(4x^{2} + 4xy + y^{2} + x^{2} - 4xy + 4y^{2}\). Hai hạng tử xy triệt tiêu nên kết quả là \(5x^{2} + 5y^{2}\). Không kết luận tổng bằng không chỉ vì nhìn thấy hai tích chéo trái dấu; các nhóm bình phương vẫn còn.
c) Khai triển và thu gọn: \((n + 3)^{2} - n^{2} = n^{2} + 6n + 9 - n^{2} = 3(2n + 3)\). Vì n nguyên nên \(2n + 3\) nguyên, biểu thức là ba lần một số nguyên và chia hết cho 3. Điều kiện số nguyên cần được nêu để dùng khái niệm chia hết.
Một bước kiểm tra hữu ích khi viết ngược thành bình phương là tách hệ số trước. Ví dụ, \(4x^{2} - 12xy + 9y^{2}\) có hai bình phương \((2x)^{2}\) và \((3y)^{2}\); tích gấp đôi của chúng là 12xy nên dấu âm ở giữa cho \((2x - 3y)^{2}\). Nếu hạng tử cuối là \(-9y^{2}\) thì cách nhận diện này không còn đúng. Không được chỉ nhìn số 4 và số 9 rồi bỏ qua dấu. Mọi hạng tử đều phải khớp với công thức được chọn, kể cả hệ số, số mũ và dấu.
9. Cách nhớ không làm mất điều kiện
Với bình phương tổng hoặc hiệu, nhớ hai bình phương ở hai đầu và hai lần tích ở giữa. Với hiệu hai bình phương, tìm đúng hai biểu thức có bình phương tương ứng rồi viết một hiệu nhân một tổng. Khi A, B là biểu thức chứa nhiều hạng tử, đặt ngoặc đầy đủ để tránh đổi ý nghĩa.
Hình minh họa diện tích chỉ dùng độ dài dương, còn chứng minh bằng phân phối áp dụng cho các số thực nói chung. Nếu bài toán có thêm điều kiện từ một tình huống thực tế, vẫn phải giữ điều kiện ấy khi kết luận. Không dùng một hình đẹp để suy ra độ dài hoặc giả thiết mà đề chưa cho.
Sau khi khai triển, có thể nhân ngược hoặc thử một bộ số để phát hiện lỗi. Khi muốn bác bỏ một công thức sai, phản ví dụ có giá trị; khi muốn chứng minh công thức đúng với mọi số, cần lập luận đại số. Bài tiếp theo là Bài 7, Lập phương của một tổng. Lập phương của một hiệu; chưa cần học các công thức lập phương trong bài này.
Em có thể tự kiểm bằng cách chỉ vào từng hạng tử rồi giải thích nó đến từ đâu. Trong bình phương của một tổng, hai tích chéo bằng nhau nên được gộp; trong tích của một tổng và một hiệu, hai tích chéo trái dấu nên triệt tiêu. Nếu chưa nhìn ra điều đó, em có thể nhân từng cặp rồi mới gộp, thay vì cố nhớ thứ tự các số. Cách làm chậm ở một ví dụ giúp em biết vì sao không thể bỏ hạng tử giữa chỉ vì biểu thức đầu bài có hai hạng tử.
Nguồn và phạm vi
Phạm vi đối chiếu với Bài 6 trong SGK Toán 8 tập một Kết nối tri thức, thư viện số NXBGDVN. Các ví dụ, bài luyện và hình minh họa được biên soạn riêng.
Bài trước và bài sau của Toán 8
Bài trước: Bài tập cuối chương I
Bài sau: Bài 7. Lập phương của một tổng. Lập phương của một hiệu