Lập phương của một tổng có công thức \((A + B)^{3} = A^{3} + 3A^{2}B + 3AB^{2} + B^{3}\). Lập phương của một hiệu có công thức \((A - B)^{3} = A^{3} - 3A^{2}B + 3AB^{2} - B^{3}\). Cả hai đều có bốn hạng tử trước khi thu gọn, với hệ số theo mẫu 1, 3, 3, 1. Không được bỏ hai hạng tử ở giữa.
Bài 7 Toán 8 Kết nối tri thức hướng dẫn khai triển, nhận dạng theo chiều ngược và rút gọn bằng hai hằng đẳng thức này. Các ví dụ dưới đây được biên soạn riêng. Em cần biết nhân đa thức, bình phương một tổng hoặc hiệu và quy tắc lũy thừa của một tích trước khi bắt đầu.
Vì sao lập phương của tổng có hai hạng tử giữa?
Ta viết \((A + B)^{3} = (A + B)(A + B)^{2}\). Dùng công thức bình phương đã học, tích này bằng \((A + B)(A^{2} + 2AB + B^{2})\). Nhân A với từng hạng tử cho \(A^{3} + 2A^{2}B + AB^{2}\); nhân B với từng hạng tử cho \(A^{2}B + 2AB^{2} + B^{3}\).
Khi cộng hai kết quả, nhóm \(A^{2}B\) có hệ số \(2 + 1 = 3\), nhóm \(AB^{2}\) có hệ số \(1 + 2 = 3\). Vì thế thu được \(A^{3} + 3A^{2}B + 3AB^{2} + B^{3}\). Đây là cách giải thích hệ số 3 bằng phép nhân đa thức, không phải một dãy số cần ghi nhớ mà không hiểu nguồn gốc.
Công thức đúng với mọi số thực A, B. Khi A và B là các biểu thức, chỉ áp dụng tại những giá trị biến làm các biểu thức đó xác định. Trong những ví dụ đa thức của bài này, không có mẫu chứa biến hay căn của biến, nên các phép khai triển đúng với mọi giá trị thực của các biến xuất hiện.
Lập phương của hiệu: vì sao dấu xen kẽ?
Viết \(A - B = A + (-B)\), rồi dùng công thức tổng. Ta được \(A^{3} + 3A^{2}(-B) + 3A(-B)^{2} + (-B)^{3}\). Vì \((-B)^{2} = B^{2}\) và \((-B)^{3} = -B^{3}\), kết quả là \(A^{3} - 3A^{2}B + 3AB^{2} - B^{3}\). Hạng tử chứa \(B^{2}\) mang dấu cộng trong mẫu công thức, không phải dấu trừ.
Dãy dấu cộng, trừ, cộng, trừ mô tả cách viết theo A và B trong công thức hiệu. Nó không có nghĩa giá trị số của các hạng tử luôn lần lượt dương, âm, dương, âm. Nếu A hoặc B nhận giá trị âm, dấu thực tế còn phụ thuộc vào chúng. Hãy giữ nguyên công thức rồi thay số có ngoặc để tránh kết luận sai.
Lập phương là lũy thừa bậc lẻ, nên \((A - B)^{3} = -(B - A)^{3}\). Thật vậy, \(A - B = -(B - A)\), nâng lên bậc ba cho thêm hệ số \((-1)^{3} = -1\). Điều này khác bình phương: hai bình phương \((A - B)^{2}\) và \((B - A)^{2}\) bằng nhau.
Phân biệt lập phương của tổng với tổng hai lập phương
\((A + B)^{3}\) là lập phương của toàn bộ tổng \(A + B\), còn \(A^{3} + B^{3}\) là tổng của hai lập phương riêng. Hai biểu thức nói chung khác nhau. Ví dụ \(A = 2\), \(B = 1\) cho \((2 + 1)^{3} = 27\) nhưng \(2^{3} + 1^{3} = 9\). Hai hạng tử giữa tạo nên phần chênh lệch 18 trong ví dụ này.
Tương tự, \((A - B)^{3}\) nói chung không bằng \(A^{3} - B^{3}\). Với \(A = 3\), \(B = 1\), vế đầu bằng 8 còn biểu thức sau bằng 26. Bài kế tiếp mới học công thức riêng cho tổng và hiệu hai lập phương; không dùng tên gọi gần giống nhau để tráo đổi công thức trong bài hiện tại.
Cách thay A, B mà không thiếu hệ số
Với \((3x + 2y)^{3}\), hãy đặt \(A = 3x\) và \(B = 2y\). Khi ấy \(A^{2}\) là \((3x)^{2} = 9x^{2}\), \(A^{3}\) là \(27x^{3}\); \(B^{2}\) là \(4y^{2}\) và \(B^{3}\) là \(8y^{3}\). Cần nâng cả hệ số lẫn phần biến lên lũy thừa, không viết \((3x)^{3} = 3x^{3}\).
Bốn hạng tử lần lượt là \(27x^{3}\), \(3 \times 9x^{2} \times 2y = 54x^{2}y\), \(3 \times 3x \times 4y^{2} = 36xy^{2}\) và \(8y^{3}\). Do đó \((3x + 2y)^{3} = 27x^{3} + 54x^{2}y + 36xy^{2} + 8y^{3}\). Các phần biến có tổng số mũ bằng 3 là một phép kiểm tra bổ sung, nhưng vẫn phải kiểm tra riêng từng hệ số.
Ví dụ 1: khai triển một hiệu
a) Khai triển \(F = (2x - 3y)^{3}\).
b) Tính F tại \(x = 1\), \(y = -1\) từ đa thức khai triển.
c) Kiểm tra kết quả bằng biểu thức ban đầu.
Lời giải Ví dụ 1
a) Chọn \(A = 2x\), \(B = 3y\). Ta có \(F = (2x)^{3} - 3(2x)^{2}(3y) + 3(2x)(3y)^{2} - (3y)^{3} = 8x^{3} - 36x^{2}y + 54xy^{2} - 27y^{3}\). Đặc biệt, hạng tử thứ ba có hệ số dương 54.
b) Thay \(x = 1\), \(y = -1\) được \(F = 8 - 36 \times (-1) + 54 \times 1 - 27 \times (-1) = 8 + 36 + 54 + 27 = 125\). Các hạng tử thứ hai và cuối nhận giá trị dương ở điểm này dù đứng sau dấu trừ trong công thức.
c) Từ dạng ban đầu, \(2x - 3y = 2 - 3 \times (-1) = 5\), nên \(F = 5^{3} = 125\). Phép thử xác nhận tính toán tại điểm đã chọn. Đẳng thức khai triển cho mọi x, y được chứng minh bằng hằng đẳng thức, không chỉ từ một ví dụ số.
Ví dụ 2: nhận dạng theo chiều ngược
Cho \(P = 64x^{3} + 144x^{2}y + 108xy^{2} + 27y^{3}\). Muốn viết P thành lập phương của một tổng, không chỉ nhận hai hạng tử đầu cuối rồi kết luận; phải đối chiếu cả hai hạng tử giữa.
a) Tìm hai biểu thức A, B gợi ra từ \(64x^{3}\) và \(27y^{3}\).
b) Kiểm tra hai hạng tử giữa rồi viết P dưới dạng lập phương.
c) Tính P tại \(x = 1/2\), \(y = 1\).
Lời giải Ví dụ 2
a) Ta có \(64x^{3} = (4x)^{3}\) và \(27y^{3} = (3y)^{3}\), nên chọn \(A = 4x\), \(B = 3y\). Đây là bước đề xuất dạng cần kiểm tra, chưa phải bằng chứng rằng toàn bộ đa thức đã cho bằng \((4x + 3y)^{3}\).
b) Tính \(3A^{2}B = 3 \times 16x^{2} \times 3y = 144x^{2}y\) và \(3AB^{2} = 3 \times 4x \times 9y^{2} = 108xy^{2}\). Cả hai khớp với P, nên \(P = (4x + 3y)^{3}\). Nếu một hệ số giữa khác, cách nhận dạng này sẽ không hợp lệ.
c) Thay vào dạng gọn: \(P = [4 \times (1/2) + 3 \times 1]^{3} = 5^{3} = 125\). Kiểm tra từng hạng tử ban đầu cho \(8 + 36 + 54 + 27 = 125\). Dạng lập phương giúp giảm số phép tính nhưng không thay đổi giá trị biểu thức.
Rút gọn hai lập phương đối xứng
Xét \(S = (x + 3y)^{3} + (x - 3y)^{3}\). Khai triển lần lượt được \(x^{3} + 9x^{2}y + 27xy^{2} + 27y^{3}\) và \(x^{3} - 9x^{2}y + 27xy^{2} - 27y^{3}\). Khi cộng, các hạng tử chứa \(x^{2}y\) và \(y^{3}\) triệt tiêu; còn \(S = 2x^{3} + 54xy^{2}\).
Nếu thay dấu cộng giữa hai lập phương bằng dấu trừ, phải đổi dấu toàn bộ khai triển thứ hai. Khi đó \((x + 3y)^{3} - (x - 3y)^{3} = 18x^{2}y + 54y^{3}\). Đừng áp dụng kết quả của tổng cho hiệu hoặc chỉ đổi dấu một hạng tử ở cuối. Nhìn nhóm nào triệt tiêu giúp kiểm tra phép biến đổi.
Bài tự luyện 1: khai triển với biểu thức và phân số
a) Khai triển \((x^{2} + 3y)^{3}\).
b) Khai triển \([(1/2)x + 2]^{3}\).
c) Khai triển \((3a - b)^{3}\).
Lời giải Bài 1
a) Đặt \(A = x^{2}\), \(B = 3y\). Kết quả là \(x^{6} + 9x^{4}y + 27x^{2}y^{2} + 27y^{3}\). Lưu ý \((x^{2})^{3} = x^{6}\) và \((x^{2})^{2} = x^{4}\). Trong ví dụ này các hạng tử không cùng bậc tổng, vì \(A = x^{2}\) có bậc khác \(B = 3y\); không dùng kiểm tra cùng bậc 3 một cách máy móc.
b) Đặt \(A = (1/2)x\) và \(B = 2\). Bốn hạng tử cho \((1/8)x^{3} + (3/2)x^{2} + 6x + 8\). Hệ số của hạng tử thứ hai là \(3 \times (1/4) \times 2 = 3/2\); hệ số thứ ba là \(3 \times (1/2) \times 4 = 6\).
c) Theo công thức hiệu, kết quả là \(27a^{3} - 27a^{2}b + 9ab^{2} - b^{3}\). Hệ số hạng tử thứ hai là \(-3 \times 9 = -27\), còn hạng tử thứ ba là \(3 \times 3 = 9\). Hai hệ số này không nhất thiết có cùng độ lớn.
Bài tự luyện 2: nhận dạng và sửa lỗi
a) Viết \(125u^{3} - 150u^{2}v + 60uv^{2} - 8v^{3}\) dưới dạng lập phương của một hiệu.
b) Một bạn viết \((a - b)^{3} = a^{3} - 3a^{2}b - 3ab^{2} - b^{3}\). Hãy chỉ ra lỗi.
c) Tính nhanh \(49^{3}\) bằng công thức lập phương của một hiệu.
Lời giải Bài 2
a) Hai đầu là \((5u)^{3}\) và \(-(2v)^{3}\). Kiểm tra \(-3(5u)^{2}(2v) = -150u^{2}v\) và \(3(5u)(2v)^{2} = 60uv^{2}\), nên biểu thức bằng \((5u - 2v)^{3}\). Phải kiểm tra cả dấu và hệ số của hai hạng tử giữa trước khi kết luận.
b) Hạng tử \(3ab^{2}\) phải có dấu cộng trong mẫu công thức. Lý do là \((-b)^{2} = b^{2}\), nên khi coi \(a - b\) là \(a + (-b)\), hạng tử thứ ba trở thành +3ab². Chẳng hạn \(a = b = 1\) cho vế trái 0 nhưng công thức sai cho −6, nên có thể phát hiện lỗi ngay.
c) Viết \(49 = 50 - 1\). Khi đó \(49^{3} = 50^{3} - 3 \times 50^{2} \times 1 + 3 \times 50 \times 1^{2} - 1^{3} = 125000 - 7500 + 150 - 1 = 117649\). Đừng đổi dấu của 150 thành âm chỉ vì đang tính lập phương của một hiệu.
Cách tự kiểm tra để không học thuộc nhầm
Với bài khai triển, hãy ghi riêng A và B, sau đó viết đủ bốn vị trí \(A^{3}\), \(3A^{2}B\), \(3AB^{2}\), \(B^{3}\). Chọn mẫu dấu theo tổng hoặc hiệu rồi mới tính hệ số. Nếu A hoặc B có nhiều thừa số, đặt toàn bộ biểu thức vào ngoặc khi bình phương hoặc lập phương. Đây là cách tránh lỗi thiếu bình phương hay lập phương của hệ số.
Với bài nhận dạng, làm ngược lại: xác định hai đầu, kiểm tra hai giữa, rồi mới viết lập phương. Với bài rút gọn, khai triển mỗi ngoặc một dòng và xử lí dấu trừ bên ngoài trước khi gộp. Các phép thay số giúp tìm lỗi nhưng không phải chứng minh tổng quát; một đẳng thức đúng phải dựa vào phép biến đổi hợp lệ.
Khi soát một khai triển có hai biến, hãy đọc số mũ của từng biến từ trái sang phải thay vì chỉ kiểm tra hệ số. Nếu A và B là đơn thức bậc một, mỗi tích trong bốn hạng tử đều có tổng số mũ bằng ba. Từ đó em có thể phát hiện một số lỗi viết thiếu bình phương ở các tích chéo. Kiểm tra bậc không thay thế phép nhân vì một hạng tử vẫn có thể đúng bậc mà sai hệ số hoặc sai dấu. Sau khi kiểm bậc, hãy so lại xem dấu âm xuất hiện bao nhiêu lần trong từng tích.
Để luyện nhận dạng ngược, em có thể làm việc theo hai lượt. Ở lượt đầu, che hai hạng tử giữa và chỉ nhìn hạng tử đầu, hạng tử cuối để đoán hai biểu thức đứng trong ngoặc. Ở lượt sau, mở cả bốn hạng tử và đối chiếu đủ hai tích chéo. Đừng kết luận ngay khi tìm được hai lũy thừa bậc ba ở hai đầu: hai hạng tử giữa cũng phải có đúng biến, đúng số mũ và đúng hệ số. Nếu chỉ một trong hai tích chéo không khớp, hãy giữ nguyên biểu thức và giải thích chỗ không khớp thay vì tự sửa đề.
Khi học cùng bạn, một người có thể nhân bình phương của ngoặc với ngoặc còn lại, một người dùng hằng đẳng thức trực tiếp. Hai cách phải cho cùng kết quả sau khi thu gọn. Nếu chưa khớp, hãy chọn hạng tử bị lệch đầu tiên, truy lại những tích đã góp vào hệ số của nó, rồi mới tính tiếp. Khi phát hiện nhầm dấu ở một tích, em cũng nên xem tích chéo còn lại có dùng cùng số lần lấy dấu âm hay không. Việc tự mô tả nguồn gốc của từng hạng tử giúp em nhận ra lỗi do ghi công thức nhầm và lỗi do thay biểu thức nhầm là hai lỗi khác nhau.
Nguồn và phạm vi
Phạm vi được đối chiếu với Bài 7 trong SGK Toán 8 tập một Kết nối tri thức, thư viện số NXBGDVN. Ví dụ, lời giải và sơ đồ hệ số được biên soạn riêng. Bài tập trung vào lập phương của tổng và hiệu, chưa thay thế nội dung tổng, hiệu hai lập phương của Bài 8.
Bài trước và bài sau của Toán 8
Bài trước: Bài 6. Hiệu hai bình phương. Bình phương của một tổng hay một hiệu
Bài sau: Bài 8. Tổng và hiệu hai lập phương