Bài này bổ sung hai hằng đẳng thức để viết tổng hoặc hiệu hai lập phương thành tích. Điểm cần chú ý nhất là dấu của tích AB trong nhân tử bậc hai. Nếu chỉ học thuộc một câu vần mà không xác định A và B, em dễ nhầm hệ số hoặc dùng công thức của lập phương một tổng. Các ví dụ dưới đây được biên soạn mới, đi từ nhận diện đến kiểm tra bằng phép nhân ngược.
1. Tổng hai lập phương không phải lập phương của tổng
\(A^{3} + B^{3}\) là tổng của hai lũy thừa, còn \((A + B)^{3}\) là lũy thừa của cả một tổng. Hai biểu thức thường khác nhau vì khai triển biểu thức thứ hai còn có các tích chéo. Chẳng hạn, với \(A = 2\), \(B = 1\), tổng hai lập phương bằng chín, trong khi lập phương của tổng bằng hai mươi bảy.
Tương tự, \(A^{3} - B^{3}\) khác \((A - B)^{3}\). Trước khi chọn công thức, hãy quan sát vị trí dấu ngoặc và số mũ. Một số mũ đặt ngoài ngoặc tác động lên toàn bộ biểu thức trong ngoặc. Nếu không có ngoặc bao cả tổng hoặc hiệu, không được tự thêm ngoặc rồi giữ nguyên giá trị.
Ở đây A và B có thể là số, đơn thức hoặc biểu thức phức tạp hơn. Khi thay A bằng 2x, ta phải tính \(A^{2}\) là \(4x^{2}\) và \(A^{3}\) là \(8x^{3}\). Không giữ hệ số hai khi nâng lên lũy thừa. Viết một dòng xác định A, B trước khi làm sẽ hạn chế nhiều lỗi ở các ví dụ nhiều biến.
2. Công thức tổng hai lập phương
Ta có \(A^{3} + B^{3} = (A + B)(A^{2} - AB + B^{2})\). Nhân tử đầu giữ dấu cộng; nhân tử sau có dấu trừ trước AB và dấu cộng trước \(B^{2}\). Khi nhân ngược, các tích bậc ba hỗn hợp xuất hiện thành từng cặp đối nhau và triệt tiêu, chỉ còn \(A^{3}\) và \(B^{3}\).
Cụ thể, khai triển được \(A^{3} - A^{2}B + AB^{2} + A^{2}B - AB^{2} + B^{3}\). Hai hạng tử chứa \(A^{2}B\) triệt tiêu; hai hạng tử chứa \(AB^{2}\) cũng triệt tiêu. Đây là chứng minh bằng phép nhân đa thức, áp dụng cho mọi giá trị thực của A, B. Thử vài số chỉ là bước kiểm tra, không thay thế lập luận này.
Ví dụ, \(x^{3} + 125\) có \(A = x\) và \(B = 5\) vì \(125 = 5^{3}\). Do đó biểu thức bằng \((x + 5)(x^{2} - 5x + 25)\). Số cuối trong nhân tử thứ hai là \(5^{2} = 25\), không phải 125. Ba thành phần \(A^{2}\), AB, \(B^{2}\) đều cần được tính riêng trước khi ghép.
3. Công thức hiệu hai lập phương
Ta có \(A^{3} - B^{3} = (A - B)(A^{2} + AB + B^{2})\). Nhân tử đầu giữ dấu trừ; nhân tử thứ hai có hai dấu cộng. Khi khai triển, được \(A^{3} + A^{2}B + AB^{2} - A^{2}B - AB^{2} - B^{3}\), rồi hai cặp tích hỗn hợp triệt tiêu.
Có thể hiểu hiệu hai lập phương là tổng \(A^{3} + (-B)^{3}\). Áp dụng công thức tổng với biểu thức thứ hai là \(-B\) cũng cho cùng kết quả. Cách giải thích này giúp em nhớ vì sao dấu giữa nhân tử bậc hai đổi thành cộng, trong khi bình phương \(B^{2}\) vẫn có dấu cộng ở cuối.
Ví dụ, \(64x^{3} - y^{3}\) có \(A = 4x\), \(B = y\). Kết quả là \((4x - y)(16x^{2} + 4xy + y^{2})\). Đổi thứ tự hiệu ban đầu sẽ đổi dấu cả kết quả. Không tráo hai lập phương mà cho rằng chúng giống nhau chỉ vì cùng xuất hiện x và y.
4. Bộ luyện A: viết thành tích
Đề bài
a) Viết \(x^{3} + 125\) thành tích và xác định A, B.
b) Viết \(64x^{3} - y^{3}\) thành tích.
c) Viết \(8x^{3} + 27y^{3}\) thành tích, chỉ rõ ba hạng tử trong nhân tử bậc hai.
Lời giải
a) Chọn \(A = x\), \(B = 5\). Tổng hai lập phương bằng \((x + 5)(x^{2} - 5x + 25)\). Nhân tử bậc hai chứa \(x^{2}\), \(-5x\) và 25; hạng tử cuối là bình phương của năm chứ không phải lập phương.
b) Chọn \(A = 4x\), \(B = y\). Ta được \((4x - y)(16x^{2} + 4xy + y^{2})\). Nếu viết dấu trừ trước 4xy thì hai cặp tích chéo sẽ không triệt tiêu như công thức hiệu yêu cầu.
c) Chọn \(A = 2x\), \(B = 3y\). Các thành phần là \(A^{2} = 4x^{2}\), \(AB = 6xy\) và \(B^{2} = 9y^{2}\). Vì đây là tổng nên kết quả là \((2x + 3y)(4x^{2} - 6xy + 9y^{2})\). Không dùng hệ số ba lần AB của công thức lập phương một tổng ở đây.
5. Bộ luyện B: đọc tích theo chiều ngược
Đề bài
a) Viết \((x - 4)(x^{2} + 4x + 16)\) thành hiệu hai lập phương.
b) Viết \((3x + 2y)(9x^{2} - 6xy + 4y^{2})\) thành tổng hai lập phương.
c) Một bạn viết \((x + 5)(x^{2} + 5x + 25) = x^{3} + 125\). Hãy bác bỏ bằng một giá trị và chỉ ra dấu sai.
Lời giải
a) Các biểu thức tương ứng là \(A = x\) và \(B = 4\). Nhân tử thứ hai có đúng \(x^{2} + x\cdot 4 + 4^{2}\) nên tích bằng \(x^{3} - 64\). Dấu trừ được lấy từ nhân tử đầu; không chuyển thành tổng chỉ vì nhân tử sau có dấu cộng.
b) Chọn \(A = 3x\), \(B = 2y\). Nhân tử thứ hai là \(A^{2} - AB + B^{2}\), do đó tích bằng \(27x^{3} + 8y^{3}\). Phải lập phương cả hệ số ba và hai. Kết quả không phải \(3x^{3} + 2y^{3}\).
c) Tại \(x = 1\), tích bên trái bằng \(6\cdot 31 = 186\), còn bên phải bằng 126, nên đẳng thức không đúng. Muốn tạo tổng \(x^{3} + 125\), hạng tử giữa nhân tử bậc hai phải là \(-5x\). Một phản ví dụ đủ bác bỏ nhưng vẫn cần chỉ ra cấu trúc đúng để sửa lỗi.
6. Bộ luyện C: rút gọn không khai triển dài
Đề bài
a) Rút gọn \(P = (x + 5)(x^{2} - 5x + 25) - x^{3}\).
b) Rút gọn \(Q = (2x - 3y)(4x^{2} + 6xy + 9y^{2}) + 27y^{3} - 6x^{3}\).
c) Tính P tại \(x = -2\) và Q tại \(x = -1\), \(y = 7\); giải thích vì sao không cần thay y vào nhiều tích riêng.
Lời giải
a) Tích đầu là \(x^{3} + 125\). Trừ \(x^{3}\) còn \(P = 125\). Vì đây là đẳng thức đa thức nên kết quả đúng với mọi x thực, không chỉ ở một giá trị được chọn để thử.
b) Tích đầu là \((2x)^{3} - (3y)^{3} = 8x^{3} - 27y^{3}\). Vì thế \(Q = 8x^{3} - 27y^{3} + 27y^{3} - 6x^{3} = 2x^{3}\). Nhóm \(y^{3}\) triệt tiêu hoàn toàn; không có y trong dạng thu gọn.
c) P luôn bằng 125 nên tại \(x = -2\) vẫn bằng 125. Với Q, thay \(x = -1\) được \(2\cdot (-1)^{3} = -2\). Giá trị \(y = 7\) không ảnh hưởng kết quả vì đã chứng minh các hạng tử chứa y triệt tiêu, chứ không phải vì tùy ý bỏ dữ kiện.
7. Bộ luyện D: nhận ra lập phương trong số mũ cao
Đề bài
a) Viết \(x^{6} + 64\) thành tích bằng công thức tổng hai lập phương.
b) Viết \(x^{6} - y^{6}\) thành tích bằng công thức hiệu hai lập phương, chưa cần phân tích tiếp.
c) Tính nhanh \(12^{3} + 8^{3}\) bằng tổng hai lập phương và kiểm tra số học trực tiếp.
Lời giải
a) Ta có \(x^{6} = (x^{2})^{3}\) và \(64 = 4^{3}\). Chọn \(A = x^{2}\), \(B = 4\), được \(x^{6} + 64 = (x^{2} + 4)(x^{4} - 4x^{2} + 16)\). Bình phương của \(x^{2}\) là \(x^{4}\) nên không ghi \(x^{2}\) ở hạng tử đầu của nhân tử thứ hai.
b) Chọn \(A = x^{2}\), \(B = y^{2}\). Kết quả là \((x^{2} - y^{2})(x^{4} + x^{2}y^{2} + y^{4})\). Đề yêu cầu dùng một lần công thức hiệu lập phương và chưa phân tích tiếp, nên dạng này đã đáp ứng. Không đổi dấu của hạng tử \(x^{2}y^{2}\).
c) Tổng bằng \((12 + 8)(12^{2} - 12\cdot 8 + 8^{2}) = 20\cdot (144 - 96 + 64) = 20\cdot 112 = 2240\). Tính trực tiếp \(1728 + 512\) cũng được 2240. Hai cách khớp nhau giúp kiểm tra số học; công thức đã được chứng minh trước đó bằng phân phối.
8. Những lỗi cần tách riêng khi tự chữa
Lỗi thứ nhất là nhận diện sai A và B. Nếu \(27y^{3}\) được viết thành \(B^{3}\) thì B phải là 3y, không phải 27y hoặc \(3y^{3}\). Lỗi thứ hai là nhớ đúng A, B nhưng tính sai \(A^{2}\), AB hoặc \(B^{2}\). Lỗi thứ ba là dùng nhầm dấu trong nhân tử thứ hai. Ba lỗi có thể dẫn đến đáp số khác nhau nên cần chữa theo từng bước.
Lỗi thứ tư là gọi tổng hai lập phương là lập phương của tổng. Để tránh, hãy đọc thành lời biểu thức trước khi làm: “lập phương của A cộng lập phương của B” khác với “lập phương của A cộng B trong ngoặc”. Một cặp dấu ngoặc có thể thay đổi hoàn toàn công thức cần dùng, không chỉ thay đổi cách trình bày.
Khi kiểm tra một kết quả dạng tích, nhân ngược ít nhất những hạng tử cần thiết để thấy cặp triệt tiêu. Nếu các tích \(A^{2}B\) cùng dấu, hoặc các tích \(AB^{2}\) cùng dấu, công thức đã bị chép sai. Cách kiểm tra này đáng tin hơn nhìn đáp số thấy đủ hai ngoặc rồi kết luận đúng.
9. Đặt hai công thức trong hệ thống đã học
Đến đây, nhóm hằng đẳng thức đáng nhớ đã gồm ba công thức bình phương, hai công thức lập phương của tổng hoặc hiệu và hai công thức tổng hoặc hiệu hai lập phương. Không phải bài nào có số mũ ba cũng dùng cùng một công thức. Hãy chọn theo cấu trúc: một ngoặc được nâng lên lập phương hay hai lập phương được cộng trừ.
Trong bài tập viết thành tích, có thể có nhiều cách biến đổi đúng. Điều quan trọng là mỗi bước giữ nguyên biểu thức và dạng cuối phù hợp yêu cầu. Với số mũ cao, việc đặt A hoặc B bằng một lũy thừa thấp hơn là cách nhận diện, không phải thay giá trị của biến bằng một số cố định.
Hai công thức của bài là các đẳng thức đa thức nên không cần thêm điều kiện A khác B hoặc A khác \(-B\) để viết dạng tích. Những điều kiện khác không chỉ xuất hiện nếu về sau thực hiện một phép chia. Không tự cấm những giá trị làm một nhân tử bằng không khi bài chỉ yêu cầu nhân hoặc viết thành tích.
Trước khi nộp bài, kiểm tra dấu, hệ số được nâng lũy thừa và yêu cầu của đề. Nếu kết quả rút gọn không còn một biến, giải thích bằng sự triệt tiêu chứ không bằng vài lần thử số. Mục ngay sau Bài 8 trong sách là Luyện tập chung, phối hợp các hằng đẳng thức đã học; chưa chuyển ngay sang bài phân tích đa thức thành nhân tử.
Đối chiếu phạm vi bài học với SGK Toán 8 Kết nối tri thức, Tập 1 của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các ví dụ là bài tập biên soạn riêng.
Đọc đúng lập phương của một biểu thức âm
Trước khi chọn công thức, hãy nhìn cả dấu nằm ngoài phép cộng hoặc phép trừ lẫn dấu trong cơ số. Một số âm khi nâng lên lũy thừa bậc ba vẫn cho kết quả âm. Bởi vậy, một đề viết bằng dấu cộng chưa chắc thuận tiện nhất khi áp dụng công thức tổng. Ta có thể chuyển sang hiệu sau khi tính đúng lũy thừa của số âm, thay vì tự đổi dấu bên trong từng nhân tử.
Chẳng hạn, \(u^{3}+(-2)^{3}=u^{3}-8=(u-2)(u^{2}+2u+4)\). Nếu giữ nguyên cách đọc tổng, cơ số thứ hai là \(-2\), không phải \(2\). Khi thay vào công thức tổng, dấu trừ đứng trước tích của hai cơ số; tích ấy là \(-2u\), nên hạng tử giữa trở thành số đối của một biểu thức âm. Hai cách đọc dẫn tới cùng dạng tích, vì ta dùng đúng dấu ở từng vị trí.
Nếu nhân tử bậc nhất đã nhầm thành \(u+2\), hãy kiểm lại cơ số trước khi sửa phần còn lại. Nếu nhân tử bậc nhất đúng nhưng hạng tử giữa sai, hãy tính tích hai cơ số riêng trên giấy nháp. Giá trị \(u=2\) bác bỏ dạng tích sai \( (u+2)(u^{2}-2u+4)\): dạng sai ấy cho \(16\), trong khi biểu thức gốc cho \(0\). Mỗi phép thử chỉ nhằm phát hiện một lỗi có thể xảy ra; muốn chứng minh đúng, hãy nhân lại các nhân tử.
Bài trước và bài sau của Toán 8
Bài trước: Bài 7. Lập phương của một tổng. Lập phương của một hiệu
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 8