Luyện tập chung sau Bài 8 Toán 8 Kết nối tri thức giúp em chọn và phối hợp các hằng đẳng thức đã học: bình phương tổng, hiệu, hiệu hai bình phương, lập phương tổng, hiệu và tổng, hiệu hai lập phương. Điểm quan trọng là nhận đúng cấu trúc trước khi tính, không khai triển mọi ngoặc theo một cách duy nhất rồi dễ bỏ sót dấu.
Bài luyện này dùng ví dụ tự biên soạn để rèn rút gọn, tính nhanh và giải thích một mô hình tăng theo tỉ lệ qua ba bước. Các số liệu tình huống là giả định học tập, không phải dữ liệu quan sát hay dự báo. Bài không yêu cầu áp dụng phương pháp phân tích đa thức thành nhân tử tổng quát của Bài 9.
Nhìn cấu trúc trước khi chọn công thức
Hai biểu thức \((A + B)^{2}\) và \(A^{2} + B^{2}\) khác nhau bởi hạng tử 2AB. Tương tự, \((A + B)^{3}\) có hai hạng tử giữa \(3A^{2}B\) và \(3AB^{2}\), còn \(A^{3} + B^{3}\) là tổng hai lập phương. Muốn dùng đúng công thức, phải xác định dấu ngoặc và số mũ tác động lên phần nào.
Với hiệu hai bình phương \(U^{2} - V^{2}\), có thể đổi thành \((U - V)(U + V)\). Khi U, V là các biểu thức dài, cách này thường gọn hơn bình phương từng biểu thức. Nhưng trong từng ngoặc mới, dấu trừ vẫn tác động đến toàn bộ V. Việc chọn đúng công thức không miễn cho em quy tắc bỏ ngoặc.
Với tổng hoặc hiệu hai lập phương, kiểm tra bộ ba hạng tử trong nhân tử bậc hai. \(A^{3} + B^{3} = (A + B)(A^{2} - AB + B^{2})\), còn \(A^{3} - B^{3} = (A - B)(A^{2} + AB + B^{2})\). Dấu của AB trái với dấu trong nhân tử thứ nhất ở công thức tổng, và cùng là cộng trong nhân tử thứ hai của công thức hiệu.
Ví dụ 1: ghép hai bình phương để triệt tiêu
a) Rút gọn \(P = (3x + 2y)^{2} + (2x - 3y)^{2}\).
b) Rút gọn \(Q = (x + 2y + z)^{2} - (x + 2y - z)^{2}\).
c) Tính P tại \(x = -1\), \(y = 2\).
Lời giải Ví dụ 1
a) Bình phương thứ nhất cho \(9x^{2} + 12xy + 4y^{2}\); bình phương thứ hai cho \(4x^{2} - 12xy + 9y^{2}\). Cộng lại, hai hạng tử chứa xy triệt tiêu, nên \(P = 13x^{2} + 13y^{2}\). Không viết P thành \(25x^{2} + 25y^{2}\) bằng cách cộng hệ số trong các ngoặc trước khi bình phương.
b) Đặt \(U = x + 2y\) và xem \(Q = (U + z)^{2} - (U - z)^{2}\). Theo hiệu hai bình phương, \(Q = [(U + z) - (U - z)][(U + z) + (U - z)] = 2z \times 2U = 4z(x + 2y)\). Có thể viết tiếp thành \(4xz + 8yz\) nếu cần dạng thu gọn.
c) \(P = 13 \times (-1)^{2} + 13 \times 2^{2} = 13 + 52 = 65\). Từ biểu thức ban đầu, hai ngoặc nhận giá trị 1 và \(-8\), nên tổng bình phương là \(1 + 64 = 65\). Đây là kiểm tra ở một điểm, còn phép khai triển ở câu đầu chứng minh công thức cho mọi x, y thực.
Ví dụ 2: phối hợp lập phương và hiệu hai bình phương
Cho \(R = (x - 3)^{3} + (x + 3)^{3} - 2x(x - 3)(x + 3)\). Giữ nguyên từng nhóm cho đến khi nhận ra công thức cần dùng, thay vì viết một dòng dài với nhiều dấu trừ.
a) Rút gọn tổng hai lập phương đầu tiên.
b) Rút gọn tích \(2x(x - 3)(x + 3)\).
c) Tính R và kiểm tra tại \(x = 2\).
Lời giải Ví dụ 2
a) Hai khai triển là \(x^{3} - 9x^{2} + 27x - 27\) và \(x^{3} + 9x^{2} + 27x + 27\). Khi cộng, nhóm \(x^{2}\) và hằng số triệt tiêu; tổng bằng \(2x^{3} + 54x\). Đây là tổng của hai lập phương của hiệu và tổng, không phải lập phương của một tổng mới.
b) \((x - 3)(x + 3) = x^{2} - 9\), nên tích cần tính là \(2x(x^{2} - 9) = 2x^{3} - 18x\). Nếu khai triển từng cặp hạng tử cũng nhận cùng kết quả, nhưng dùng hiệu hai bình phương giúp nhìn cấu trúc nhanh hơn.
c) \(R = (2x^{3} + 54x) - (2x^{3} - 18x) = 72x\). Tại \(x = 2\), \(R = 144\). Kiểm tra trực tiếp: \((-1)^{3} + 5^{3} - 4 \times (-1) \times 5 = -1 + 125 + 20 = 144\). Dấu cộng 20 xuất hiện vì đang trừ một tích âm.
Ví dụ 3: nhận ra tổng và hiệu hai lập phương
Xét \(T = (2x + y)(4x^{2} - 2xy + y^{2}) + (x - 2y)(x^{2} + 2xy + 4y^{2})\). Mỗi tích có dạng một trong hai công thức của Bài 8.
a) Rút gọn tích thứ nhất bằng cách chỉ rõ A, B.
b) Rút gọn tích thứ hai bằng cách chỉ rõ A, B.
c) Thu gọn T.
Lời giải Ví dụ 3
a) Chọn \(A = 2x\) và \(B = y\). Nhân tử thứ hai là \(A^{2} - AB + B^{2}\), nên tích bằng \(A^{3} + B^{3} = 8x^{3} + y^{3}\). Cần kiểm tra hạng tử giữa \(-2xy\) đúng là \(-AB\), không phải tự đoán từ hai đầu \(4x^{2}\) và \(y^{2}\).
b) Chọn \(A = x\) và \(B = 2y\). Nhân tử thứ hai là \(A^{2} + AB + B^{2}\), nên tích bằng \(A^{3} - B^{3} = x^{3} - 8y^{3}\). Lũy thừa \((2y)^{3}\) bằng \(8y^{3}\), không phải \(2y^{3}\).
c) Cộng hai kết quả: \(T = 8x^{3} + y^{3} + x^{3} - 8y^{3} = 9x^{3} - 7y^{3}\). Ví dụ tại \(x = y = 1\), hai tích ban đầu lần lượt bằng 9 và \(-7\), nên \(T = 2\); dạng thu gọn cũng cho \(9 - 7 = 2\).
Tính nhanh bằng cách nhận dạng ngược
Với \(E = x^{2} + x + \frac{1}{4}\), nhận ra \(E = (x + \frac{1}{2})^{2}\) vì \(2 \times x \times (\frac{1}{2}) = x\) và \((\frac{1}{2})^{2} = \frac{1}{4}\). Tại \(x = 49{,}5\), ta có \(E = 50^{2} = 2500\). Nếu chỉ nhìn hai hạng tử đầu cuối mà không kiểm tra hạng tử giữa, em có thể nhận nhầm một đa thức không đúng mẫu.
Một ví dụ khác là \(F = x^{3} + 6x^{2} + 12x + 8 = (x + 2)^{3}\). Tại \(x = 18\), giá trị F bằng \(20^{3} = 8000\). Bốn hạng tử đều được kiểm tra: hai giữa phải là \(3x^{2} \times 2\) và \(3x \times 2^{2}\). Cách nhận dạng giảm số phép tính và hạn chế sai số khi thay các số thập phân.
Với một số nguyên không âm có tận cùng là 5, viết số đó dưới dạng \(10n + 5\), trong đó n là số nguyên không âm. Bình phương cho \((10n + 5)^{2} = 100n^{2} + 100n + 25 = 100n(n + 1) + 25\). Chẳng hạn \(65^{2} = 100 \times 6 \times 7 + 25 = 4225\). Công thức được chứng minh bằng khai triển, không chỉ bằng một ví dụ.
Bài tự luyện: chọn đúng dạng trước khi tính
a) Tính nhanh \(H = x^{3} - 6x^{2}y + 12xy^{2} - 8y^{3}\) tại \(x = 12\), \(y = 1\).
b) Cho \(a + b = 5\) và \(ab = 4\). Tính \(a^{3} + b^{3}\) mà không cần tìm riêng a, b.
c) Rút gọn \(K = (2x + y)^{3} - (2x - y)^{3}\).
Lời giải bài tự luyện
a) H có dạng \((x - 2y)^{3}\). Thay \(x = 12\) và \(y = 1\) được \(H = (12 - 2)^{3} = 1000\). Dấu của hạng tử \(12xy^{2}\) là cộng, đúng với hạng tử thứ ba trong khai triển lập phương của một hiệu.
b) Khai triển \((a + b)^{3}\) cho \(a^{3} + 3a^{2}b + 3ab^{2} + b^{3}\). Hai hạng tử giữa bằng \(3ab(a + b)\), nên \(a^{3} + b^{3} = (a + b)^{3} - 3ab(a + b)\). Thay dữ kiện được \(125 - 3 \times 4 \times 5 = 65\). Dữ kiện có thể xảy ra, chẳng hạn \(a = 1\), \(b = 4\); nhưng không cần giải riêng để tính tổng lập phương.
c) Hai khai triển là \(8x^{3} + 12x^{2}y + 6xy^{2} + y^{3}\) và \(8x^{3} - 12x^{2}y + 6xy^{2} - y^{3}\). Khi lấy hiệu, các nhóm \(x^{3}\) và \(xy^{2}\) triệt tiêu, còn \(K = 24x^{2}y + 2y^{3}\). Dấu trừ trước khai triển thứ hai phải đổi cả bốn dấu.
Ứng dụng một biểu thức tăng theo tỉ lệ ba lần
Xét mô hình học tập giả định: một lượng ban đầu bằng 80 đơn vị; sau mỗi bước nó được nhân với cùng hệ số \(1 + r\). Có đúng ba bước, không có phần thêm hoặc bớt nào khác. Với r không âm, lượng sau ba bước là \(S = 80(1 + r)^{3}\). Đây là quy tắc toán học giả định, không phải tốc độ tăng được quan sát của một đối tượng thật.
Nếu \(r = 10\%\) thì \(r = 0{,}1\), không phải 10. Các lượng lần lượt là 80, 88, 96,8 và 106,48 đơn vị. Vì mỗi lần tăng dựa trên lượng mới nhất, không được tính thành \(80 + 3 \times 8 = 104\). Cách cộng đó dùng cùng mức tăng tuyệt đối 8 cho cả ba bước, khác quy tắc đã nêu.
Khai triển \(S = 80 + 240r + 240r^{2} + 80r^{3}\), là đa thức bậc 3 theo r vì hệ số của \(r^{3}\) khác 0. Tại \(r = 0{,}1\), các hạng tử là 80, 24, 2,4 và 0,08; tổng bằng 106,48. Khi chỉ cộng 80 và 24, em đã bỏ hai hạng tử chứa \(r^{2}\) và \(r^{3}\), nên đó không phải kết quả chính xác của mô hình.
Nếu tỉ lệ của từng bước khác nhau, chẳng hạn lần lượt r, s, t, biểu thức phải là \(80(1 + r)(1 + s)(1 + t)\), không thể tự thay bằng \(80(1 + r)^{3}\). Quy tắc về số bước và hệ số nhân là điều kiện của mô hình, cần đọc trước khi áp dụng hằng đẳng thức.
Tự kiểm tra và giới hạn của phép thử số
Đầu tiên xác định A, B hoặc một biểu thức chung như U trước khi dùng công thức. Sau đó kiểm tra số mũ của cả hệ số, dấu của các hạng tử giữa và dấu trừ ngoài ngoặc. Khi đã thu gọn, có thể thay một cặp giá trị đơn giản để phát hiện sai sót; nên tránh chỉ chọn toàn số 0 vì nhiều hạng tử sẽ biến mất.
Nếu hai cách tính khác nhau tại một điểm, ít nhất một cách đã sai. Nếu chúng bằng nhau tại một điểm, điều đó chưa chứng minh chúng bằng nhau với mọi giá trị biến. Lời giải tổng quát vẫn cần các phép biến đổi hợp lệ như những bước đã viết trong bài. Không thay việc chứng minh bằng một bảng thử số ngắn.
Sau phần luyện tập này, em nên tự giải thích được vì sao chọn hiệu hai bình phương trong một bài, nhưng chọn khai triển hai lập phương trong bài khác. Việc chọn công thức dựa vào cấu trúc biểu thức và mục tiêu thu gọn, không dựa vào việc nhìn thấy số mũ 2 hay 3 một cách riêng lẻ.
Nguồn và phạm vi
Phạm vi được đối chiếu với Luyện tập chung sau Bài 8 trong SGK Toán 8 tập một Kết nối tri thức, thư viện số NXBGDVN. Các ví dụ và mô hình tăng ba bước được biên soạn riêng. Bài tập trung phối hợp các hằng đẳng thức, không sao chép câu hỏi hoặc dữ kiện đánh số trong sách.
So sánh hai giá trị cách đều một mốc
Khi hai phép tính dùng các đầu vào cách đều cùng một mốc, hãy thử viết các đầu vào dưới dạng một số cộng hoặc trừ cùng một độ lệch. Nhìn từng kết quả riêng rất dễ bỏ qua sự triệt tiêu. Viết hai khai triển theo cùng thứ tự cho phép đặt các hạng tử tương ứng cùng cột và thấy hạng nào đổi dấu khi độ lệch đổi chiều. Đây là cách đọc kết quả, không phải một công thức mới cần học thuộc.
Muốn tính hiệu giữa bình phương của \(103\) và của \(97\), mốc chung là \(100\) và độ lệch là \(3\). Dùng hiệu hai bình phương, ta được \(103^{2}-97^{2}=(103-97)(103+97)=6\cdot200=1200\). Nếu khai triển quanh mốc, hai bình phương của mốc giống nhau; hai bình phương của độ lệch cũng giống nhau. Phần còn lại đến từ hai hạng tử giữa trái dấu, nên khi trừ chúng, độ lớn được cộng.
Nếu câu hỏi đổi sang cộng hai bình phương, các hạng tử trái dấu mới là phần triệt tiêu. Khi đó \(103^{2}+97^{2}=2(100^{2}+3^{2})=20018\). Ta không thể lấy kết quả của hiệu rồi thay dấu ở đáp số. Khi làm nháp, hãy ghi rõ phép tính nằm giữa hai biểu thức và đối chiếu dấu từng hạng tử theo phép ấy. Không cần tính riêng mỗi bình phương nếu cấu trúc đã cho kết quả nhanh hơn.
Một bài tiếp nối là tìm độ lệch khi đã biết hiệu. Giả sử hai đầu vào cùng cách mốc \(100\) một khoảng dương chưa biết và hiệu hai bình phương là \(2000\). Gọi khoảng đó là \(d\). Hiệu giữa hai đầu vào bằng \(2d\), còn tổng luôn bằng \(200\). Từ \(400d=2000\) suy ra \(d=5\). Thử lại bằng hiệu hai bình phương ở \(105\) và \(95\). Cách thử giữ nguyên mốc và chỉ thay độ lệch, giúp em phân biệt hai dữ kiện vốn có vai trò khác nhau trong tích.
Phép tìm ngược này còn cho một cách tự dò nhanh. Nếu em cho rằng độ lệch là mười thì hiệu giữa hai đầu vào lại là hai mươi, không khớp với hiệu cần có khi nhân với tổng đã biết. Nên thử lại cả hai đầu vào thay vì chỉ thế vào một hạng tử. Nếu đề đổi mốc, cần tính lại tổng trước khi sử dụng lập luận tương tự.
Bài trước và bài sau của Toán 8
Bài trước: Bài 8. Tổng và hiệu hai lập phương