Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 8 · Tin giáo dục

Toán 8 Bài 9: Phân tích đa thức thành nhân tử

Đặt nhân tử chung, dùng hằng đẳng thức và nhóm hạng tử; kiểm tra nhân ngược, tính giá trị và tìm nghiệm không bỏ sót.

Nhóm xy + xz − 4y − 4z thành x(y + z) − 4(y + z), rồi đặt nhân tử chung y + z.

Phân tích đa thức thành nhân tử là viết đa thức dưới dạng một tích của các đa thức. Đây là chiều biến đổi ngược với khai triển: khai triển giúp nhìn các hạng tử, còn dạng tích giúp nhìn những thừa số chung và những giá trị làm tích bằng không. Bài học tập trung ba cách: đặt nhân tử chung, dùng hằng đẳng thức và nhóm hạng tử. Ví dụ dưới đây được biên soạn mới, có bước nhân ngược để kiểm tra.

1. Nhận diện đích đến của phép biến đổi

Biểu thức \(4x^{2} + 12x\) đang ở dạng tổng, còn \(4x(x + 3)\) là dạng tích. Hai dạng bằng nhau vì phân phối 4x vào ngoặc được đúng biểu thức đầu. Chỉ chuyển vị trí các hạng tử, chẳng hạn viết \(12x + 4x^{2}\), chưa phải là phân tích thành nhân tử.

Kết quả có thể gồm nhiều hơn hai nhân tử. Ví dụ, sau khi đặt một nhân tử chung, phần trong ngoặc có thể còn dùng được hiệu hai bình phương. Khi đó nên tiếp tục nếu bài yêu cầu phân tích và các công cụ đã học cho phép. Tuy nhiên, không được cố tách một biểu thức bằng một công thức sai chỉ để có thêm ngoặc.

Phân tích nhân tử phải là một đẳng thức đúng với mọi giá trị của biến trong phạm vi xét. Việc thử tại một bộ số cho cùng kết quả không chứng minh hai biểu thức bằng nhau. Kiểm tra bằng phép nhân ngược và so sánh hệ số mới cho thấy đầy đủ các hạng tử có được bảo toàn hay không.

2. Đặt nhân tử chung

Quan sát từng hạng tử để tìm thừa số xuất hiện trong tất cả chúng. Với \(10x^{3}y - 15x^{2}y^{2}\), có thể chọn \(5x^{2}y\) làm nhân tử chung. Chia từng hạng tử cho nhân tử đó, ta được 2x và \(-3y\), nên đa thức bằng \(5x^{2}y(2x - 3y)\).

Không nhất thiết chỉ có một cách chọn nhân tử chung. Chọn một nhân tử nhỏ hơn vẫn có thể cho đẳng thức đúng, nhưng phần còn lại thường chưa gọn. Thói quen chọn hệ số chung thích hợp và số mũ nhỏ nhất của từng biến giúp kết quả rõ ràng. Điều quan trọng là nhân tử đã chọn thực sự chia hết mọi hạng tử.

Nhân tử chung cũng có thể là một biểu thức trong ngoặc. Với \(7(x - y) - 2x(x - y)\), hai hạng tử đều chứa \(x - y\), nên bằng \((x - y)(7 - 2x)\). Không cần khai triển hai ngoặc trước rồi mới tìm lại thừa số chung; làm như vậy dài hơn và dễ sinh lỗi dấu.

Khi đặt nhân tử âm, dấu trong ngoặc phải đổi tương ứng. Ví dụ \(-3x^{2} + 6x = -3x(x - 2)\), không phải \(-3x(x + 2)\). Nhân ngược là cách kiểm tra nhanh nhất: tích \(-3x\) với hạng tử thứ hai phải cho \(+6x\).

3. Dùng hằng đẳng thức

Hãy đọc các hạng tử theo cấu trúc đã học. Hiệu hai bình phương có dạng \(A^{2} - B^{2}\); bình phương một tổng hoặc hiệu có ba hạng tử với số hạng giữa bằng hai lần tích. Tổng và hiệu hai lập phương lại dùng hai công thức khác. Một biểu thức giống về số hạng chưa chắc đã khớp về hệ số và dấu.

Ví dụ, \(x^{2} - 10x + 25 = (x - 5)^{2}\) vì hạng tử giữa là \(-2\cdot x\cdot 5\). Còn \(x^{2} - 5x + 25\) không có dạng ấy; không được bỏ qua kiểm tra hệ số giữa. Tương tự, \(36x^{2} - y^{2} = (6x - y)(6x + y)\), bởi \(36x^{2}\) là bình phương của 6x.

Hệ số thực có thể chứa căn của số dương. Chẳng hạn, \(x^{2} - 7 = (x - \sqrt{7})(x + \sqrt{7})\). Đây vẫn là tích các đa thức với hệ số thực. Không nói rằng một hiệu hai bình phương chỉ dùng được khi cả hai hạng tử là bình phương của số nguyên.

4. Nhóm hạng tử để tạo nhân tử chung

Với đa thức bốn hạng tử, thử nhóm thành hai phần sao cho mỗi phần sau khi đặt nhân tử chung có cùng một ngoặc. Xét \(xy + xz - 4y - 4z\). Nhóm hai hạng tử đầu và hai hạng tử sau được \(x(y + z) - 4(y + z)\), từ đó có \((x - 4)(y + z)\).

Cũng có thể nhóm \(xy - 4y\) và \(xz - 4z\) để được \(y(x - 4) + z(x - 4)\), rồi ra cùng kết quả. Không có một cách nhóm duy nhất cho mọi đa thức. Cách nhóm phù hợp là cách tạo được thừa số chung, chứ không đơn giản là ghép hai hạng tử đứng cạnh nhau.

Nếu xuất hiện hai ngoặc đối nhau như \(x - y\) và \(y - x\), cần dùng \(y - x = -(x - y)\) trước khi đặt nhân tử chung. Chúng không bằng nhau. Việc thiếu dấu âm ở bước này sẽ làm hỏng toàn bộ kết quả dù các bước sau có vẻ đúng.

5. Bộ luyện A: nhân tử chung

Đề bài

a) Phân tích \(10x^{3}y - 15x^{2}y^{2}\) thành nhân tử.

b) Phân tích \(7(x - y) - 2x(x - y)\) thành nhân tử.

c) Kiểm tra kết quả của bạn viết \(-3x^{2} + 6x = -3x(x + 2)\), rồi sửa lại.

Lời giải

a) Đặt \(5x^{2}y\) ra ngoài, được \(5x^{2}y(2x - 3y)\). Nhân ngược hai tích lần lượt là \(10x^{3}y\) và \(-15x^{2}y^{2}\). Không lấy \(x^{3}\) làm phần chung vì hạng tử thứ hai chỉ chứa x với số mũ hai.

b) Nhân tử chung là \(x - y\), nên kết quả \((x - y)(7 - 2x)\). Có thể đổi thứ tự hai nhân tử nhờ phép nhân giao hoán. Không được thay \(7 - 2x\) bằng \(2x - 7\) mà giữ nguyên nhân tử còn lại.

c) Vế phải bạn viết khai triển thành \(-3x^{2} - 6x\), sai dấu hạng tử thứ hai. Kết quả đúng là \(-3x(x - 2)\). Khi đưa \(-3x\) ra ngoài, thương của 6x cho \(-3x\) là \(-2\) theo phép chia đơn thức.

6. Bộ luyện B: kết hợp với hằng đẳng thức

Đề bài

a) Phân tích \(x^{2} - 10x + 25\) thành nhân tử.

b) Phân tích \(2x^{3} - 18x\) thành nhân tử.

c) Phân tích \(x^{2} - 7\) với hệ số thực, rồi kiểm tra bằng hiệu hai bình phương.

Lời giải

a) Ta có \(x^{2} - 10x + 25 = x^{2} - 2\cdot x\cdot 5 + 5^{2} = (x - 5)^{2}\). Dạng bình phương cũng là dạng tích \((x - 5)(x - 5)\). Hạng tử cuối dương và hệ số giữa đúng là \(-10\).

b) Trước hết đặt 2x: \(2x^{3} - 18x = 2x(x^{2} - 9)\). Trong ngoặc có hiệu hai bình phương nên tiếp tục được \(2x(x - 3)(x + 3)\). Dừng ở \(2x(x^{2} - 9)\) vẫn là một đẳng thức đúng, nhưng còn có thể phân tích thêm bằng công cụ đã học.

c) Vì \(7 = (\sqrt{7})^{2}\) nên \(x^{2} - 7 = (x - \sqrt{7})(x + \sqrt{7})\). Khi nhân ngược, hai tích chéo triệt tiêu và tích của \(-\sqrt{7}\) với \(\sqrt{7}\) là \(-7\). Không cần đặt điều kiện x dương vì biểu thức đang xét là đa thức theo x.

7. Bộ luyện C: nhóm theo hai cách

Đề bài

a) Phân tích \(xy + xz - 4y - 4z\) bằng cách nhóm các hạng tử chứa x.

b) Làm lại bằng cách nhóm các hạng tử chứa y và các hạng tử chứa z.

c) Tính giá trị đa thức tại \(x = 4\), \(y = 17\), \(z = -8\) bằng dạng tích.

Lời giải

a) Nhóm \((xy + xz) + (-4y - 4z)\), được \(x(y + z) - 4(y + z)\). Đặt ngoặc chung \(y + z\), kết quả là \((x - 4)(y + z)\). Hệ số \(-4\) phải đi cùng cả y và z.

b) Nhóm \((xy - 4y) + (xz - 4z)\), được \(y(x - 4) + z(x - 4)\). Kết quả là \((y + z)(x - 4)\), bằng kết quả câu trước do phép nhân giao hoán. Hai cách nhóm khác nhau vẫn giữ đủ bốn hạng tử gốc.

c) Khi \(x = 4\), nhân tử \(x - 4\) bằng không nên tích bằng không. Không cần nhân riêng \(4\cdot 17\) và \(4\cdot (-8)\). Các giá trị y và z không gây trở ngại vì đây là một tích đa thức, không có phép chia cần điều kiện mẫu khác không.

8. Bộ luyện D: tìm giá trị làm tích bằng không

Đề bài

a) Tìm x biết \(x^{2} - 7x = 0\).

b) Tìm x biết \(3x^{3} - 12x = 0\).

c) Vì sao chia ngay hai vế câu a cho x có thể làm mất nghiệm?

Lời giải

a) Phân tích \(x^{2} - 7x = x(x - 7)\). Tích bằng không khi \(x = 0\) hoặc \(x - 7 = 0\), nên \(x = 0\) hoặc \(x = 7\). Thay từng giá trị vào biểu thức đầu đều được không.

b) Ta có \(3x^{3} - 12x = 3x(x^{2} - 4) = 3x(x - 2)(x + 2)\). Hệ số 3 khác không; các nhân tử còn lại cho \(x = 0\), \(x = 2\) hoặc \(x = -2\). Đây là toàn bộ các giá trị thỏa mãn do tính chất tích bằng không.

c) Nếu chia cho x, ta đã ngầm yêu cầu x khác không và loại mất \(x = 0\), trong khi đó là một nghiệm. Dạng tích cho phép tách các khả năng mà không chia cho biểu thức có thể bằng không. Đây là lí do cần xét điều kiện trước một phép chia trong bài tìm x.

Phân tích 3x³ − 12x thành 3x(x − 2)(x + 2); xét từng nhân tử để giữ đủ ba nghiệm −2, 0, 2.
Đẳng thức phân tích giữ mọi giá trị; phép chia tùy tiện có thể làm mất nghiệm.

9. Chọn cách làm linh hoạt nhưng kiểm tra chặt

Quan sát nhân tử chung trước thường giúp đơn giản bài, nhưng không có một thứ tự cứng nhắc bắt buộc cho mọi đa thức. Có bài nhận ra hằng đẳng thức ngay; có bài cần nhóm rồi mới thấy nhân tử chung. Nếu cách chọn không tạo thêm thuận lợi, hãy trở lại biểu thức ban đầu và thử nhóm khác thay vì ép một công thức không phù hợp.

Với bài dùng hình học, cần giữ điều kiện độ dài. Chẳng hạn, hiệu diện tích hai hình vuông cạnh a và b là \(a^{2} - b^{2} = (a - b)(a + b)\), nhưng nếu gọi đó là phần diện tích còn lại khi cắt hình nhỏ thì cần mô tả hình nhỏ nằm trong hình lớn và a lớn hơn b, cùng dương. Đẳng thức đại số tự nó không bảo đảm mọi câu chuyện cắt ghép đều có nghĩa.

Khi hoàn thành, hãy nhân ngược để đối chiếu từng hạng tử, rồi đọc lại yêu cầu: phân tích, tính giá trị hay tìm x. Ba yêu cầu có thể dùng chung một dạng tích nhưng cần các kết luận khác nhau. Mục tiếp theo của sách là Luyện tập chung sau Bài 9, nơi các phương pháp được phối hợp sâu hơn; bài này giữ trọng tâm nhận biết và thực hiện ba cách cơ bản.

Đối chiếu phạm vi bài học với SGK Toán 8 Kết nối tri thức, Tập 1 của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các ví dụ là bài tập biên soạn riêng.

Kiểm tra hệ số sau khi đặt nhân tử chung

Một đáp án có đúng tên biến nhưng sai hệ số vẫn là đáp án sai. Khi đối chiếu, hãy tách phần số khỏi phần biến. Hệ số của mỗi hạng tử thu được bằng tích của hệ số ngoài ngoặc với hệ số tương ứng ở trong. Sau đó mới kiểm tra số mũ. Làm theo hai lượt giúp em biết lỗi đến từ chia hệ số hay trừ số mũ, thay vì xóa cả lời giải và làm lại từ đầu.

Ví dụ, phân tích \(12u^{3}-27u\). Đưa \(3u\) ra ngoài thì còn \(4u^{2}-9\), chứ không còn \(4u^{2}-27\). Nhận ra hiệu hai bình phương, ta viết \(12u^{3}-27u=3u(2u-3)(2u+3)\). Cách kiểm tra thuận tiện là nhân hai ngoặc cuối trước. Nếu thu lại đúng hiệu hai bình phương, em chỉ còn phải nhân một đơn thức để đối chiếu biểu thức ban đầu.

Đôi khi đáp án của hai bạn nhìn khác nhau chỉ vì chuyển dấu từ trong ngoặc ra ngoài. Nếu đổi \(2u-3\) thành \(3-2u\), hệ số ngoài phải đổi thành \(-3u\). Đổi dấu ở cả hai vị trí thì biểu thức được giữ nguyên. Nếu chỉ viết lại thứ tự hai hạng tử bên trong ngoặc mà giữ nguyên dấu ngoài, kết quả đổi thành số đối của cả đa thức. Quy tắc này giúp so đáp án mà không phải khai triển mọi thứ hai lần.

Bài trước và bài sau của Toán 8

Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 8

Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 9

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗