Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 8 · Tin giáo dục

Toán 8 Kết nối tri thức: Luyện tập chung sau Bài 9

Luyện phối hợp nhóm hạng tử, đặt nhân tử chung và hằng đẳng thức. Có bài tập mới, lời giải từng ý, kiểm tra đổi dấu và tránh bỏ sót nghiệm.

Nhóm hiệu hai bình phương và hai hạng tử cuối để viết x² − 9y² + 2x − 6y thành (x − 3y)(x + 3y + 2).

Luyện tập chung sau Bài 9 Toán 8 Kết nối tri thức tập trung phối hợp các cách phân tích đa thức thành nhân tử. Em cần nhận ra nhân tử chung, chọn nhóm hạng tử có ích và dùng hằng đẳng thức đúng lúc. Đáp án phải là một tích có thể nhân ngược trở lại đa thức ban đầu, không chỉ là một tổng được viết gọn hơn.

Bài này sử dụng đề và lời giải tự biên soạn. Các biến nhận giá trị thực, trừ khi một câu nêu điều kiện khác. Nội dung luyện tập đặt sau Bài 9 và trước Bài tập cuối chương II theo SGK Toán 8 tập một của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Em nên làm lại những câu sai bằng một cách nhóm khác thay vì chỉ chép đáp số.

1. Chuẩn bị và cách chọn bước đầu

Trước khi luyện, hãy chắc rằng em nhân được hai đa thức, đổi dấu khi bỏ ngoặc có dấu trừ và nhận ra bảy hằng đẳng thức đã học. Mục tiêu của phần này là kết hợp các kiến thức ấy trong cùng một biểu thức. Em sẽ giải thích được vì sao chọn một nhóm, sửa được dấu sai và dùng tích thu được để tính giá trị hoặc tìm số.

Hãy nhìn toàn bộ hạng tử trước khi tính. Nếu mọi hạng tử đều chứa một nhân tử, thử đưa nhân tử ấy ra ngoài trước. Nếu không có nhân tử chung cho cả đa thức, quan sát hai hoặc ba hạng tử có thể tạo bình phương, lập phương hay một biểu thức lặp lại. Việc không thấy ngay một công thức không có nghĩa đa thức không phân tích được.

Chẳng hạn, với \(6x^{2} - 24y^{2}\), đưa sáu ra ngoài giúp lộ \(x^{2} - 4y^{2}\), rồi mới dùng hiệu hai bình phương. Nếu chỉ viết \(6(x^{2} - 4y^{2})\), em đã có một tích nhưng còn có thể tiếp tục bằng công cụ đang học. Tuy nhiên, không nên tuyên bố mọi đa thức đều tách được thành các nhân tử bậc nhất với hệ số nguyên. Khả năng tách còn phụ thuộc đa thức và phạm vi hệ số.

2. Nhóm để tạo một nhân tử lặp lại

Xét \(P = x^{2} - 9y^{2} + 2x - 6y\). Hai hạng tử đầu là hiệu hai bình phương, hai hạng tử cuối có nhân tử hai. Do đó \(P = (x - 3y)(x + 3y) + 2(x - 3y)\). Cả hai phần đã có cùng nhân tử \(x - 3y\), nên \(P = (x - 3y)(x + 3y + 2)\).

Lý do nhóm như vậy là để làm xuất hiện cùng một ngoặc, không phải vì mỗi nhóm bắt buộc có hai hạng tử. Khi nhân ngược, tích thứ nhất cho \(x^{2} - 9y^{2}\), còn phần nhân với hai cho \(2x - 6y\). Bốn hạng tử khớp toàn bộ đề ban đầu. Đây là phép kiểm tra bằng đại số, đúng với mọi giá trị thực của x và y.

Đổi cách nhóm cũng có thể đi tới kết quả đúng nhưng dài hơn. Nếu một cách nhóm chưa làm xuất hiện nhân tử chung, hãy giữ nguyên biểu thức gốc và thử cách khác. Không được thêm hoặc bớt hạng tử mà không bù lại. Viết các ngoặc rõ ràng giúp kiểm soát việc đổi dấu và tránh biến một bước thử thành một đẳng thức sai.

3. Đưa hai ngoặc đối nhau về cùng một dạng

Xét \(Q = 5xy - 15y + 3z^{2} - xz^{2}\). Nhóm hai hạng tử đầu được \(5y(x - 3)\). Nhóm hai hạng tử cuối được \(z^{2}(3 - x)\). Vì \(3 - x = -(x - 3)\), ta viết \(Q = 5y(x - 3) - z^{2}(x - 3)\), rồi suy ra \(Q = (x - 3)(5y - z^{2})\).

Nếu viết thành \((x - 3)(5y + z^{2})\), khi nhân ngược sẽ xuất hiện \(xz^{2} - 3z^{2}\), trái dấu với đề. Hai ngoặc đối nhau không thể được xem là bằng nhau. Một cách kiểm tra nhanh là thay \(x = 4\), \(y = 1\), \(z = 2\): biểu thức gốc bằng một, đáp án đúng bằng một, còn đáp án sai bằng chín.

Thay số vừa rồi chỉ có tác dụng phát hiện lỗi trong trường hợp đó. Một đẳng thức đúng tại một bộ số chưa đủ chứng minh nó đúng với mọi bộ số. Vì vậy, sau khi kiểm tra số, em vẫn cần dựa vào quy tắc phân phối và đẳng thức \(3 - x = -(x - 3)\) để giải thích toàn bộ phép biến đổi.

Đổi z²(3 − x) thành −z²(x − 3), rồi đặt x − 3 làm nhân tử chung và giữ dấu trừ trước z².
Phải đổi dấu hệ số bên ngoài khi đổi \(3 - x\) thành \(x - 3\).

4. Nhận dạng một bình phương hoặc lập phương bên trong

Với \(R = 9x^{2} + 12x + 4 - 25y^{2}\), ba hạng tử đầu là \((3x + 2)^{2}\). Do đó \(R = (3x + 2)^{2} - (5y)^{2} = (3x + 2 - 5y)(3x + 2 + 5y)\). Hạng tử giữa 12x rất quan trọng: nó phải đúng bằng hai lần tích của 3x và hai.

Với \(S = 27x^{3} - y^{3} - 6y^{2} - 12y - 8\), hãy gom toàn bộ phần bị trừ: \(S = (3x)^{3} - (y^{3} + 6y^{2} + 12y + 8)\). Ngoặc sau bằng \((y + 2)^{3}\). Áp dụng hiệu hai lập phương được \(S = (3x - y - 2)[9x^{2} + 3x(y + 2) + (y + 2)^{2}]\).

Không cần khai triển hết ngoặc vuông nếu đề chỉ yêu cầu phân tích thành nhân tử. Dạng giữ ngoặc thể hiện rõ công thức và giảm số phép tính. Để kiểm tra, đặt \(A = 3x\), \(B = y + 2\) rồi dùng \((A - B)(A^{2} + AB + B^{2}) = A^{3} - B^{3}\). Sau đó mới kiểm tra riêng phần khai triển \(B^{3}\).

5. Bộ bài tự luyện theo bốn nhiệm vụ

Hãy viết ít nhất một dòng trung gian cho mỗi câu. Dòng đó cần cho thấy cách nhóm hoặc hằng đẳng thức em chọn. Nếu làm đúng nhưng chưa giải thích được bước nối giữa hai dòng, em nên nhân ngược để kiểm tra trước khi chuyển sang câu khác.

Nhóm 1. Tạo nhân tử chung

a) Phân tích \(A = x^{2} - 16y^{2} + 3x - 12y\) thành nhân tử.

b) Phân tích \(B = 2xy - 10y + 5z^{2} - xz^{2}\) thành nhân tử.

c) Phân tích \(C = 3x^{3} - 12xy^{2}\) thành nhân tử và kiểm tra bằng phép nhân.

Lời giải nhóm 1

a) \(A = (x - 4y)(x + 4y) + 3(x - 4y) = (x - 4y)(x + 4y + 3)\). Ngoặc chung xuất hiện sau khi dùng hiệu hai bình phương và đưa ba ra ngoài hai hạng tử cuối.

b) \(B = 2y(x - 5) + z^{2}(5 - x) = (x - 5)(2y - z^{2})\). Dấu trừ trước \(z^{2}\) là cần thiết vì \(5 - x\) đối với \(x - 5\).

c) \(C = 3x(x^{2} - 4y^{2}) = 3x(x - 2y)(x + 2y)\). Nhân hai ngoặc cuối được \(x^{2} - 4y^{2}\), rồi nhân 3x được đúng \(3x^{3} - 12xy^{2}\).

Nhóm 2. Nhìn vào cụm hạng tử

a) Phân tích \(D = 4x^{2} + 12x + 9 - y^{2}\) thành nhân tử.

b) Phân tích \(E = 8x^{3} + y^{3} + 9y^{2} + 27y + 27\) thành nhân tử.

c) Phân tích \(F = x^{2} - 6xy + 9y^{2} + 2xz - 6yz\) thành nhân tử.

Lời giải nhóm 2

a) \(D = (2x + 3)^{2} - y^{2} = (2x + 3 - y)(2x + 3 + y)\). Có thể xác nhận bình phương đầu bằng ba hệ số bốn, mười hai và chín.

b) \(E = (2x)^{3} + (y + 3)^{3} = (2x + y + 3)[4x^{2} - 2x(y + 3) + (y + 3)^{2}]\). Đây là tổng hai lập phương nên hạng tử giữa của nhân tử thứ hai mang dấu trừ.

c) \(F = (x - 3y)^{2} + 2z(x - 3y) = (x - 3y)(x - 3y + 2z)\). Cần đưa hai z ra ngoài cả 2xz và \(-6yz\), không chỉ một hạng tử.

Nhóm 3. Phối hợp với lập phương

a) Phân tích \(G = x^{3} - 27y^{3} + 2x - 6y\) thành nhân tử.

b) Phân tích \(H = (x - 2y)^{3} + (x + 2y)^{3}\) thành nhân tử.

c) Phân tích \(I = x^{3} - 6x^{2}y + 12xy^{2} - 8y^{3} + 4y^{2} - x^{2}\) thành nhân tử.

Lời giải nhóm 3

a) \(G = (x - 3y)(x^{2} + 3xy + 9y^{2}) + 2(x - 3y) = (x - 3y)(x^{2} + 3xy + 9y^{2} + 2)\). Phần cộng hai nằm trong cùng ngoặc sau khi đặt nhân tử chung.

b) Khai triển hai lập phương và cộng lại, các hạng tử chứa \(x^{2}y\) và \(y^{3}\) triệt tiêu. \(H = 2x^{3} + 24xy^{2} = 2x(x^{2} + 12y^{2})\). Cũng có thể dùng tổng hai lập phương, nhưng cần nhớ tổng của hai cơ số là 2x.

c) \(I = (x - 2y)^{3} - (x^{2} - 4y^{2}) = (x - 2y)[(x - 2y)^{2} - (x + 2y)]\). Dấu trừ áp dụng cho toàn bộ ngoặc \(x + 2y\). Nhân lại theo phân phối sẽ khôi phục đúng cả sáu hạng tử.

Nhóm 4. Dùng kết quả và kiểm soát điều kiện

a) Tính giá trị \(J = x^{2} - 16y^{2} + 3x - 12y\) tại \(x = 37\), \(y = 9\) bằng dạng tích.

b) Tìm tất cả số thực x sao cho \(x^{2} + 2x - 15 = 0\) bằng cách nhóm hạng tử.

c) Bạn chia hai vế của \(x^{2} - 3x = 0\) cho x và chỉ kết luận \(x = 3\). Hãy tìm tất cả nghiệm thực và chỉ ra vấn đề trong phép chia.

Lời giải nhóm 4

a) Từ nhóm một, \(J = (x - 4y)(x + 4y + 3)\). Thay số được \((37 - 36)(37 + 36 + 3) = 76\). Kiểm tra trực tiếp: \(1369 - 1296 + 111 - 108\) cũng bằng 76.

b) Viết \(x^{2} + 2x - 15 = x^{2} + 5x - 3x - 15 = x(x + 5) - 3(x + 5) = (x + 5)(x - 3)\). Một tích hai số thực bằng không khi ít nhất một thừa số bằng không, nên \(x = -5\) hoặc \(x = 3\). Thay từng số vào đề đều cho không.

c) Ta có \(x^{2} - 3x = x(x - 3)\). Tích bằng không khi \(x = 0\) hoặc \(x = 3\); thay lại đều thỏa mãn. Chia cho x chỉ hợp lệ khi x khác không, nên cách làm của bạn bỏ mất nghiệm không. Phải xét riêng trường hợp \(x = 0\) nếu muốn dùng phép chia ấy.

6. Tự kiểm tra trước khi kết thúc

Với mỗi đáp án, hãy kiểm tra đủ ba điểm: nhân ngược có đúng mọi hạng tử không, các dấu sau khi đổi ngoặc có đúng không và điều kiện của đề còn được giữ nguyên không. Một kết quả phân tích đúng không tự động cho phép chia hai vế cho một nhân tử chứa biến. Nếu nhân tử ấy có thể bằng không, phép chia có thể làm mất một trường hợp cần xét.

Em cũng cần phân biệt yêu cầu phân tích với yêu cầu tìm nghiệm. Phân tích chỉ viết đa thức thành tích; chỉ khi đề cho tích bằng không mới xét từng nhân tử bằng không để tìm số. Khi chưa được yêu cầu giải tiếp, giữ kết quả ở dạng tích rõ ràng thường dễ kiểm tra hơn việc khai triển lại toàn bộ.

Kiểm tra một nhân tử được đề xuất trước khi nhóm

Khi một bạn đoán trước nhân tử, em có thể thử xem dự đoán ấy có chịu được một phép thay đặc biệt không. Hãy chọn giá trị khiến nhân tử dự kiến bằng không. Nếu đa thức ban đầu không bằng không ở giá trị ấy, dạng tích được đề xuất không thể là một đẳng thức. Phép thử này giúp loại một dự đoán sai nhanh, nhưng chưa thay thế lời giải: để khẳng định dạng tích đúng, vẫn phải nhóm hoặc nhân ngược theo quy tắc phân phối.

Xét \(x^{2}-4y^{2}+mx-6y\), với \(m\) là số thực cố định. Ta muốn tìm \(m\) sao cho biểu thức có thể viết thành tích với nhân tử \(x-2y\) và đẳng thức đúng với mọi \(x,y\) thực. Nếu có dạng ấy, đặt \(x=2y\) thì tích bắt buộc bằng không. Biểu thức ban đầu lúc đó còn \(2y(m-3)\). Chọn \(y=1\) được \(m=3\), nên giá trị nào khác đều không đáp ứng yêu cầu.

Đến đây mới có giá trị cần kiểm lại, chưa có chứng minh tồn tại. Với \(m=3\), ta nhóm hiệu hai bình phương trước, rồi đặt hệ số chung trong hai hạng tử còn lại. Kết quả là \(x^{2}-4y^{2}+3x-6y=(x-2y)(x+2y+3)\). Nhân lại được đúng bốn hạng tử, nên giá trị đã tìm thực sự dùng được. Hai đoạn lập luận trả lời hai câu khác nhau: vì sao không được chọn giá trị khác và vì sao giá trị này tạo ra đúng dạng tích.

Nếu ở bước thử lại chọn \(y=0\), em không phân biệt được các giá trị của tham số, vì biểu thức khi ấy bằng không với mọi \(m\). Vì vậy, chọn một bộ số dễ thay vẫn chưa đủ; bộ số đó phải làm lộ điều kiện đang cần kiểm tra. Trong ví dụ này, thay một giá trị khác không cho \(y\) khiến phần còn lại buộc phải bằng không. Sau khi tìm được hệ số, đừng quên nhân ngược dạng tích để chứng minh nó đúng cả ở những giá trị không dùng trong phép thử.

Có thể kiểm lại bằng cách phân riêng hai phần của đa thức. Hiệu hai bình phương luôn có ngoặc cần tìm. Hai hạng tử bậc nhất cũng phải tạo đúng ngoặc đó sau khi đặt hệ số ba ra ngoài. Viết rõ hai nguồn gốc của cùng một ngoặc giúp tránh nhầm rằng đã chứng minh được cho toàn biểu thức chỉ vì phân tích đúng hai hạng tử đầu. Nếu còn một hạng tử đứng riêng, chưa thể đặt nhân tử chung cho cả tổng.

Bài trước và bài sau của Toán 8

Bài trước: Bài 9. Phân tích đa thức thành nhân tử

Bài sau: Bài tập cuối chương II

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗