Ôn tập cuối chương không chỉ là đọc lại công thức. Mục tiêu là nhìn một biểu thức, lựa chọn cách biến đổi thích hợp và tự giải thích vì sao kết quả đúng. Bài viết hệ thống kiến thức từ Bài 6 đến Bài 9 của Toán 8 Kết nối tri thức, Tập 1. Các bài tập dưới đây được biên soạn mới, không phải lời giải chép lại bài tập trong sách. Học sinh nên làm đề trước, sau đó đối chiếu từng bước với phần hướng dẫn.
Ba nhiệm vụ chính liên hệ chặt chẽ với nhau: khai triển một tích thành tổng, nhận ra tổng có dạng hằng đẳng thức, và phân tích một đa thức thành tích. Không phải bài nào cũng nên khai triển ngay. Nếu đề yêu cầu tính nhanh hoặc tìm dạng tích, việc quan sát cấu trúc có thể giúp giảm nhiều phép tính mà vẫn giữ được lập luận rõ ràng.
1. Bản đồ kiến thức và cách chọn công cụ
Bình phương của tổng gồm bình phương số thứ nhất, hai lần tích hai số và bình phương số thứ hai. Bình phương của hiệu chỉ thay dấu của hạng tử giữa. Vì vậy, khi nhận dạng một tam thức, cần kiểm tra cả hai hạng tử đầu cuối lẫn hệ số của tích ở giữa. Hai đầu là bình phương chưa đủ để kết luận cả biểu thức là bình phương của một tổng hoặc một hiệu.
Hiệu hai bình phương viết thành tích của tổng và hiệu hai biểu thức. Tổng hai bình phương không có công thức tương tự trong phạm vi đang học. Chẳng hạn, \(x^2 + 16\) không được thay bằng \((x + 4)(x - 4)\), bởi nhân hai ngoặc đó được \(x^2 - 16\). Một dấu sai có thể đổi hẳn giá trị của biểu thức.
Với lập phương của tổng hoặc hiệu, cần đủ bốn hạng tử. Hai hạng tử giữa đều có hệ số ba, nhưng số mũ phân bố khác nhau. Còn tổng và hiệu hai lập phương được viết thành tích của một nhị thức với một tam thức. Nhìn số hạng bậc ba rồi áp dụng công thức bình phương là lỗi nhầm cấu trúc, không phải lỗi tính toán nhỏ.
Đặt nhân tử chung thường giúp biểu thức gọn hơn trước khi dùng hằng đẳng thức. Nhóm hạng tử lại hữu ích khi chưa có một nhân tử chung cho toàn bộ đa thức nhưng các nhóm có thể tạo ra nhân tử giống nhau. Không có một thứ tự cứng nhắc bắt buộc cho mọi bài. Cách làm tốt là cách có từng bước đúng, đạt yêu cầu và kiểm tra được bằng nhân ngược.
2. Nhận dạng đúng thay vì đoán theo hình thức
Đề tự luyện
a) Viết \(9x^2 - 30xy + 25y^2\) dưới dạng bình phương.
b) Phân tích \(16u^2 - 81v^2\) thành nhân tử.
c) Khẳng định \(t^3 + 27 = (t + 3)(t^2 + 3t + 9)\) đúng hay sai? Sửa nếu cần.
Lời giải và kiểm tra
a) Hai biểu thức cần nhận ra là \(3x\) và \(5y\). Tích của chúng nhân với hai bằng \(30xy\), đúng độ lớn của hạng tử giữa. Do dấu giữa là âm, kết quả là \((3x - 5y)^2\). Khai triển lại được \(9x^2 - 30xy + 25y^2\), nên cả ba hạng tử đều được bảo toàn.
b) Ta có \(16u^2 = (4u)^2\) và \(81v^2 = (9v)^2\). Do đó, kết quả là \((4u - 9v)(4u + 9v)\). Hai tích chéo triệt tiêu khi nhân lại. Không cần giả sử u và v dương để dùng đẳng thức đại số này.
c) Khẳng định sai. Công thức đúng là \(t^3 + 27 = (t + 3)(t^2 - 3t + 9)\). Có thể phát hiện phương án sai bằng \(t = 1\): vế trái bằng 28 còn tích đã cho bằng 52. Phép thử chỉ bác bỏ phương án sai; tính đúng của phương án sửa được xác nhận bằng khai triển tổng quát.
Ở nhóm bài nhận dạng, điều quan trọng là gọi tên rõ hai biểu thức đóng vai trò các thành phần của công thức. Chúng có thể là số, đơn thức hoặc cả một biểu thức trong ngoặc. Việc ghi một dòng xác định thành phần giúp tránh nhầm hệ số, đặc biệt khi xuất hiện nhiều biến.
3. Rút gọn và tính nhanh có kiểm soát
Đề tự luyện
a) Rút gọn \(P = (x + 3)^2 - (x - 3)^2\) rồi tính tại \(x = -2\).
b) Rút gọn \(Q = (a + 2)^3 - 6a(a + 2)\).
c) Tính nhanh \(198 \times 202\) và \(99^3 + 3 \times 99^2 + 3 \times 99 + 1\).
Lời giải và kiểm tra
a) Hai bình phương lần lượt bằng \(x^2 + 6x + 9\) và \(x^2 - 6x + 9\). Đổi dấu toàn bộ ngoặc bị trừ rồi thu gọn được \(P = 12x\). Tại \(x = -2\), \(P = -24\). Kiểm tra trực tiếp: bình phương thứ nhất bằng 1, bình phương thứ hai bằng 25; hiệu bằng \(-24\).
b) Lập phương đầu bằng \(a^3 + 6a^2 + 12a + 8\), còn \(6a(a + 2)=6a^2 + 12a\). Trừ hai biểu thức được \(Q = a^3 + 8\). Có thể viết tiếp thành \((a + 2)(a^2 - 2a + 4)\), nhưng nếu đề chỉ yêu cầu thu gọn thì \(a^3 + 8\) đã thể hiện rõ kết quả.
c) Tích đầu là \((200 - 2)(200 + 2) = 200^2 - 2^2 = 39996\). Biểu thức thứ hai có dạng lập phương của tổng 99 và 1, nên bằng \(100^3 = 1000000\). Cách làm không bỏ qua phép tính mà thay nhiều phép tính riêng lẻ bằng một đẳng thức đã biết.
Khi rút gọn biểu thức có dấu trừ trước ngoặc, nên dành một dòng riêng để đổi dấu. Việc viết liền nhiều phép biến đổi trong một dòng dễ làm mất dấu âm. Sau khi có kết quả, thay một giá trị đơn giản là một bước kiểm lỗi hữu ích, nhưng không thay thế chứng minh bằng biến đổi đại số.
4. Phối hợp các cách phân tích nhân tử
Đề tự luyện
a) Phân tích \(F = 12x^3 - 48xy^2\) thành nhân tử.
b) Phân tích \(G = x^2 - 6x + 9 - y^2\) thành nhân tử.
c) Phân tích \(H = x^3 + 8 + 2x^2 - 4x + 8\) thành nhân tử.
Lời giải và kiểm tra
a) Đặt \(12x\) làm nhân tử chung được \(F = 12x(x^2 - 4y^2)\). Ngoặc còn lại là hiệu hai bình phương, nên \(F = 12x(x - 2y)(x + 2y)\). Nhân hai ngoặc cuối trước rồi nhân với \(12x\) thu lại đúng hai hạng tử ban đầu.
b) Ba hạng tử đầu ghép thành \((x - 3)^2\). Do đó \(G = (x - 3)^2 - y^2 = (x - 3 - y)(x - 3 + y)\). Ở đây phải giữ nguyên biểu thức \(x - 3\) trong vai trò một thành phần của hiệu hai bình phương, không được tự ý đổi dấu của số ba.
c) Nhóm \(x^3 + 8\) thành \((x + 2)(x^2 - 2x + 4)\). Phần còn lại là \(2x^2 - 4x + 8 = 2(x^2 - 2x + 4)\). Hai nhóm có chung một tam thức, nên \(H = (x + 4)(x^2 - 2x + 4)\). Nhân lại được \(x^3 + 2x^2 - 4x + 16\), đúng bằng đa thức ban đầu sau khi cộng hai hằng số tám.
Trong bài này, nhóm hạng tử tạo ra nhân tử chung là cả một tam thức. Học sinh không cần khai triển hết ngay từ đầu; việc giữ nguyên hai phần thích hợp giúp nhìn thấy cấu trúc. Dù vậy, khi kiểm tra, nên khai triển kết quả và so sánh từng hệ số. Nếu tích ngược cho hệ số của x khác với đề thì kết quả chưa đúng, dù các hạng tử bậc cao và hằng số trông giống nhau.
Một điểm cần phân biệt là rút gọn và tính giá trị. Rút gọn tạo ra biểu thức bằng biểu thức cũ với mọi giá trị của biến. Tính giá trị chỉ cho một con số sau khi thay dữ kiện cụ thể. Vì vậy, không được dùng một kết quả số thay cho dạng rút gọn nếu đề chưa cho biến bằng bao nhiêu. Ngược lại, khi đã có dữ kiện, cần thực hiện đến kết quả cuối và ghi đơn vị nếu đại lượng có đơn vị.
Trong các bài nhiều biến, hãy đọc toàn bộ hạng tử cùng với dấu đứng trước nó. Nếu chỉ nhìn phần chữ mà bỏ dấu, học sinh có thể nhóm đúng hình thức nhưng sai phép tính. Một cách tự kiểm là dùng màu hoặc gạch chân nhân tử chung trên giấy nháp, sau đó viết lại lời giải sạch với đủ dấu ngoặc. Màu chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế lập luận.
5. Giải thích bằng diện tích và tự đánh giá

Xét một hình vuông có cạnh \(a + b\), với a và b là hai độ dài dương cùng đơn vị. Chia mỗi cạnh thành hai đoạn tương ứng a và b, rồi kẻ các đường song song với các cạnh. Bốn miền tạo thành có diện tích \(a^2,\ ab,\ ab,\ b^2\). Chúng không chồng lấn và phủ kín hình vuông ban đầu, nên tổng diện tích bằng \((a + b)^2\).
Mô hình diện tích giải thích vì sao có hai lần tích ab, chứ không phải một lần. Hình minh họa chỉ áp dụng trực tiếp cho độ dài dương. Đẳng thức đại số vẫn đúng với mọi số thực a và b vì có thể chứng minh bằng phép nhân phân phối, không cần diễn giải một độ dài âm trên hình.
Để kiểm tra số liệu, lấy \(a = 6\,\mathrm{cm}\) và \(b = 4\,\mathrm{cm}\). Hình vuông lớn có diện tích \(100\,\mathrm{cm}^2\); bốn phần có diện tích \(36,\ 24,\ 24,\ 16\,\mathrm{cm}^2\), cộng lại đúng \(100\,\mathrm{cm}^2\). Cần phân biệt đơn vị độ dài trên cạnh với đơn vị diện tích trong miền. Không cộng số đo cạnh với số đo diện tích trong cùng một phép tính.
Sau khi hoàn thành, hãy tự kiểm ba điều: mỗi công thức đã được nhận dạng đúng chưa, dấu của mọi hạng tử có được giữ nguyên chưa, và kết quả có đáp ứng đúng yêu cầu đề không. Khi tự soạn thêm bài tập, phải giữ nguyên dữ kiện trong suốt lời giải và kiểm tra lại bằng phép nhân. Một lời giải đáng tin cậy phải cho phép người đọc đối chiếu cả đề, các bước và đáp số.
Khi chọn giữa khai triển và phân tích nhân tử, em có thể viết trước yêu cầu cuối của đề ở đầu giấy nháp. Nếu đề cần một tích, hãy thử tìm phần chung hoặc nhận dạng hằng đẳng thức trước khi mở ngoặc. Nếu đề cần một giá trị số, hãy tìm những số gần một mốc tròn để rút bớt phép tính. Sau khi chọn được hướng làm, dùng phép nhân ngược để kiểm tra xem cả dấu trừ lẫn hệ số của hạng tử giữa có trở lại đúng như ban đầu không.
Một lần thay số thuận tiện không kiểm tra được mọi trường hợp. Chẳng hạn, khi chọn giá trị không cho biến, nhiều hạng tử cùng biến mất nên lỗi ở hệ số của chúng có thể bị che khuất. Em có thể thay thêm một giá trị khác để phát hiện lỗi, nhưng bước quyết định vẫn là so sánh các hệ số sau khi khai triển.
Phần tiếp theo trong sách chuyển sang Bài 10 Tứ giác. Bài ôn tập này chỉ tổng kết hằng đẳng thức và phân tích đa thức thành nhân tử, không đưa trước kiến thức hình học mới. Khi cần ôn lại, hãy quay về đúng bài về bình phương, lập phương hoặc phân tích nhân tử đang gây nhầm lẫn, rồi làm lại một ví dụ bằng cách nhân ngược.
Ở ví dụ diện tích, hãy chỉ rõ bốn miền nhỏ ghép lại thành hình vuông ban đầu mà không chồng lấn. Hai hình chữ nhật có cùng diện tích dù chúng nằm theo hai hướng khác nhau. Điều này giải thích vì sao phần tích xuất hiện hai lần trong công thức. Dùng số đo cụ thể để kiểm tổng diện tích trước khi quay lại kí hiệu đại số.
Nguồn đối chiếu: SGK Toán 8, tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, trang 47. Bài tập do ClassOn biên soạn riêng.
Bài trước và bài sau của Toán 8
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 9
Bài sau: Bài 10. Tứ giác